Tiểu luận văn hóa nhật bản sân khấu truyền thống nhật bản

tất cả những hình ảnh đẹp ấy là mộttrong những lý do chúng em trở thành sinh viên ngành Nhật Bản học vớimong muốn tìm hiểu và khám phá những nét đẹp văn hóa của đất nước này.Mặt khác, vớ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN LANG Khoa Xã hội và Nhân văn

TIỂU LUẬN SÂN KHẤU TRUYỀN THỐNG NHẬT BẢN

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, chúng em xin gửi lời tri ân sâu sắc đến thầy Dương NgọcPhúc và các anh chị trợ giảng Trong quá trình tìm hiểu và học tập bộ mônVăn hóa Nhật Bản, chúng em đã nhận được sự giảng dạy và hướng dẫn rất tậntình, tâm huyết của thầy cũng như là các anh chị Thầy đã giúp chúng em tíchlũy thêm nhiều kiến thức hay và bổ ích Từ những kiến thức mà thầy truyềnđạt, chúng em xin trình bày lại những gì đã tìm hiểu về đề tài “Sân khấutruyền thống Nhật Bản” gửi đến thầy

Tuy nhiên, kiến thức về bộ môn Văn hóa Nhật Bản của chúng em vẫn cònnhững hạn chế nhất định Do đó, không tránh khỏi những thiếu sót trong quátrình hoàn thành bài tiểu luận này Mong thầy xem và góp ý để bài tiểu luậncủa chúng em được hoàn thiện hơn

Kính chúc thầy luôn hạnh phúc và thành công hơn nữa trong sự nghiệp

“trồng người”, luôn dồi dào sức khỏe để tiếp tục dìu dắt nhiều thế hệ học tròđến những bến bờ tri thức Bên cạnh đó, chúng em cũng xin chúc anh chị trợgiảng gặt hái được nhiều thành công trong học tập

Chúng em xin chân thành cảm ơn!

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Đặt vấn đề 4

3 Mục đích và mục tiêu nghiên cứu đề tài 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

B PHẦN NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG 6

CHƯƠNG 2 BA LOẠI HÌNH SÂN KHẤU TRUYỀN THỐNG CHÍNH CỦA NHẬT BẢN 12

2.1 KỊCH BUNRAKU 12

2.2 KỊCH NOH 34

2.3 KỊCH KABUKI 69

CHƯƠNG 3 TẦM ẢNH HƯỞNG VÀ CÁC GIÁ TRỊ 110

CỦA SÂN KHẤU TRUYỀN THỐNG 110

C KẾT LUẬN 114

D TÀI LIỆU THAM KHẢO 115

E PHỤ LỤC 116

1 Trả lời câu hỏi phản biện 116

2 Bảng phân chia công việc 120

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nhật Bản hay còn gọi là “Đất nước mặt trời mọc” từ trước đến nay được

cả thế giới ngã mũ ngưỡng mộ bởi tính cách và con người Nhật mang đậmchất văn hóa văn minh sâu sắc Nhật Bản còn gắn liền với hình ảnh xứ sở hoaanh đào, hình tượng núi Phú Sĩ, những bộ phim hoạt hình đầy ý nghĩa haynhững bộ đồ Kimono truyền thống tất cả những hình ảnh đẹp ấy là mộttrong những lý do chúng em trở thành sinh viên ngành Nhật Bản học vớimong muốn tìm hiểu và khám phá những nét đẹp văn hóa của đất nước này.Mặt khác, với mong muốn học hỏi và giao lưu văn hóa của sinh viên ngànhNhật Bản học, chúng em muốn tìm hiểu cũng như nghiên cứu sâu hơn về conngười nơi đây qua các vở kịch truyền thống để cảm nhận, tiếp thu được nétđẹp văn hóa đặc trưng về bộ môn nghệ thuật này

Cũng như du khách nước ngoài khi đến Việt Nam, họ muốn được thưởngthức các vở chèo, tuồng, múa rối nước, cải lương mang đậm nét văn hóa củadân tộc, thì khi đặt chân đến Nhật Bản chắc hẳn một lần ai cũng muốn tận mắtđắm chìm trong bầu không khí của nước Nhật cổ xưa qua các vở kịch truyềnthống như Bugaku, Kyogen, Bunraku, Noh hay Kabuki ở nhà hát Chính vìnhững lý do trên, nhóm chúng em đã chọn đề tài nghiên cứu này với mongmuốn được hiểu rõ hơn về văn hóa nước Nhật từ xa xưa và muốn giới thiệurộng rãi đến sinh viên đã và đang theo ngành Nhật Bản học hay những ngườimuốn tìm hiểu về đất nước, văn hóa và con người Nhật Bản Muốn trau dồi

kiến thức của mình về văn hóa truyền thống ở “Đất nước mặt trời mọc” thì

hy vọng bài tiểu luận này sẽ góp phần đem đến những kiến thức bổ ích chongười đọc

2 Đặt vấn đề

Đối với Nhật Bản cũng như các quốc gia trên thế giới, khi mà nhiều lĩnhvực của đời sống xã hội cùng khoa học – kỹ thuật và công nghệ đang mangnhững giá trị có tính toàn cầu, thì văn hóa chính là “tấm căn cước” khẳng địnhnhững nét đặc trưng riêng vốn có của quốc gia đó và để giao lưu với các quốcgia khác Là một thành tố quan trọng cấu thành văn hóa Nhật Bản, kịch nghệtruyền thống Nhật Bản với những giá trị nhân văn mang đậm bản sắc dân tộcNhật Bản đã và đang phát huy vị trí, vai trò trong đời sống văn hóa, nghệthuật đất nước Đặc biệt tính cách người Nhật Bản luôn được cả thế giới kínhtrọng từ xưa đến nay, vậy nguyên nhân là gì? Một trong những nguyên nhân

mà người Nhật được thế giới ngưỡng mộ là họ rất chú trọng giữ gìn bản sắcvăn hóa dân tộc Người Nhật nổi tiếng với những nét văn hoá truyền thống

vô cùng đặc sắc, họ luôn tự hào và không ngừng gìn giữ chúng Bên cạnhviệc phát triển và du nhập của các nét văn hoá phương Tây, người Nhậtchủ động tiếp cận và biến chúng thành phong cách của họ nhưng khônglàm mất đi bản sắc văn hoá truyền thống của dân tộc mình Tuy nhiên,cùng với sự phát triển và biến đổi không ngừng của xã hội hiện nay, khi

mà công nghệ thông tin phát triển, nhiều loại hình mới ra đời thu hút sựchú ý của khán giả hơn thì loại hình truyền thống dần bị quay lưng, khôngcòn được nhiều người săn đón như trước Vậy làm thế nào để môn nghệthuật sân khấu truyền thống này tồn tại và phát triển, không đánh mất đinét đẹp truyền thống của Nhật Bản trong các vở kịch sân khấu mà vẫn giữđược nét riêng cho đến ngày nay Để biết rõ hơn về môn nghệ thuật này,

ta cùng tìm hiểu sâu hơn về quá trình hình thành cũng như các giá trị mà

nó mang lại qua bài nghiên cứu

3 Mục đích và mục tiêu nghiên cứu đề tài

3.2 Mục tiêu

- Khái quát, tìm hiểu về lịch sử và quá trình hình thành của ba loại hìnhkịch chính, đó là Bunraku, Noh và Kabuki để chúng ta có cái nhìn mới

về văn hóa truyền thống Nhật Bản

- Tìm hiểu sâu hơn về văn hóa Nhật Bản qua loại hình nghệ thuật sânkhấu truyền thống

