BÀI tập lớn môn KINH tế CHÍNH TRỊ mác – LÊNIN đề bài cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở việt nam

Và trong bài tập lớn bộ môn Kinh tế Chính trị Mác – Lênin này, em sẽ đi sâu vào tìm hiểu về cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiệ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

BÀI TẬP LỚN MÔN: KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC – LÊNIN

Đề bài: Cạnh tranh và độc quyền trong nền Kinh tế thị trường định hướng XHCN

Mục lục

PHẦN I: MỞ ĐẦU 2

PHẦN II: CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ

TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM 4

I Một số vấn đề lí luận về cạnh tranh và độc quyền 4

1 Sự cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường là tất yếu và khách quan 4

2 Vai trò của cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường……….5

3 Độc quyền và nguồn gốc của độc quyền……… 8

4 Tác động của độc quyền tới nền kinh tế ……… 9

5 Mối quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền ……… 11

II Cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam ……… 13

1 Sự chuyển biến về nhận thức đối với cạnh tranh ……… 13

2 Thực trạng về cạnh tranh và độc quyền ở Việt Nam ……….14

3 Giải pháp ……… 16

PHẦN III: KẾT LUẬN ……… 19

PHẦN I

MỞ ĐẦU.

Cạnh tranh là một trong những quy luật của nền kinh tế thị trường Khi thực hiện chuyển đổi nền kinh tế cũ sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Việt Nam phải chấp nhận những quy luật của nền kinh tế thị trường, trong đó có quy luật cạnhtranh và độc quyền Và chính bởi lẽ đó, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu to lón trong quá trình phát triển kinh tế Nhưng bên cạnh đó cũng là vô vàn những khó khăn, thách thức to lớn mà một trong số đó là khả năng cạnh tranh của nền kinh tế nước ta vẫn còn yếu kém

Đứng trước quá trình hội nhập kinh tế ngày càng sâu rộng (là thành viên của rát nhiều tổ chức toàn cầu như ASEAN, APEC, WTO, AFTA, …) thì nước ta cần phải có một nền kinh tế với sức cạnh tranh đủ mạnh để đảm bảo cho quá trình phát triển kinh tế Muốn vậy, ta cần phải nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế với các đối tượng cần tác động là các doanh nghiệp Đặc biệt càn phải nâng cao năng lực cạnh tranh của cácdoanh nghiệp nhà nước và tư nhân, phát huy hết các lợi thế cạnh tranh Chúng ta cần có một chính sách cạnh tranh đúng đắn

Để có được một môi trường cạnh tranh lành mạnh và kiểm soát độc quyền có hiệu quả đang là vấn đề quan trọng được đặt ra với thực trạng hiện nay của nước ta

Và trong bài tập lớn bộ môn Kinh tế Chính trị Mác – Lênin này, em sẽ đi sâu vào tìm hiểu về cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Do thời gian và kiến thức còn hạn hẹp, bài tập lớn này không thể tránh khỏi nhữngsai sót Em rất mong nhận được những ý kiến đóng góp tới từ các thầy cô để bài tập lớn này trở nên hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

PHẦN 2

CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM.

I Một số vấn đề lí luận về cạnh tranh và độc quyền:

1 Sự cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường là tất yếu và khách quan:

Trước khi đi vào tìm hiểu về cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường định hướng xãhội chủ nghĩa ở Việt Nam, chúng ta cần biết nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ

nghĩa là gì Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là nền kinh tế vận hành theo các quy luật của thị trường đồng thời góp phần hướng tới từng bước xác lập một xã hội mfa ở đó dân giàu, nước mạnh Dân chủ, công bằng, văn minh; có sự điều tiết của Nhà nước do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Nền kinh tế thị trường mà trong các hoạt

động kinh tế của các chủ thể, hướng tới góp phần xác lập được các giá trị xã hội thực tếvới hệ giá trị toàn diện như vậy là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Thị trường là nơi diễn ra các hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa bao gồm cácyếu tố đầu vào và đầu ra của quá trình sản xuất Trên thị trường các nhà sản xuất, ngườitiêu dùng, những người hoạt động buôn bán kinh doanh, quan hệ với nhau thông qua hoạtđộng mua bán trao đổi hàng hóa Như vậy thực chất thị trường là các hoạt động kinh tếđược phản ánh thông qua trao đổi, lưu thông hàng hóa và mối quan hệ về kinh tế giữangười với người

