Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập vào nhận diện các mâu thuẫn trong cuộc sống hàng ngày và sự nghiệp đổi mới ở nước ta hiện nay

MỤC LỤC MỞ ĐẦU NỘI DUNG 1 I CƠ SỞ LÝ LUẬN QUY LUẬT THỐNG NHẤT VÀ ĐẤU TRANH CÁC MẶT ĐỐI LẬP 1 1 Khái niệm 1 2 Nội dung quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập 2 3 Ý nghĩa phương pháp luận.

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

NỘI DUNG 1

I CƠ SỞ LÝ LUẬN QUY LUẬT THỐNG NHẤT VÀ ĐẤU TRANH CÁC MẶT ĐỐI LẬP 1

1 Khái niệm 1

2 Nội dung quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập 2

3 Ý nghĩa phương pháp luận 4

II NHẬN DIỆN CÁC MÂU THUẪN VÀO SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 4

1 Tính tất yếu và mâu thuẫn bản chất của nền kinh tế thị trường tại Việt Nam 4

2 Những mâu thuẫn tồn tại trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam 5

2.1 Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất 5

2.2 Mâu thuẫn giữa các hình thức sở hữu trước đây và trong kinh tế thị trường 5

2.3 Về sở hữu toàn dân 6

2.4 Về sở hữu nhà nước 6

2.5 Về sở hữu tập thể 7

2.6 Mâu thuẫn giữa kinh tế thị trường và mục tiêu xây dựng con người xã hội chủ nghĩa 8

2.7 Mâu thuẫn giữa cơ chế cũ và cơ chế mới 8

III NHẬN DIỆN CÁC MÂU THUẪN VÀO CUỘC SỐNG HÀNG NGÀY 9

1 Phương pháp học nhóm của sinh viên 9

2 Những lợi thế và mâu thuẫn phát sinh trong quá trình học nhóm của sinh

viên 10

2.1 Những lợi thế 10

2.2 Những hạn chế 11

3 Giải pháp để giải quyết mâu thuẫn và phát triển khả năng hoạt động học nhóm của sinh viên 12

3.1 Giải pháp khắc phục các hạn chế của hình thức học nhóm 12

3.2 Một số giải pháp phát triển khả năng học nhóm 13

KẾT LUẬN 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO 15

MỞ ĐẦU

Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là quy luật về nguồn gốc, động lực cơ bản, phổ biến của mọi quá trình vận động và phát triển Theo quy luật này, nguồn gốc và động lực cơ bản, phổ biến của mọi quá trình vận động, phát triển chính là mâu thuẫn khách quan, vồn có của sự vật, hiện tượng Qua thực tiễn lịch sử, con người và

xã hội cũng đã kiểm chứng được quy luật đó Như Việt Nam ta khi chuyển từ nền kinh tế tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội Chủ nghĩa cũng đã vướng không ít mâu thuẫn, giữa tính tự phát và tính định hướng, giữa mặt tích cực và tiêu cực của kinh tế thị trường

Kinh tế thị trường là một nền kinh tế phát triển nhất cho tới nay với rất nhiều mặt

ưu đIểm Tuy nhiên, trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường, nước ta không tránh khỏi những khó khăn Theo quan điển triết học duy vật biện chứng thì bất cứ một sự vật, hiện tượng nào cũng chứa đựng trong nó những mâu thuẫn của các mặt đối lập Điều này cũng đúng trong nền kinh tế thị truờng ở Việt Nam hiện nay, trong lòng nó đang chứa đựng các mâu thuẫn

Ngoài ra, mâu thuẫn cũng tồn tại ngay trong cuộc sống hằng ngày củachúng ta, và một trong những mặt dễ thấy nhất là mâu thuẫn vừa thống nhất, vừa đối lập phát sinh trong quá trình học tập – nghiên cứu của học sinh, sinh viên Cơ sở lý thuyết và thực tế thiếu sự thống nhất và còn có những mặt đối lập nhất định Muốn cho quá trình học tập đạt được kết quả tốt nhất thì trước hết chúng ta cần đặt vấn đề giải quyết những mâu thuẫn hiện hữu tạo sự thống nhất trong kiến thức và phải được kiểm nghiệm bằng thực tiễn khoa học

Những mâu thuẫn này đang hiện diện và tác động mạnh mẽ tới quá trình đổi mới đất nước Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề này và bằng những kiến thức thu

được trong năm học vừa qua tôi chọn đề tài: "Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập vào nhận diện các mâu thuẫn trong cuộc sống hàng ngày và sự nghiệp đổi mới ở nước ta hiện nay”.

NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN QUY LUẬT THỐNG NHẤT VÀ ĐẤU TRANH

CÁC MẶT ĐỐI LẬP

1 Khái niệm

Quy luật thống nhất và đấu tranh các mặt đối lập thể hiện bản chất, là hạt nhân

của phép biện chứng duy vật, bởi nó đề cập tới vấn đề cơ bản và quan trọng nhất của phép biện chứng duy vật - vấn đề nguyên nhân, động lực của sự vận động, phát triển Theo V.I.Lênin, “có thể định nghĩa vắn tắt phép biện chứng là học thuyết về sự thống nhất của các mặt đối lập Như thế là nắm được hạt nhân của phép biện chứng, ”1

Nội dung của quy luật này cũng được vạch mở thông qua việc làm rõ các khái niệm, phạm trù liên quan

Mặt đối lập là những mặt có những đặc điểm, những thuộc tính, những tính quy

định có khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau, tồn tại một cách khách quan trong tự nhiên, xã hội và tư duy

Sự tồn tại của các mặt đối lập là khách quan và phổ biến trong tất cả các sự vật

Trong phép biện chứng duy vật, mâu thuẫn biện chứng là khái niệm dùng để chỉ sự

liên hệ, tác động theo cách vừa thống nhất, vừa đấu tranh; vừa đòi hỏi, vừa loại trừ, vừa

chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt đối lập Yếu tố tạo thành mâu thuẫn biện chứng là các

mặt đối lập, các bộ phận, các thuộc tính có khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau, nhưng cùng tồn tại khách quan trong mỗi sự vật, hiện tượng của tự nhiên, xã hội và tư duy Trong mỗi mâu thuẫn, các mặt đối lập vừa thống nhất với nhau, vừa đấu tranh lẫn nhau tạo nên trạng thái ổn định tương đối của sự vật, hiện tượng

Thống nhất giữa các mặt đối lập là khái niệm dùng để chỉ sự liên hệ giữa chúng và

được thể hiện ở, thứ nhất, các mặt đối lập cần đến nhau, nương tựa vào nhau, làm tiền đề cho nhau tồn tại, không có mặt này thì không có mặt kia; thứ hai, các mặt đối lập tác động

ngang nhau, cân bằng nhau thể hiện sự đấu tranh giữa cái mới đang hình thành với cái cũ

chưa mất hẳn; thứ ba, giữa các mặt đối lập có sự tương đồng, đồng nhất do trong các mặt

1 V.I.Lênin: Bút ký triết học, Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1981, t 29, tr 240.

đối lập còn tồn tại những yếu tố giống nhau Do sự đồng nhất này mà trong nhiều trường hợp, khi mâu thuẫn xuất hiện và tác động ở điều kiện phù hợp, các mặt đối lập chuyển hóa vào nhau Đồng nhất không tách rời với sự khác nhau, với sự đối lập, bởi mỗi sự vật, hiện tượng vừa là bản thân nó, vừa là sự vật, hiện tượng đối lập với nó nên trong đồng nhất đã bao hàm sự khác nhau, đối lập