- Tổng hợp và phân tích các yếu tố đặc sắc, làm rõ các giá trị nghệ thuậttruyền thống đối với đời sống xã hội Nhật Bản qua các loại hình kịchkhác nhau

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Các loại hình sân khấu truyền thống, đặc biệt là loại hình kịch Bunraku,Noh và Kabuki Đây là đề tài thuộc lĩnh vực văn hóa truyền thống bao gồmnhiều yếu tố khác nhau Trong bài nghiên cứu này sẽ tìm hiểu về lịch sử quátrình hình thành và những nét đặc sắc của các loại kịch nghệ này

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp lịch sử: tạo cho bài viết trình bày theo một phong cáchkhoa học, rõ ràng cùng những sự kiện có liên quan đến đề tài

- Phương pháp phân tích – tổng hợp: báo, trang web…thu thập, tổng hợp,phân tích các dữ liệu lại nhằm đảm bảo tính hệ thống và hoàn chỉnh củabài viết.

B PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG

1.1 Giới thiệu về văn hóa kịch truyền thống của Nhật Bản

Nhật Bản nổi tiếng là một đất nước có nền văn hóa nghệ thuật truyềnthống độc đáo và đa dạng Trong văn hóa Nhật Bản, các loại hình nghệ thuậttruyền thống từ lâu đã là nguồn đam mê và cảm hứng trong nhiều thế kỷ qua,

từ nghệ thuật Ikebana đến trà đạo Đặc biệt là các loại hình kịch nghệ nổitiếng như kịch Bugaku, Kyogen, Bunraku, Noh và Kabuki đầy sức lôi cuốn vàđược nhiều nơi trên thế giới biết đến và đã trở thành những nghệ thuật đầutiên của Nhật Bản được ghi vào danh sách của UNESCO năm 2008 giúp nhấnmạnh tầm quan trọng của những nghệ thuật này đối với di sản và lịch sử biểudiễn của Nhật Bản

Trong bài nghiên cứu này sẽ khai thác sâu tìm hiểu về 3 loại kịch chính đó

là kịch múa rối Bunraku, kịch Kabuki và kịch Noh Trước khi đi sâu vào nộidung ta cùng tìm hiểu sơ lược về nét văn hóa nổi bật của từng loại kịch này.Đầu tiên là kịch múa rối Bunraku Đây là loại hình nghệ thuật truyềnthống của Nhật được phát triển tại Osaka vào khoảng thế kỷ XVIII thời

kỳ Edo và được kế thừa cho đến ngày nay Khi nghe đến kịch múa rối,chắc hẳn chúng ta sẽ nghĩ đây là loại hình dành cho trẻ em, nhưng thực tế

là dành cho người lớn Cốt truyện của vở kịch thường xoay quanh những

người anh hùng thời cổ đại, tình yêu nam nữ thời kỳ Edo và cả những vụ

tự sát vì tình (tự sát của những cặp đôi yêu nhau),

Bên cạnh đó, trên các sân khấu nhỏ bằng gỗ khắp Nhật Bản, kịch Noh vẫnđang được biểu diễn Các diễn viên phục sức lộng lẫy với những khoảnh khắcdiễn xuất xuất thần, giọng nói buồn thảm kèm theo tiếng sáo và trống, tạo nêncảm giác như một giấc mơ Một trong số tín đồ người Nhật của loại hình này

là ông Toshio Hosokawa, nhà soạn nhạc đã kết hợp sự nghiệp tiên phongthành công ở châu Âu và sự tuân thủ trung thành với cội nguồn Nhật Bản.Kịch Noh đã cuốn hút ông bằng khả năng thanh tẩy qua cách tiếp xúc với thếgiới tinh thần, thông qua sự phụ thuộc vào sức mạnh của sự im lặng, qua diễnxuất những cử chỉ nghi thức của các nhạc công và diễn viên trước một tiếng

trống hoặc một lần vung kiếm Ông Hosokawa nói: "Âm nhạc của tôi là thư pháp vẽ trên tấm vải của không gian và thời gian", "Chuyển động lặng lẽ trong không khí – như khi người chơi trống thực hiện các cử chỉ - cũng sống động chẳng kém gì âm thanh Và chuyển động như vậy ẩn chứa trong âm nhạc của tôi."

Cùng với kịch Bunraku và kịch Noh, hình thức nghệ thuật nổi tiếngnhất đó là Kabuki Kabuki ra đời vào đầu thế kỷ XVII, dưới hình thức biểudiễn tạp kỹ, sau đó trở thành một loại hình kịch nghệ được ưa chuộng nhấttrong thời kỳ Edo (1603-1868) Loại hình kịch này trình diễn nhiều cảnh bạolực, máu me và cảnh quan hệ kích động giữa những người nam giả nữ Bằng

sự kết hợp giữa nghệ thuật diễn xuất, múa và âm nhạc, Kabuki là môn nghệthuật hết sức độc đáo và hiện được công nhận là một trong những loại hìnhkịch nghệ truyền thống vĩ đại của thế giới

Không thể phủ nhận cả ba loại hình nghệ thuật này được giữ gìn và bảotồn đến tận ngày nay chính bởi thông điệp rất riêng được truyền tải vô cùngtinh tế và sâu sắc Khi thật sự thấu hiểu chúng, khán giả sẽ cảm nhận được

điển đầy tính sáng tạo của Bunraku Và nếu muốn ngắm nhìn một sân khấuđược bài trí tuyệt đẹp cùng sự diễn xuất tuyệt vời của các nam diễn viên trongvài tiếng đồng hồ, có khi là cả ngày cho một vở Kabuki là không hề lãng phí.Quả vậy, với sự tồn tại và được thừa nhận của Bunraku, Noh và Kabuki, sứcsống mãnh liệt của văn hóa truyền thống một lần nữa lại được chứng minhtrong dòng chảy của xã hội hiện đại Nhật Bản.