Cạnh tranh là một cơ chế vận hành chủ yếu của nền kinh tế thị trường, là động lựcthúc đẩy kinh tế phát triển tuy vẫn có những mặt hạn chế Nhiều nước trên thế giới đã vậndụng tốt quy luật cạnh tranh vào phát triển kinh tế và đã đạt được nhiều thành tựu to lớn

Từ khi đổi mới nền kinh tế, chúng ta cũng đã áp dụng được quy luật này và đã có được

tế phát triển ổn định, … những lợi ích ấy tuy chưa lớn lao nhưng cũng đx góp phầnkhông hề nhỏ trong việc giúp chúng ta định hướng cho chính sách phát triển kinh tế.

Trong hoạt động sản xuất kinh doanh, các doanh nghiệp luôn muốn có được nhữngđiều kiện thuận lợi trong quá trình sản xuất như: thuê được lao động rẻ mà có kỹ thuật,mua được nguyên vật liệu giá rẻ, thị trường có đầu ra tốt Chính điều này đã dẫn tới sựcạnh tranh giữa các doanh nghiệp để chiếm lấy, nắm lấy các điều kiện thuận lợi Cạnhtranh là sự ganh đua về kinh tế giữa những chủ thể trong nền sản xuất hàng hóa nhằmgiành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất, tiêu thụ hoặc tiêu dùng hàng hóa để

từ đó thu được nhiều lợi ích nhất cho mình Sự cạnh tranh này chỉ kết thúc khi một bênthắng, một bên thua Tuy vậy, cạnh tranh không bao giờ mất đi trong nền kinh tế thịtrường Cạnh tranh là sự sống còn của các doanh nghiệp Điều này sẽ thúc đẩy nền kinh

tế phát triển, đồng thời cũng làm cho xã hội phát triển nhờ kinh tế phát triển, khoa học –

kỹ thuật phát triển do đòi hỏi phải nâng cao năng suất lao động của doanh nghiệp, cải tiếnkhoa học – kỹ thuật Lấy ví dụ Công ty CP Bóng đèn Phích nước Rạng Đông là mộtdoanh nghiệp nhà nước đứng trên bờ vực phá sản, nhưng nhờ đưa khoa học công nghệvào, thành lập hẳn một trung tâm nghiên cứu, mời được các nhà khoa học hàng đầu vềchiếu sáng của ĐH Nông nghiệp, ĐH Bách khoa, ĐH Quốc gia Hà Nội cho nên trongvòng 10 năm họ đã trở thành doanh nghiệp hàng đầu nằm trong TOP 500 doanh nghiệplớn nhất Việt Nam hàng năm đóng góp cho ngân sách 220 tỷ đồng, tương đương với thungân sách của một tỉnh nhỏ ở miền núi , đồng thời họ tạo ra một giá trị doanh thu nămvừa rồi là 2800 tỷ, tức bình quân 1 công nhân của công ty này đóng góp cho công ty mộtdoanh thu cho khoảng 1 tỷ đồng tương đương 50 000 đôla Mỹ

Trong quá trình cạnh tranh, các nguồn lực của xã hội sẽ được chuyển từ nơi sảnxuất kém hiệu quả đến nơi sản xuất có hiệu quả hơn, tạo ra lợi ích xã hội cao hơn, mọingười sử dụng những sản phẩm tốt hơn Cạnh tranh đem lại sự đa dạng của sản phẩm vàdịch vụ Có thể xem cạnh tranh là quá trình tích lũy về lượng để từ đó thực hiện các bướcnhảy thay đổi về chất Mỗi bước nhảy thay đổi về chất là một nấc thang của xã hội, nó

làm cho xã hội phát triển đi lên, tốt đẹp hơn Chính vì lẽ đó, sự tồn tại của cạnh tranhtrong nền kinh tế thị trường là một tất yếu khách quan.