Đấu tranh giữa các mặt đối lập là khái niệm dùng để chỉ sự tác động qua lại theo

hướng bài trừ, phủ định lẫn nhau giữa chúng và sự tác động đó cũng không tách rời sự khác nhau, thống nhất, đồng nhất giữa chúng trong một mâu thuẫn So với đấu tranh giữa các mặt đối lập thì thống nhất giữa chúng có tính tạm thời, tương đối, có điều kiện, nghĩa là sự thống nhất đó chỉ tồn tại trong trạng thái đứng im tương đối của sự vật, hiện tượng; còn đấu tranh có tính tuyệt đối, nghĩa là đấu tranh phá vỡ sự ổn định tương đối của chúng dẫn đến

sự chuyển hóa về chất của chúng Tính tuyệt đối của đấu tranh gắn với sự tự thân vận động, phát triển diễn ra không ngừng của sự vật, hiện tượng Về vấn đề này, V.I.Lênin, khi chú ý nhiều hơn đến tính tuyệt đối của "đấu tranh” đã viết: "Sự phát triển là một cuộc "đấu tranh” giữa các mặt đối lập”

2 Nội dung quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

Thứ nhất: Các mặt đối lập, sự thống và đấu tranh giữa các mặt đối lập:

Trong sự thống nhất đã ẩn chứa sự đối lập Trong mâu thuẫn, sự thống nhất của các mặt đối lập không tách rời với sự đấu tranh giữa chúng Bởi vì trong quy định ràng buộc lẫn nhau, hai mặt đối lập vẫn có xu hướng phát triển trái ngược nhau, đấu tranh lẫn nhau

Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập thường được chia làm nhiều giai đoạn Thông thường, khi mới xuất hiện, hai mặt đối lập chưa thể hiện rõ nhưng xung khắc, đối chọi lẫn nhau Nhưng khi các mặt đối lập này phát triển theo hướng ngược chiều nhau đến một mức

độ nào đó sẽ hình thành mâu thuẫn Khi đó, các mặt đối lập có xu hướng xung đột, bài trừ, phủ định lẫn nhau

Thứ hai: Vai trò mâu thuẫn với sự vận động và phát triển:

Như chúng ta đã biết, từ khi Chủ nghĩa xã hội được xây dựng, các mức xã hội chủ nghĩa đều thực hiện nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, cơ chế vận hành và quản lý kinh tế này được duy trì trong một thời gian khá dài và xem như đặc trưng riêng biệt của Chủ nghĩa

xã hội, là các đối lập với nền kinh tế thị trường

Các nước tư bản chủ nghĩa cũng đã từng sử dụng cơ chế kinh tế tập trung nhưng nhanh chóng bỏ nó ngay sau chiến tranh và đã đạt được thành tựu to lớn về kinh tế và xã hội Nhưng nền kinh tế thị trường vẫn gặp phái rất nhiều mâu thuẫn tồn tại

Thứ ba: Tính khách quan và phổ biến của quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập (còn gọi là quy luật mâu thuẫn):

Một điều chúng ta dễ dàng nhận thấy là tất cả các sự vật, hiện tượng trong thế giới đều luôn luôn khác biệt nhau, nhưng tất cả các sự vật, hiện tượng dó là tồn tại trong mối liên hệ phổ biến với nhau Sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập có tính khách quan vì cái vốn có trong các sự vật, hiện tượng và tính phổ biến do sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập tồn tại trong tất cả các lĩnh vực

Do sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập có tính khách quan và phổ biến nên nó có tính đa dạng và phức tạp Mâu thuẫn trong mỗi sự vật và trong mỗi lĩnh vực khác nhau Hay trong mỗi một sự vật, hiện tượng không chỉ có một mức độ nào đó thì mâu thuẫn, sự đấu tranh giữa các mặt đối lập đặt đến một mức độ nào đó thì mâu thuẫn sẽ được giải quyết, sự vật mới ra đời Mâu thuẫn cũ mất đi, mâu thuẫn mới ra đời và hình thành một quá trình mới, làm cho sự vật không ngừng vận động và phát triển

Thứ tư: Những đặc điểm của nền kinh tế thị trường nhìn từ góc độ triết học:

Nhìn chung, nền kinh tế trong thời kỳ quá độ là nền kinh tế thị trường vận động theo

cơ chế của nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần Nếu để tự phát, nền kinh tế nhiều thành phần sẽ đi lên Chủ nghĩa tư bản Nhưng nếu có sự đấu tranh thì có thể giữ vững được định hướng xã hội chủ nghĩa Đây là một quá trình khó khăn, phức tạp nhất là đối với Việt Nam sản xuất nhỏ vẫn chiếm ưu thế