1.2 Lịch sử hình thành

Vào thời Nara (710 – 794), cùng với trào lưu du nhập văn hóa Trung Hoa,một loại hình âm nhạc mang phong cách đại lục có tên là Sangaku (散楽)cũng bắt đầu được biết đến tại Nhật Bản Cùng với Nhã nhạc Gagaku (雅楽),Sangaku chủ yếu được trình diễn trong cung đình Vào khoảng giữa thờiHeian (794 – 1185), Sangaku dần được bản địa hóa và bắt đầu biểu diễn rộngrãi trong xã hội với cái tên mới là Sarugaku (猿楽) Sarugaku chính là nềntảng của kịch Noh (能).Theo dòng chảy lịch sử quá trình phát triển nghệthuật kịch Noh ra đời từ thế kỷ XIII phát triển thành môn hình nghệ thuật lãnhđạo người biểu diễn, nhà soạn kịch thiên tài Kannami (1333-1384) và con traiông, Zeami (1363-1443) Kịch Noh bao gồm múa và diễn kịch bằng điệu bộ.Kịch Noh phát triển thịnh vượng vào thời kỳ ông Zeami, dưới sự bảo trợtướng quân Ashikaga Yoshinitsu Sau này, vào thời kỳ Edo (1603-1868), kịchNoh trở thành môn nghệ thuật biểu diễn chính thức Về lịch sử nghệ thuật rốiNhật Bản, sách có ghi lại vào kỷ XI Người ta cho rằng thậm chí trước đó,những thợ săn lang thang kiếm tiền thêm bằng cách dùng con rối nhỏ diễnkịch mua vui tại các thị trấn Về sau nhiều người định cư tại Sanjo đảo Awaji,nơi sinh ngành kịch rối chuyên nghiệp Kịch Bunraku phát triển qua từng thờiđại và đỉnh cao là thời Edo, ông Chikamatsu Monzaemon, góp phần chuyểnBunraku từ hình thức giải trí quần chúng thành nhà hát nghệ thuật

Có thể nói kịch Kabuki và Bunraku có mối liên hệ qua lại Các diễn viênKabuki chịu ảnh hưởng phong cách của những người kể chuyện Bunraku vàthậm chí bắt chước những điệu bộ được cách điệu hóa của những con rối KhiKabuki mới ra đời, có phụ nữ tham gia diễn xuất, từ sau năm 1653 Kabukimới ra đời và chỉ có đàn ông trưởng thành mới được diễn Cho đến thờiGenroku, cấu trúc của kịch Kabuki mới định hình và có nhiều yếu tố cáchđiệu hóa Nối tiếp thời Minh Trị Duy tân, trong thời kì Kabuki có nhiều biếnđộng nhưng bên cạnh không phần thành công.

1.3 Khái niệm

Sân khấu truyền thống Nhật Bản là sự kết hợp đầy màu sắc và cuốn hútcủa vũ đạo, kịch và nhạc đệm Sân khấu truyền thống là một loại hình nghệthuật đặc biệt, là sản phẩm của nền văn hóa, nơi kết tinh tâm hồn, trí tuệ, gópphần làm nên nét độc đáo của bản sắc văn hóa dân tộc Trải qua hàng ngànnăm lịch sử, nghệ thuật sân khấu truyền thống đã đem đến những món ăn tinhthần bổ ích, nuôi dưỡng, giáo dục và hình thành nên những đức tính, phẩmchất tốt đẹp cho con người

Có thể nói một cách cụ thể hơn, sân khấu truyền thống Nhật Bản là các vởkịch Kịch là loại hình nghệ thuật tổng hợp Có sự tham gia của nhiều yếu tố,nhiều người thuộc các lĩnh vực khác nhau: tác giả kịch bản, đạo diễn, diễnviên, nhạc công, họa sĩ thiết kế… Là sự kết hợp giữa 2 yếu tố bi và hàikịch Đặc trưng của bộ môn nghệ thuật này là phải hành cuộc sống bằng cáchành động kịch, thông qua các xung đột tính cách xảy ra trong quá trình xungđột xã hội, được khái quát và trình bày trong một cốt truyện chặt chẽ với độdài thời gian không quá lớn

Căn cứ vào nội dung kịch, có thể chia thành các thể loại: hài kịch, bikịch, bi hài kịch, chính kịch Cũng có thể căn cứ vào nội dung của các đề tài

1.4 Vai trò

Sân khấu truyền thống Nhật Bản được coi là suối nguồn của văn hóa xãhội Góp phần đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục nhân cách, nângcao nhận thức về các mối quan hệ xã hội, quan hệ huyết thống và luân lý đạođức đời thường Là nguồn cảm hứng nội tâm, nâng cao ý chí nghị lực trongcuộc sống Ngoài ra, còn tạo nên những cung bậc cảm xúc tinh tế Tính giáodục của sân khấu truyền thống ảnh hưởng rất nhiều đến đời sống con người.Văn học nghệ thuật nói chung và nghệ thuật sân khấu nói riêng là tấm gươngphản chiếu của hiện thực đời sống, đồng thời là tiếng chuông cảnh tỉnh chocon người Qua tác phẩm sân khấu, qua sự diễn xuất của diễn viên, nhữnghoàn cảnh, những tình huống đã lột tả những tính cách, số phận của con ngườiđược tái hiện chân thực, sinh động, vừa mang tính cụ thể, lại vừa có tính kháiquát cao Các tác phẩm sân khấu có vị trí quan trọng trong việc chuyển tải các

lý tưởng, nguyên tắc đạo đức tới mọi đối tượng một cách nhẹ nhàng, nhưnglại hết sức sâu sắc Một tác phẩm sân khấu có giá trị tư tưởng và chất lượngnghệ thuật cao sẽ góp phần tạo nên những mỹ cảm mới mẻ ở người xem, nângcao giá trị chân thiện mỹ cho con người

1.5 Mục đích

Thu hút và liên kết những cảm xúc của con người lại với nhau giúp conngười tìm hiểu về cuộc sống một cách sâu sắc hơn Góp phần quan trongtrong việc xây dựng con người có chức năng bồi dưỡng đạo đức, tình cảm chocon người Nằm trong dòng chảy đó, nghệ thuật sân khấu gắn với cuộc sốngcủa thời đại đem đến cho con người những giá trị đạo đức, giá trị thẩm mỹ,tạo ra một hệ chuẩn mang tinh thần nhân văn cao đẹp