2 Vai trò của cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường:

Trong nền kinh tế thị trường, cạnh tranh vừa là môi trường, vừa là động lực cho sựphát triển kinh tế Cạnh tranh có vai trò rất quan trọng và là một trong những động lựcmạnh mẽ nhất thúc đẩy sản xuất phát triển Cạnh tranh là một thách thức nhưng đồng thờicũng là một cơ hội Cạnh tranh xuất hiện cùng với sự phát triển của nền tế hàng hoá.Thực ra, cạnh tranh không phải là một vấn đề Năng lực cạnh tranh yếu mới là một vấn

đề đáng quan tâm Năng lực cạnh tranh yếu có thể do nhiều nguyên nhân gây ra Nó buộcngười sản xuất phải năng động, nhạy bén, tích cực nâng cao tay nghề, cải tiến kỹ thuật, ápdụng khoa học kỹ thuật, hoàn thiện tổ chức quản lý để nâng cao năng suất lao động, hiệuquả kinh tế Đó chính là cạnh tranh lành mạnh Ở đâu thiếu cạnh tranh hoặc có biểu hiệnđộc quyền thì thường trì trệ, kém phát triển Do đó mà cạnh tranh có vai trò quan trọngtrong nền kinh tế thị trường thể hiện qua một các chức năng sau:

Thứ nhất: Cạnh tranh trong nền kinh tế có 2 loại cạnh tranh trong nội bộ ngành

và cạnh tranh giữa các ngành với nhau

Việc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong cùng một ngành là sự cạnh tranhnhằm giành giật lấy những điều kiện có lợi cho sản xuất và tiêu thụ hàng hoá để thu đượclợi nhuận siêu ngạch Các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau về sản phẩm Do đó kết quảcủa sự cạnh tranh này là hình thành nên giá trị thị trường của từng loại mặt hàng Ngoàicạnh tranh trong nội bộ ngành còn có cạnh tranh giữa các ngành với nhau Là cạnh tranhgiữa các doanh nghiệp sản xuất những mặt hàng khác nhau Mục đích của cạnh tranh này

là tìm nơi đầu tư có lợi hơn, các doanh nghiệp tự do di chuyển vốn của mình từ ngànhnày sang ngành khác

Thứ hai: Cạnh tranh điều tiết chung, cầu hàng hoá trên thị trường, kích thích thúc đẩy việc ứng dụng khoa học công nghệ tiên tiến vào sản xuất và tăng vốn đầu tư vào sản xuất trên thị trường.

Khi cung một hàng nào đó lớn hơn cầu hàng hoá thì làm cho giá cả của hàng hoágiảm xuống, làm cho lợi nhuận thu được của các doanh sẽ giảm xuống Nếu như giá cảgiảm xuống dưới mức hoặc bằng chi phí sản xuất thì doanh nghiệp đó làm ăn không cóhiệu quả và bị phá sản Chỉ có những doanh nghiệp nào có chi phí sản xuất giá cả thanhtoán của hàng hoá thì doanh nghiệp đó mới thu được lợi nhuận Điều đó buộc các doanhnghiệp muốn tồn tại được thì phải giảm chi phí sản xuất hàng hoá, nâng cao năng suất laođộng bằng cách tích cực ứng dụng đưa khoa học công nghệ tiên tiến vào trong quá trìnhsản xuất Với ý nghĩa đó, cạnh tranh là nhân tố quan trọng kích thích việc ứng dụng khoahọc, công nghệ tiên tiến trong sản xuất

Ngược lại, khi cung một loại hàng hoá nào đó nhỏ hơn cẩu hàng hóa của thịtrường điều đó dẫn đến sự khan hiếm về hàng hoá điều này dẫn tới giá cả của hàng hóatăng cao dẫn đến lợi nhuận của các doanh nghiệp tăng lên Khi đó, người kinh doanh sẽđầu tư vốn xây dựng thên cơ sở sản xuất mới hoặc nâng cao năng lực sản xuất của những

cơ sở sản xuất sẵn có Đó là động lực quan trọng nhất làm tăng thêm lượng vốn đầu tưcho sản xuất, kinh doanh, nâng cao năng lực sản xuất cho toàn xã hội Điều quan trọng đó

là động lực hoàn toàn tự nhiên, không theo và không cần bất kì một mệnh lệnh hànhchính nào của cơ quan quản lí Nhà nước

Thứ ba: Cạnh tranh giúp phân bố lại nguồn lực của xã hội một cách hiệu quả.