Trong nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa thì vai trò quản lý của nhà nước là vô cùng quan trọng Nhà nước trực tiếp quyết định các vấn đề kinh tế, xã hội

Hiện nay, cơ chế quản lý trong đang ở giai đoạn mới hình thành nên còn đang thiếu hụt, chưa hoàn chỉnh, dẫn tới môi trường sản xuất, kinh doanh thiếu ổn định, an toàn Tính chất không rõ ràng, thiếu xác định trên cả phương diện kinh tế – xã hội dường như đang rất phổ biến, rất đặc trưng cho các quan hệ trong nền kinh tế nước ta Do đó, quá trình chuyển hóa này vấp phải khá nhiều mâu thuẫn nội tại

3 Ý nghĩa phương pháp luận

Thứ nhất, thừa nhận tính khách quan của mâu thuẫn trong sự vật, hiện tượng; từ đó

giải quyết mâu thuẫn phải tuân theo quy luật, điều kiện khách quan Muốn phát hiện mâu thuẫn, cần tìm ra thể thống nhất của các mặt đối lập trong sự vật, hiện tượng; từ đó tìm ra phương hướng, giải pháp đúng cho hoạt động nhận thức và thực tiễn

Thứ hai, phân tích mâu thuẫn cần bắt đầu từ việc xem xét quá trình phát sinh, phát

triển của từng loại mâu thuẫn; xem xét vai trò, vị trí và mối quan hệ giữa các mâu thuẫn và điều kiện chuyển hóa giữa chúng Phải biết phân tích cụ thể một mâu thuẫn cụ thể và đề ra được phương pháp giải quyết mâu thuẫn đó

Thứ ba, phải nắm vững nguyên tắc giải quyết mâu thuẫn bằng đấu tranh giữa các

mặt đối lập, không điều hoà mâu thuẫn cũng không nóng vội hay bảo thủ, bởi giải quyết mâu thuẫn còn phụ thuộc vào điều kiện đã đủ và chín muồi hay chưa

II NHẬN DIỆN CÁC MÂU THUẪN VÀO SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI Ở

NƯỚC TA HIỆN NAY

1 Tính tất yếu và mâu thuẫn bản chất của nền kinh tế thị trường tại Việt Nam

Cùng với xu thế của thời đại và thế giới thì việc chuyển sang nền kinh tế thị trường của Việt Nam là tất yếu Vào những năm 70 , cuối những năm 80 của thế kỷ XX , khi mà những khủng hoảng kinh tế trong hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa đã phát triển đến đỉnh điểm, Việt Nam cũng không nằm ngoài tình trạng này Trước tình hình này , Đảng và Nhà

nước ta đã quyết định chuyển nền kinh tế đất nước từ cơ chế tập trung quan liêu , bao cấp sang nền kinh tế thị trường, mà mốc đánh dấu là Đại hội Đảng VI (tháng 12 năm 1986)

Kinh tế thị trường là một nền kinh tế phát triển nhất cho tới nay với rất nhiều mặt ưu đIểm Tuy nhiên, trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường , nước ta không tránh khỏi những khó khăn Theo quan đIển triết học duy vật biện chứng thì bất cứ một sự vật , hiện tượng nào cũng chứa đựng trong nó những mâu thuẫn của các mặt đối lập Điều này cũng đúng trong nền kinh tế thị truờng ở Việt Nam hiện nay, trong lòng nó đang chứa đựng các mâu thuẫn

Trong giai đoạn chuyển tiếp này, trước hết đó là mâu thuẫn của sự xuất hiện cơ chế mới của nền kinh tế thị trường và cơ chế cũ trong nền kinh tế tập trung , quan liêu , bao cấp ; mâu thuẫn giữa yêu cầu phát triển với kiến trúc thượng tầng về mặt chính trị , pháp

lý , quan điểm , tư tưởng Mâu thuẫn giữa tính tự phát của sự phát triển kinh tế thị trường (theo chủ nghĩa tư bản) với định hướng xã hội chủ nghĩa , mâu thuẫn giữa mặt tích cực và mặt tiêu cực của kinh tế thị trường… Những mâu thuẫn này đang hiện diện và tác động mạnh mẽ tới quá trình phát triển nền kinh tế đất nước