Với sự nghiệp cao cả đó đã đặt ra cho người nghệ sĩ phải có trách nhiệmlớn lao là đem tác phẩm nghệ thuật để giáo dục, bồi dưỡng hình thành nhâncách, vun trồng đời sống tâm hồn trong sáng, phong phú, tinh tế, nhân hậu

cho con người, nâng cao tính xúc cảm chân thực mãnh liệt trước cái đẹp, cáitốt trong quan hệ giữa người với người, trong quan hệ giữa gia đình, bạn bè

và xã hội góp phần xây dựng nền móng đạo đức thẩm mỹ của con người

1.6 Các loại hình sân khấu truyền thống của Nhật Bản

Gồm Noh và Kyogen: bổ khuyết cho nhau Noh là hình thức kịch nghệNhật Bản tồn tại lâu đời nhất và có tên gọi bắt nguồn từ chữ năng trong “kỹnăng” hoặc “tài năng” Đây là loại hình nghiêm túc hơn, trong đó diễn viênchính đeo mặt nạ trong một số phân cảnh để góp phần truyền tải câu chuyệntốt hơn Noh cũng dựa vào âm nhạc ở mức độ nhiều hơn Ban đầu Kyogenđóng vai trò là màn biểu diễn trong lúc tạm nghỉ giữa các màn kịch Noh vàthiên về hội thoại cùng hành động hài hước, kết hợp cả hai thể loại này gọi làkịch nghệ Nogaku Noh có nguồn gốc từ thế kỷ VIII nhưng đã phát triểnthành hình thức ngày nay vào thế kỷ XIV, được thúc đẩy bởi người biểu diễnkiêm nhà viết kịch Kannami và con trai ông, Zeami Nhiều vở kịch họ viếtvẫn là những phần quan trọng trong khoảng 250 vở kịch tạo nên vốn tiết mụcbiểu diễn Noh

Kabuki: được cho là hình thức kịch sân khấu Nhật Bản nổi tiếng nhất vàxuất hiện vào đầu thế kỷ XVII tại Kyoto, nơi có truyền thuyết rằng một vu nữ

ở Đại đền Izumo Taisha của thành phố đã khởi xướng biểu diễn phong cáchkịch múa mới Những màn trình diễn đó đã thu hút sự chú ý của triều đình,nơi cô được mời đến để biểu diễn Sau khi được triều đình đóng dấu chấpthuận, các đoàn kịch cạnh tranh nhanh chóng xuất hiện và Kabuki đã pháttriển thành màn biểu diễn của phụ nữ kết hợp nhảy múa và kịch Tuy nhiên,trước giai đoạn cuối thế kỷ thứ XVII, phụ nữ bị cấm biểu diễn và mọi vai diễnđều do nam giới đảm nhận, những người đàn ông đảm nhận vai nữ được gọi

là “Onnagata”

Bunraku: hay còn gọi là kịch rối Nhật Bản, được xem là hình thức giải trícao cấp nhất trên thế giới, với một nhân vật duy nhất được ba nghệ sĩ múa rốiđiều khiển Sự tinh tế trong chuyển động của con rối, dáng đi giống như thật,

sự hài hòa hoàn hảo giữa hành động của búp bê, lời dẫn của người kể chuyện

và âm nhạc đã trải qua nhiều thế hệ để đạt đến độ hoàn hảo Bunraku đượctrình diễn lần đầu tiên tại Osaka vào năm 1684 Các bậc thầy múa rối, ngườithường xuất hiện trên sân khấu với trang phục màu đen, được hỗ trợ bởi

“tayu”, người lồng tiếng cho tất cả các nhân vật trong vở kịch cũng như đóngvai trò người dẫn chuyện Âm nhạc là thành phần cuối cùng – nhưng cũngquan trọng không kém của màn trình diễn, với đàn luýt “shamisen” cùng dànnhạc gồm sáo “shakuhachi”, nhạc cụ có dây “koto” và đôi khi là trống “taiko”

CHƯƠNG 2 BA LOẠI HÌNH SÂN KHẤU TRUYỀN THỐNG CHÍNH CỦA NHẬT BẢN

2.1 KỊCH BUNRAKU

2.1.1 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN BUNRAKU

Bunraku là một trong những nghệ thuật sân khấu truyền thống của NhậtBản, nằm trong danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại đượcUNESCO công nhận vào năm 2003 Đây là một hình thức hợp tác chặt chẽ,kết hợp đồng bộ giữa ngâm thơ tường thuật, âm nhạc Shamisen và múa rốitrong biểu diễn Người kể chuyện kể lại bằng tất cả sức lực của mình, âmthanh sống động, tinh tế của đàn Shamisen và chuyển động đẹp mắt củanhững con rối khiến khán giả kinh ngạc Mang phong cách độc đáo nổi bật,Bunraku được ca tụng là nghệ thuật sân khấu múa rối tinh vi bậc nhất thế giới

Con rối Bunraku Nguồn: idesign.vnThuật ngữ chính xác và nguyên thủy nhất cho kịch rối truyền thống Nhật

Bản là Ningyo Joruri (人形浄瑠璃) Đây là sự kết hợp của nghệ thuật lĩnh

xướng và kịch nghệ gọi là Joruri, con rối hay búp bê gọi là Ningyo trong tiếng Nhật Tên gọi thay thế và nổi tiếng hơn của Ningyo Joruri là Bunraku (文楽).

Tên gọi này xuất phát từ một nhà hát Bunraku chuyên nghiệp thương mại ởOsaka duy nhất còn tồn tại từ khi thành lập vào năm 1872 đến nay Danhxưng Bunraku nổi tiếng đến mức nhiều người Nhật Bản và thế giới đã dùngcụm từ này để chỉ chung mọi loại hình kịch rối truyền thống ở xứ Phù Tang

2.1.1.1 Nguồn gốc và sự ra đời của kịch Bunraku

Nghệ thuật kịch rối Nhật Bản là sự kết hợp giữa người kể chuyện Tayu,múa rối Ningyo và âm nhạc Shamisen khởi phát vào cuối thế kỷ XVI và pháttriển chủ yếu vào thế kỷ XVII và XVIII, là một bốn hình thức sân khấu cổđiển Nhật Bản bên cạnh Kabuki, Noh và Kyogen Song song với Kabuki,Bunraku phát triển như một phần của nền văn hóa thương nhân sôi động của

hiện từ rất sớm từ thời Heian (794 – 1185) nhưng lại hoạt động một cách độclập và riêng lẻ.

Nguồn: C hickgolden.comTheo Tiến sĩ Jukka O Miettinen của Học viện Sân khấu Helsinki múa rối

có lịch sử lâu đời ở Nhật Bản Bắt nguồn từ các nghi thức cổ xưa, trong đócác con rối đóng vai trò đại diện cho những người đã khuất Khi mối liên hệvới Trung Quốc được thiết lập vào thế kỷ thứ VII, múa rối cũng được chấpnhận bên cạnh các yếu tố văn hóa khác Bằng chứng là các văn bản tồn tại từthời Heian (794 – 1185) đã đề cập đến các nhóm người múa rối lưu động

Những người múa rối này được gọi là Kugutsumawashi vận hành những con

rối đơn giản bởi một người đã đi khắp Nhật Bản để trình diễn Hình thức giảitrí đường phố này tiếp tục phát triển qua thời kỳ Edo (1603 – 1868)

Nghệ thuật múa rối kết hợp với tụng kinh và đệm đàn Shamisen đã trởnên phổ biến vào đầu thế kỷ XVII ở Edo (nay là Tokyo), nơi nó nhận được sựbảo trợ của các Shogun và các nhà lãnh đạo quân sự khác

Giai đoạn hoàng kim đạt sự phát triển đỉnh cao của Bunraku vào giữa thế

kỷ XVIII Loại hình này thu hút và đáp ứng nhu cầu giải trí của hầu hết cáctầng lớp trong xã hội Nhật Bản đương thời Sự hấp dẫn của nội dung chính làđiểm mạnh của Bunraku, không chỉ là những vở kịch lịch sử hào nhoáng, oaihùng, Bunraku còn mở rộng hơn ở các chủ đề hấp dẫn, kịch tính mà gần gũi

với đời sống thường nhật Sự mở rộng phạm vi trình diễn gần như trên toànlãnh thổ Nhật Bản, tiếp cận hơn với nhiếu đối tượng khán giả cũng khiếnBunraku nổi danh hơn bao giờ hết Đi kèm đó là sự cạnh tranh của nhữngđoàn kịch nghệ tại thời điểm đó là Takemoto-za lẫy lững và Tokyotaka-zatươi mới trong giới kịch rối đương thời.