Các doanh nghiệp sản xuất cùng một loại thay một số loại hàng hoá cạnh tranhnhau về giá bán, hình thức sản phẩm, chất lượng sản phẩm trong quá trình cạnh tranh đódoanh nghiệp nào có điều kiện sản xuất tốt, có năng suất lao động cao hơn thì doanhnghiệp đó sẽ có lãi Điều đó giúp cho việc sử dụng các nguồn nguyên vật liệu của xã hội

có hiệu quả hơn, đem lại lợi ích cho xã hội cao hơn Nếu cứ để các doanh nghiệp kémhiệu quả sử dụng các loại nguồn lực thì sẽ lãng phí nguồn lực xã hội trong khi hiệu quả

xã hội đem lại không cao, chi phí cho sản xuất tăng cao, giá trị hàng hóa tăng lên khôngcần thiết Trong cạnh tranh tất yếu sẽ có doanh nghiệp ngày càng lớn mạnh nhờ làm ănhiệu quả, đồng thời có doanh nghiệp bị phá sản Đối với xã hội, phá sản doanh nghiệpkhông hoàn toàn mang ý nghĩa tiêu cực vì các nguồn lực của xã hội được chuyển sangcho nhà kinh doanh khác tiếp tục sử dụng một cách hiệu quả hơn Vì vậy, phá sản khôngphải là sự hủy diệt hoàn toàn mà là sự hủy diệt sáng tạo Việc duy trì doanh nghiệp kémhiệu quả còn gây ra nhiều lãnh phí cho xã hội hơn là phá sản

Thứ tư: Cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường không chỉ có cạnh tranh giữa các doanh nghiệp sản xuất với nhau mà còn có sự cạnh tranh giữa những người lao động với nhau, để có được một nơi làm việc tốt, công việc phù hợp.

Điều đó khiến cho mọi người trong xã hội luôn luôn phải nâng cao trình độ taynghề của mình Với ý nghĩa đó cạnh tranh làm cho con người ta hoàn thiện hơn, cạnhtranh đóng góp một phần trong việc hình thành nên con người mới trong xã hội mớithông minh, năng động và sáng tạo

3 Độc quyền và nguồn gốc của độc quyền:

Nghiên cứu chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, C Mác và Ph Ăngghen đã dự báorằng: tự do cạnh tranh sẽ dẫn đến tích tụ và tập trung sản xuất phát triển đến một mức độnào đó sẽ dẫn đến độc quyền Và dưới đây chính là định nghĩa về độc quyền:

“Độc quyền là sự liên minh giữa các doanh nghiệp lớn, nắm trong tay phần lớn việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hóa, có khả năng định ra giá cả độc quyền nhằm thu lợi nhuận độc quyền cao.”

Độc quyền là sự chi phối thị trường của một hay nhiều công ty, hoặc một tổ chứckinh tế nào đó về một loại sản phẩm trên một thị trường nhất định Nguyên nhân dẫn tớiđộc quyền thường do cạnh tranh không lành mạnh đem lại Độc quyền sẽ làm hạn chế rấtnhiều đối với cạnh tranh và phát triển kinh tế

Như vậy, trước hết, độc quyền sinh ra từ cạnh tranh tự do Nhưng sự xuất hiện củađộc quyền không thủ tiêu cạnh tranh mà trái lại, làm cho cạnh tranh trở nên đa dạng, gaygắt hơn rất nhiều.