2 Những mâu thuẫn tồn tại trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam

2.1 Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Trong công cuộc xây dựng và phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa

ở nước ta hiện nay, vấn đề lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là một vấn đề hết sức phức tạp, mâu thuẫn giữa hai lực lượng này và những biểu hiện của nó xét trên phương diện triết học Mac-Lênin , theo đó lực lượng sản xuất là nội dung của sự vật còn quan hệ sản xuất là ý thức của sự vật , lực lượng sản xuất là yếu tố quyết định quan hệ sản xuất , lực lượng sản xuất là yếu tố động , luôn thay đổi Khi lực lượng sản xuất phát triển đến một trình độ nhất định thì quan hệ sản xuất sẽ không còn phù hợp nữa và trở thành yếu tố kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất

Công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước là chủ trương , biện pháp vừa mang tính cách mạng vừa mang tính khoa học để xây dựng chủ nghĩa xã hội Khẳng định cái mới ,

đúng đắn tự bản thân nó đã bao gồm cả ý nghĩa phủ định , gạt bỏ cả quan niệm cũ sai lầm

về điều kiện xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta

2.2 Mâu thuẫn giữa các hình thức sở hữu trước đây và trong kinh tế thị trường

Trước đây, người ta quan niệm những hình thức sở hữu trong chủ nghĩa xã hội là: sở hữu chủ nghĩa xã hội tồn tại dưới hai hình thức là sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể Sự tồn tại hai hình thức sở hữu đó là tất yếu khách quan bởi hoàn cảnh lịch sử khi tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa và xây dựng xã hội chủ nghĩa Sau khi giành được chính quyền giai cấp công nhân đứng trước hai hình thức sở hữu tư nhân khác nhau: sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa và sở hữu tư nhân của những người sản xuất nhỏ

Thực tế đòi hỏi giai cấp công nhân phải có thái độ giải quyết khác nhau Đối vơí hình thức sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa bằng cách tước đoạt hoặc chuộc lại để đưa thẳng lên sở hữu toàn dân , còn đối với hình thức sở hữu tư nhân của những người sản xuất nhỏ thì không thể dùng những biện pháp như trên , mà pỉai kiên trì giáo dục , thuyết phục tổ chức họ trên cơ sở tự nguyện chuyển lên sở hữu tập thể bằng việc hợp tác hoá hai hình thức Sở hữu đó là đặc thù tiến lên chủ nghĩa cộng sản của giai cấp công và nông dân tập thể

Trong giai đoạn hiện nay , nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hướng

xã hội chủ nghĩa mà chúng ta đang xây dựng và phát triển bao gồm nhiều hình thức sở hữu như: sở hữu toàn dân , sở hữu tập thể , sở hữu nhà nước , sở hữu cá thể và sở hữu hỗn hợp Trong các hình thức sở hữu này , khái quát lại chỉ có hai hình thức sở hữu đó là : công hữu

và tư hữu , còn các hình thức sở hữu khác chỉ là hình thức trung gian, quá độ hoặc hỗn hợp

2.3 Về sở hữu toàn dân.

Trước đây , người ta quan niệm sở hữu toàn dân trùng với sở hữu nhà nước Nền kinh tế nhiều thành phần đương nhiên bao gôm nhiều hình thức sở hữu, trong đó kinh tế quốc doanh giữ vị trí then chốt liên kết và hỗ trợ các thành phần kinh tế khác phát triển theo hướng có lợi cho quốc tế dân sinh Nhà nước quản lý kinh tế với tư cách là cơ quan có quỳên lực đại diện cho lợi ích của nhân dân và là đại diện đối với tài sản sở hữu toàn dân

Ở nước ta hiện nay , như hiến pháp và luật đất đai quy định rõ :”Xét và mặt kinh tế , đất đai

là phương tiện tồn tại của cả một cộng đồng xã hội Xét về mặt xã hội , đất đâi là nơi cư trú