Nguồn: Osaka-chushin.jp

Sự suy giảm mức độ phổ biến của Bunraku bắt đầu từ đầu thời kỳ Meiji(1868 – 1912), khi các hình thức giải trí được Tây hóa trở thành trào lưu Tuynhiên may mắn thay, sự tiếp nối của truyền thống được đảm bảo bởi một nghệ

nhân nhiệt huyết là Masai Kahei (1737 – 1810), với nghệ danh là Ueamura Bunrakuken Ông thành lập nhà hát múa rối của riêng mình ở Osaka vào năm

1782 Từ đây, Osaka trở thành quê hương mới, là nơi tái sinh nghệ thuật kịchrối truyền thống Nhật Bản dưới một tên gọi khác là Bunraku Ngày nay, nhàhát Bunraku-za hoặc Bunraku của Osaka vẫn là trung tâm của loại hình nghệ

Tokyo Bunraku là loại hình giải trí bình dân đã từng rất nổi tiếng và đượcyêu thích bởi mọi người ở nhiều tầng lớp và địa vị khác nhau trong xã hộiNhật Bản Nhưng ngày nay lượng khán giả của Bunraku đang giảm dần vànhiều người liên tưởng nó với hình thức giải trí bác học, một nghệ thuật sânkhấu cổ điển khó tiếp cận.

2.1.1.2 Tiểu sử người sáng tạo ra Bunraku

Bunraku được đặt theo tên một người đã khám phá ra môn nghệ thuật này

và phổ biến nó rộng rãi đến với công chúng là Uemura Bunrakuken Ningyo

Joruri Bunraku (sau này Bunrakuza ) người sáng lập Tên thật Masai (Masaki)Yobei sinh ra ở Awaji Kokuya Vào những năm Kansei (1789 – 1801) sau khibãi bỏ Takemotoza và Toyokuza, ông đã đến Osaka và mở một chiếc ghếNingyo Joruri ở phía đông của Dotonbori và bên bờ biển KozubashiMinamizume Bunrakuken là nghệ danh của tài tử Yoshita, Uemura được cho

là đã đào tạo Gennobu Uemura, người được cho là tổ tiên của búp bê Awaji.Sau đó, ông chuyển đến thành phố Horie qua đời ở tuổi 60 vào năm 1810.Okura (Bunraku-an), thế hệ thứ tư, đã xuất sắc trong việc quản lý và cải thiệntài sản của mình Năm 1972 (Meiji 5), nó chuyển đến Matsushima một vùngđất mới được mở bởi một sắc lệnh của chính phủ và lần đầu tiên có tên chínhthức là Bunrakuza Chuyển đến các khu vực vào năm 1984, Takemoto Settsuthời đại hoàng kim Bunraku được xây dựng xung quanh Daidaiyo, nhưng saucái chết của đèo Bunraku, quản lý đã chết và vào năm 1909 quyền quản lý đãđược chuyển cho Shochiku

2.1.1.3 Các soạn giả và các vở kịch nổi tiếng

a) “Kanadehon Chushingura” của Chikamatsu Monzaemon

Là một trong những vở kịch nổi tiếng nhất của Chikamatsu Monzaemon.Câu chuyện dài 10 giờ với 10 màn và phần mở đầu Dựa trên một sự kiện cóthật xảy ra vào năm 1702, kể về 47 Samurai đã trả thù cho cái chết của chúacông của họ và sau đó tự sát Cũng một vở kịch khác của Chikamatsu

Monzaemon là “Sonzezaki Shinju”, nói về vụ tự sát vì tình của cặp đôi yêu

nhau tha thiết nhưng không đến được với nhau dựa trên một câu chuyện cóthật ở Sonezaki

Nguồn : Idesign.vn

b) “Imoseyama Onna Teiken” của Chikamatsu Hanji

Đôi khi được coi là Romeo và Juliet của Nhật Bản mặc dù sự hòa giải chohai gia đình thù địch thông qua cái chết của một cặp vợ chồng trẻ chỉ là mộtphần của câu chuyện đầy lừa dối và ghen tị Hành động trung tâm của câuchuyện là người mẹ chính tay kết liễu con gái và đâm chết một người phụ nữ

một con hươu để phá vỡ câu thần chú bảo vệ tên thủ lĩnh độc ác đang kiểmsoát Nhật Bản rồi tự tử.

Nguồn : Idesign.vn

c) “Ehon Taikoo” của Chikamatsu Yanagi

Được coi là tác phẩm Bunraku vĩ đại cuối cùng Mặc dù tiêu đề có nghĩa

là biên niên sử của Taiko gợi ý rằng vở kịch nói về Toyotomi Hideyoshi,được biết đến với cái tên Taiko nhưng Akechi Mitsuhide vị tướng bất ngờchống lại thủ lĩnh tàn bạo Oda Nobunaga lại được nhắc đến nhiều hơn Trongmột cảnh bi thảm Akechi (được biết đến với cái tên Takechi trong vở kịch) đãgiết mẹ mình bằng một ngọn giáo tre tự chế vì nghĩ rằng bà là Hideyoshi cảitrang (Hisayoshi trong vở kịch) ngay trước khi con trai của Akechi xuất hiện

Những vở kịch nổi tiếng khác bao gồm “Shinju Ten ni Amijima” (Tự tử vì tình yêu ở Amijima) và “Yoshitsune Sembon Zakura” (Yoshitsune và những cây anh đào ngàn thu).