Độc quyền xuất hiện chủ yếu do các nguyên nhân sau:

Một là, sự phát triển của lực lượng sản xuất dưới tác động của tiến bộ khoa học kỹ

thuật; một mặt, làm xuất hiện những ngành sản xuất mới Ngay từ đầu đã là những ngành

có trình độ tích tụ cao, đòi hỏi những hình thức kinh tế tổ chức mới, đó là những xínghiệp lớn, sản xuất lớn có ưu thế rõ rệt so với sản xuất nhỏ và đã phát triển rất mạnh.Mặt khác, nó dẫn đến tăng năng suất lao động, tăng sản xuất giá trị thặng dư tương đối.Việc nâng cao tỷ suất và khối lượng giá trị thặng dư đã mở rộng khả năng tích lũy tư bản,thúc đẩy sự phát triển sản xuất lớn, tăng tích tụ tư bản và sản xuất

Hai là, vào 30 năm cuối của thế kỷ XIX, những thành tựu khoa học kỹ thuật mới

xuất hiện như lò luyện kim mới Betsơme, Máctanh, Tômát, v.v đã tạo ra sản lượng lớngang thép với chất lượng cao; phát hiện ra hóa chất mới như axit sunphuric (H2SO4),thuốc nhuộm, v.v.; máy móc mới ra đời: động cơ diesel, máy phát điện, máy tiện, máyphay, v.v.; phát triển những phương tiện vận tải mới: xe hơi, tàu thuỷ, xe điện, máy bay,v.v và đặc biệt là đường sắt Những thành tựu khoa học kỹ thuật này, một mật làm xuấthiện những ngành sản xuất mới đòi hỏi xí nghiệp phải có quy mô lớn; mặt khác, nó dẫnđến tăng năng suất lao động, tăng khả năng tích luỹ tư bản, thúc đẩy phát triển sản xuấtlớn

Ba là, trong điều kiện phát triển của khoa học kỹ thuật, sự tác động của các quy

luật kinh tế của chủ nghĩa tư bản như quy luật giá trị thặng dư, quy luật tích luỹ, v.v ngàycàng mạnh mẽ, làm biến đổi cơ cấu kinh tế của xã hội tư bản theo hướng tập trung sảnxuất quy mô lớn

Bốn là, cạnh tranh khốc liệt buộc các nhà tư bản phải tích cực cải tiến kỹ thuật,

tăng quy mô tích luỹ để thắng thế trong cạnh tranh Đồng thời, cạnh tranh gay gắt làm

cho các nhà tư bản vừa và nhỏ bị phá sản, còn các nhà tư bản lớn phát tài, làm giàu với số

tư bản tập trung và quy mô xí nghiệp ngày càng to lớn hơn V I Lênin đã khẳng định:

“… tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phảt triểnđến mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền”

Năm là, cuộc khủng hoảng kinh tế năm 1873 trong toàn bộ thế giới tư bản chủ

nghĩa làm phá sản hàng loạt xí nghiệp vừa và nhỏ, các doanh nghiệp lớn tiếp tục tồn tại,nhưng để tiếp tục phát triển được, họ phải thúc đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trungsản xuất, hình thành các doanh nghiệp có quy mô lớn

Sáu là, sự phát triển của hệ thống tín dụng tư bản chủ nghĩa trở thành đòn bẩy

mạnh mẽ thúc đẩy tập trung sản xuất, nhất là việc hình thành các công ty cổ phần, tạotiền để cho sự ra đời của các tổ chức độc quyền

4 Tác động của độc quyền tới nền kinh tế:

- Các tác động tích cực:

Thứ nhất, độc quyền tạo ra khả năng to lớn trong việc nghiên cứu và triển khai các

hoạt đông khoa học kỹ thuật, thúc đẩy sự tiến bộ kỹ thuật

Độc quyền là kết quả của quá trình tích tụ, tập trung sản xuất ở mức độ cao Do đócác tổ chức độc quyền có khả năng tập trung được các nguồn lực, đặc biệt là nguồn lực

về tài chính trong việc nghiên cứu và triển khai các hoạt động khoa học kỹ thuật, thúc đẩy

sự tiến bộ kỹ thuật Tuy nhiên, đây chỉ là khả năng, còn khả năng có trở thành hiện thựchay không còn phụ thuộc và nhiều yếu tố, nhất lễ phụ thuộc vào mục đích kinh tế của các

tổ chức độc quyền trong nền kinh tế thị trường

Thứ hai, độc quyền có thể làm tăng năng suất lao động, nâng cao năng lực cạnh

tranh của bản thân tổ chức độc quyền