2.1.1.4 Kịch Bunraku ngày nay

Nhà hát múa rối đạt đến đỉnh cao vào thế kỷ XVIII với các vở kịch củaChikamatsu Monzaemon Sau đó, nó suy giảm vì thiếu các tác giả Joruri xuất

1963, hai nhóm nhỏ đối thủ đã tham gia thành lập Bunraku Kyokai (Hiệp hộiBunraku), có trụ sở tại Asahi-za (ban đầu được gọi là Bunraku-za) một nhàhát Bunraku truyền thống ở Osaka Ngày nay, các buổi biểu diễn được tổchức tại Kokuritsu Bunraku Gekijo (Nhà hát Bunraku Quốc gia mở cửa năm

1984) ở Osaka Năm 2003, UNESCO đã tuyên bố Bunraku là một kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại Bunraku chủ yếu được biểu diễn

trong những nhà hát hiện đại phong cách châu Âu Vở diễn kéo dài trong mộtngày gồm hai phân đoạn (phân đoạn một vào đầu giờ chiều và phân đoạn haivào buổi tối) mỗi phân đoạn lại có nhiều hồi Các nhà hát thường bán vé chotừng phân đoạn của vở diễn, trong một vài trường hợp có thể tồn tại vé theotừng hồi của mỗi phân đoạn Giá vé xem Bunraku dao động trong khoảng từ1.500 – 6.500 yên (325.000 – 1.410.000 VNĐ)

2.1.2 GIÁ TRỊ VÀ CON RỐI BUNRAKU

2.1.2.1 Văn hóa Edo trong các vở kịch Bunraku

Vào thời kỳ Edo, tầng lớp bình dân đã tham gia đóng góp cho nền văn hóaNhật Bản những yếu tố mới văn hóa này được gọi là “văn hóa thị dân” Vănhóa thị dân (Chonindo: lối sống người thành thị) là văn hóa của các tầng lớpthị dân, nghệ sĩ, kỹ nữ Linh hồn của văn hóa này nằm trong một triết lý sốnggọi là Ukiyo (Phù thế), nghĩa là phù sinh, vô thường, trôi nổi theo thời gian.Triết lý sống Ukiyo thể hiện tính phù du của cuộc đời phiêu dạt, được tầnglớp bình dân và cả giới võ sĩ đạo tiếp nhận tiêu biểu là múa rối

Một con rối cần ba người múa rối điều khiển để thay cho các sợi dây vàcác thanh kéo dài từ mặt sau của những con rối thông thường khác, nhữngnghệ sĩ múa rối đều mặc đồ đen và phải trùm kín đầu để tránh gây chú ý và

tạo sự thu hút Người múa rối chính gọi là Omozukai đảm nhận vai trò điều

khiển tay phải và đầu của con rối Người múa rối bên trái được gọi là

Hidarizukai điều khiển tay trái của con rối Và nghệ sĩ múa rối thứ ba – Ashizukai điều khiển toàn bộ nửa dưới của con rối Những người học nghề sẽ

học bắt đầu từ vị trí của Ashizukai rồi dần dần lên đến Omozukai Quá trìnhđào tạo có thể kéo dài lên đến 30 năm

Nguồn: Japagazine.com

Tayu và nhạc sĩ Shamisen cùng nhau tạo nên cảm xúc cho buổi biểu diễn.

Thông thường người kể chuyện sẽ đảm nhiệm tất cả lời thoại của các con rốivới một vài vở kịch khác sẽ có nhiều người kể chuyện Tayu có kĩ năng sửdụng nhuần nhuyễn các âm vực để thể hiện một cách chân thực từng biểu cảmtrong lời thoại của mỗi con rối Những Tayu đọc lời thoại trong một kịch bảnđược viết bằng tiếng Nhật truyền thông và được lồng ghép bằng phụ đề tiếngNhật hiện đại giúp khán giả có thể hiểu được câu chuyện Người chơiShamisen ngồi bên cạnh Tayu giúp họ có thể hòa hợp với nhau và tạo raJoruri Các Joyuri ăn khớp với từng chuyển động và biểu cảm của các con rối

2.1.2.3 Con rối Bunraku

a) Hình dạng của những con rối

Tất cả những con rối Bunraku đều được làm bằng gỗ và cao từ một đếnbốn feet tức bằng ⅔ người thật Những con rối không thực sự có cơ thể đầy

đủ chỉ có đầu, tay, chân, bàn chân và đều được làm thủ công Chúng được kếtnối bằng dây và phân thân sẽ mặc Kimono – trang phục truyền thống củaNhật Bản Con rối nam thì có chân và bàn chân còn con rối nữ thì không có vìtheo trang phục truyền thống đều che hoàn toàn nửa dưới của chúng Điều đặcbiệt là quần áo của các con rối đều do các nghệ sĩ múa rối tự làm

Nguồn: Japagazine.comĐầu và tay được làm thủ công từ các chuyên gia bởi đây là những bộ phậnphức tạp có yếu tố quan trong quyết định đến chất lượng của vở kịch Mỗi bộphận trên phần đầu của con rối đều có thể di chuyển để dễ dàng biểu cảm nhưchớp mắt, mở đóng miệng, lông mày lên xuống Thậm chí đầu của con rối cònđược thiết kế để biến đổi hoàn toàn từ con người thành con quỷ Điều đángchú ý là kích của của đầu phụ thuộc vào vị trí nhân vật Anh hùng và nhữngnhân vật chính sẽ có cái đầ lớn hơn

b) Các loại đầu con rối nổi tiếng

 Bunhichi

Con rối này có bộ lông mày rất rậm

và dài, mắt to và môi dày, thườngtượng trưng cho những vị thủ lĩnhhay anh hùng dân tộc đầu đội trời,chân đạp đất Đôi khi lại ám chỉnhững tuyến nhân vật hay gây tội ác

 Kenbishi

Con rối này khá “điển trai” Thườngđóng những vai hiền từ nhân hậu.Khác với Bunhuchi nó không baogiờ đại diện cho tội ác

 Danhichi

Với đôi mắt gườm gừ, cằm đầy,khuôn mặt vuông chữ điền, nhân vậtnày đối lập với hình tượng các anhhùng

Con rối này gắn liền với hình ảnhnhững người đàn ông 40, 50 tuổi cóngoại hình chín chắn và chững chạc

 Genda

Genda đại diện cho những thanhniên trai tráng, khỏe mạnh, thu hútchị em và rất nhạy cảm

Con rối này biểu trưng cho các côgái ở độ tuổi 18 trở xuống, thường làchưa có chồng và phong thái rấtđoan trang, thùy mị

Tất cả các con rối đều có một bộ khung chung Có khoảng 50 đầu bằng gỗ

có sẵn, được gọi là Kashira, mô tả các loại nhân vật khác nhau từ các anhhùng đại trượng phu (Bunshichi) cho đến những cụ già đau khổ (Baba)

Khoảng 40 hoặc 50 con rối được sử dụng trong một vở kịch Nếu đượcgiữ gìn cẩn thận chúng có thể sử dụng được trong vòng 150 năm Tóc củachúng được làm bằng sợi tóc người thật và lông bò Tây Tạng, bởi ngườingười thợ thủ công có tay nghề cao Mất khoảng 3 tuần để làm nên những bộtóc giả như vậy Có khoảng 80 kiểu tóc khác nhau dành cho rối nam và 40kiểu cho rối nữ

Mỗi con rối được điều khiển bởi ba nghệ sĩ múa rối: một dành cho chân,một dành cho tay trái và các hoạt động của cơ thể, một dành cho tay phải vàđầu bao gồm cả việc kiểm soát chuyển đổi nét mặt

2.1.3 NGHỆ THUẬT SÂN KHẤU BUNRAKU VÀ BUNRAKU TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA NHẬT BẢN

2.1.3.1 Thiết kế sân khấu

Quan sát theo góc nhìn trực diện từ khán đài, cấu trúc của một sân khấu

khá đơn giản phía bên phải được gọi là Kamite và phía bên trái được gọi là Shimote Một tấm màn nhỏ Komaku in gia huy của rạp hát Takemoto-za và

Toyotake-za được treo ở cả bên trái và bên phải sân khấu Các tấm màn nhỏnày là nơi những con rối xuất hiện và biến mất

Tuy nhiên, nếu quan sát từ phía trái Shimote sân khấu Bunraku sẽ đặc biệthơn nhiều Lý do cần nhìn từ phía bên trái Shimote bởi từ góc độ này có thểquan sát đầy đủ từng phần trong cấu trúc sân khấu, kể cả bục Yuka ở bên phải

Kamite Sân khấu được phân chia bởi các vách ngăn gọi là Tesuri Vách ngăn

đầu tiên gần khán giả nhất ở rìa sân khấu, có một sàn thấp Funazoko phía sauvách ngăn bên ngoài Sàn Funazoko thấp hơn một bậc so với sàn sân khấu màkhán giả nhìn thấy Khi những người múa rối mang guốc sân khấu cao đứngtrên sàn Funazoko sẽ tạo ra ảo giác rằng con rối đang đứng ngay trên mặt đất.Ngoài ra, có một vách ngăn bên trong lùi xa hơn và cao hơn so với sànFunazoko Khi người điều khiển đứng đó, con rối dường như đang đứng trênchiếu Tatami hoặc sàn cao hơn mặt đất trong trường hợp có hoạt cảnh trongnhà

Ở sân khấu bên trái tức khu vực Kamite từ góc độ khán giả, có bục Yuka

là khu vực dành cho người kể chuyện Tayu và người chơi Shamisen ngồi biểudiễn Bục Yuka được thiết kế để có thể xoay tròn, giúp luân phiên thay đổimột cách linh hoạt các người kể chuyện Tayu và nhạc công Shamisen trongsuốt quá trình biểu diễn

Một đặc điểm nổi bật về âm thanh trong Bunraku là tiếng nhạc trầm dudương của đàn Shamisen, trái ngược với âm thanh cao của đàn Shamisentenor trong kịch Kabuki Trong kịch Kabuki có thể sử dụng giàn nhạc gồm 10

công mà thôi Trong Bunraku, chuyển động của các con rối phải khớp với câuchuyện kể của Tayu và âm thanh đàn Shamisen Nhạc công chơi Shamisenthông thường là người quyết định tốc độ kể chuyện và thời gian đối với hànhđộng của con rối.

Sân khấu kịch Bunraku được hình thành từ 3 phần Đó là Ningyotsukai là người điều khiển con rối, Shamisen là người chơi nhạc cụ Shamisen và Tayu

là người dẫn dắt câu chuyện

Ningyotsukai, Shamisen, Tayu Mỗi một vai diễn đều hoàn hảo, nhữngngười mới bắt đầu bước vào thế giới của Bunraku sẽ chọn xem mình muốnđảm nhận vai nào Sau đó họ sẽ mài dũa, rèn luyện cho riêng vai đó suốt đời

Nguồn: Artjapan.blog.jpÔng Yoshida Kanya là người đã có hơn 40 năm kinh nghiệm kể từ khi nhậnvai người điều khiển con rối trong Bunraku Trong đó, ông cũng phụ trách cảphần Omozukai

Con rối trong Bunraku không phải được điều khiển bởi 1 người mà là 3

người Đó là Ashizukai phụ trách điều khiển chân của con rối, Hidarizukai

điều khiển tay trái và Omozukai điều khiến phần cổ và tay phải của con rối.

Sự kết hợp của 3 người này sẽ thay đổi tuỳ theo từng sân khấu

Những người xem Bunraku lần đầu tiên hẳn sẽ ngạc nhiên vì con rối cóthể chuyển động y hệt sự chuyển động của con người Ba người cùng điềukhiển 1 con rối thì làm sao có thể điều khiển chúng chuyển động được mượtmà? Bí quyết nằm ở chỗ dấu hiệu chỉ thị còn được gọi là “Zu” do Omozukaiphát ra cho 2 người còn lại

Công việc của Omozukai không chỉ là điều khiển cổ và tay phải của conrối Họ còn phát tín hiệu, chỉ thị về cách chuyển động của cả con rối cho 2người kia qua nhiều cách khác nhau

Thông thường, trên sân khấu, họ sẽ phát ra tín hiệu “Zu” không phải bằngcách truyền đạt ngôn ngữ ví dụ như “hãy làm như thế này” mà sẽ qua chuyểnđộng phần cổ của con rối hoặc chuyển động của cả con rối, hoặc di chuyểntrọng lượng cơ thể của Omozukai,

Nguồn: Matcha-jp.com

Ông Tomonosuke đã có 17 năm chơi đàn Shamisen trong Bunraku Có thểnói ông vẫn còn khá trẻ trong thế giới của Bunraku Nhưng ông lại có bề dày

kinh nghiệm khá đặc sắc “Tôi sinh ra trong 1 gia đình có truyền thống về hoạt động âm nhạc, bố tôi là nghệ sĩ Jazz Piano, mẹ là nghệ sĩ đàn Violin, tôi

đã học Contrabass để trở thành người chơi Bass chuyên nghiệp”.

Từ khi còn nhỏ, ông đã theo học nhạc Ông hoàn toàn không có mối liênquan nào với nghệ thuật truyền thống nhưng vào khoảng năm lớp 11, ôngchợt nghe thấy âm thanh của nhạc cụ mà ông chưa từng nghe bao giờ Đó là

lúc “trên tivi có trình chiếu đoạn nhạc với âm thấp và rất hay Tôi tò mò không biết đó là gì và xem thử thì đó chính là Shamisen trong Bunraku”.

Nguồn: Matcha-jp.comNhân vật cuối cùng là ông Toyotake Sakijudayu khá nổi tiếng trong sốnhững người trẻ Ông đảm nhận vai trò Tayu (người dẫn truyện)

Người dẫn truyện sẽ phụ trách mạch phát triển của câu chuyện thông qua

“kể chuyện” Vở diễn được biểu diễn trong Bunraku sẽ có kịch bản và ngườidẫn truyện sẽ kể chuyện theo kịch bản đó Tuy nhiên đó không phải là cách

đọc truyện đơn giản mà là cách kể chuyện bằng kỹ thuật đặc biệt có tên

Gidayubushi Với những người lần đầu tiên nghe giọng đọc của người dẫn truyện chắc hẳn sẽ ngạc nhiên “không biết giọng nói này phát ra từ đâu nhỉ?”.

Chất giọng khàn như có nhạc điệu vẽ nên tâm trạng phong phú của cácnhân vật xuất hiện trong vở diễn, thổi hồn vào câu chuyện Bunraku

Trên sân khấu có người điều khiển con rối, người dẫn truyện và ngườichơi Shamisen nhưng họ hoàn toàn không giao lưu về ánh mắt, hay hoà cùnghơi thở với nhau Tất cả họ đều nhìn về các hướng khác nhau, làm những việckhác nhau Nhưng qua đó lại tạo nên Bunraku

“Mỗi người đảm nhận các vai trò riêng, kết hợp tuỳ ý Đó chính là Bunraku Nếu họ ăn khớp nhau sẽ tạo nên trò chơi điều đó là không được Bunraku là sự phân tán của pháo hoa nghệ thuật” Người điều khiển con rối,

người chơi Shamisen, người dẫn truyện Cả ba người đều đảm nhận các vaitrò hoàn toàn khác nhau, nhưng trước khán giả sẽ tạo nên một câu chuyện làmlay động tâm hồn Đó chính là điều kì lạ trong Bunraku cũng là điều thú vị

2.1.3.3 Nhà hát và ảnh hưởng của Bunraku với nước ngoài

Ở châu Âu và châu Mỹ, cụm từ "Bunraku" thường được dùng trong giớinghệ sĩ rối để miêu tả các con rối điều khiển theo lối tương tự với các nhà hátkịch rối Bunraku truyền thống Nhật Bản, ngược lại với rối tay, rối gậy, rốibóng, rối thường Nét đặc trưng của "Bunraku" phương Tây thường bao gồmnhiều nghệ sĩ rối và có thể nhìn thấy họ trực tiếp điều khiển rối Các yếu tốkhác cạnh tranh với các nhà hát Bunraku truyền thống có lẽ là quà tặng Việc

sử dụng cụm từ này làm một số người theo chủ nghĩa thuần túy quan ngại,nhưng các nghệ sĩ rối phương Tây thấy rằng từ này khá tiện dụng trong việcmiêu tả phong cách rối ảnh hưởng từ truyền thống Nhật Bản mà không mộtcụm từ tiếng Anh súc tích nào có được

Ngoài ra được yêu thích không chỉ người dân trong nước mà còn ưachuộng ở nước ngoài Osaka là nhà của đoàn kịch do chính phủ tài trợ tại Nhàhát Bunraku Quốc gia Bunraku đã được UNESCO công nhận là Di sản vănhóa phi vật thể và là Tài sản văn hóa phi vật thể quan trọng của Nhật Bản vìtác động to lớn đối với nền văn hóa của Quốc gia.

2.1.3.4 Bunraku trong đời sống tinh thần của người dân Nhật Bản

Bunraku là một trong những khía cạnh quan trọng và độc đáo nhất củanghệ thuật Nhật Bản bởi nó truyền tải được truyền thống và lịch sử nơi đâyXem một buổi biểu diễn là một cách quý giá để trải nghiệm lịch sử đầy hấpdẫn của đất nước mặt trời mọc thể hiện nét đặc sắc riêng biệt và nghệ thuậttrình diễn cùng những hình ảnh tuyệt đẹp

2.1.3.5 Giá trị mỹ học của kịch Bunraku

Bất chấp nhiều thách thức, Bunraku đã phải chịu đựng những lời chỉ tríchcủa Hashimoto thậm chí còn có lợi cho nó phần nào, nâng cao nhận thức vàkích thích sự tò mò về loại hình nghệ thuật truyền thống Về cơ bản, cùng mộttiết mục kịch đã cho phép khán giả thấy mình đa dạng như những anh hùngthuộc tầng lớp trung lưu, những người tinh tế về văn hóa và những người thụhưởng nghệ thuật cao cấp có ý nghĩa toàn cầu, vì vậy tính bền vững trongtương lai của Bunraku có thể sẽ tiếp tục phụ thuộc vào sức mạnh đóng gópcủa nó đối với ý thức của người Nhật về bản thân Nghĩa là, Bunraku sẽ thànhcông chỉ khi, như Frith đã mô tả, âm nhạc và kịch nghệ cho phép khán giảnhìn nhận bản thân khác biệt và đặt bản thân vào văn hóa Trong việc tiếp cậnvới khán giả mới và trẻ hơn, tôn vinh truyền thống trong khi làm cho nó dễtiếp cận và tìm cách trở nên dí dỏm và sáng tạo trong ranh giới của thể loại,

Bunraku dường như đang tìm ra công thức phù hợp “Ví dụ như trong kịch Kabuki, các bạn sẽ chú ý đến các diễn viên xinh đẹp, lôi cuốn Nhưng trong

Bunraku thì trước mặt các bạn là những con rối Các bạn sẽ bị lôi cuốn vào câu chuyện hơn, những con rối sẽ dẫn các bạn vào một thế giới khác Khi lần đầu tiên tôi xem Bunraku, tôi có cảm giác như thời gian đã quay trở về thời

kỳ Edo Các bạn cũng sẽ bị mê hoặc bởi vẻ duyên dáng, xuất sắc của những con rối”.

Chính vì những con rối mà những người biểu diễn trên sân khấu phải luônrèn luyện, mài dũa kỹ năng của họ qua năm tháng, thu hút khán giả bằng hoạtđộng nghệ thuật trau chuốt không ngừng nghỉ Môn nghệ thuật truyền thống

có lịch sử đến hơn 300 năm này nhờ có nội lực mạnh mẽ, nội dung thú vị, sựlôi cuốn lay động lòng người

2.2 KỊCH NOH

2.2.1 TỔNG QUAN CHUNG VỀ KỊCH NOH

2.2.1.1 Nghệ thuật kịch Noh

Có thể coi kịch Noh là loại hình sân khấu lâu đời nhất trên thế giới Chủ

đề chính của kịch Noh thường về những hồn ma, kiếp sau, sự phù du của cuộcsống,… Động tác của các nhân vật trong kịch Noh thường mang hình thức hồitưởng từ ký ức của nhân vật và biểu hiện rất nhiều khía cạnh của cảm giác.Thế nhưng, ấn tượng nhất mà kịch Noh để lại trong lòng những người mớilần đầu được thưởng thức bộ môn này là những chiếc mặt nạ muôn hình vạntrạng, thể hiện đầy đủ các trạng thái cảm xúc của nhân vật Bản thân chiếcmặt nạ kịch Noh cũng đã được coi là một thứ nghệ thuật riêng biệt và trởthành món đồ sưu tập quý hiếm đối với rất nhiều người

Diễn viên kịch Noh Nguồn:Phohen.com

Âm nhạc được sử dụng trong kịch Noh cũng rất độc đáo là sự phối hợpgiữa một dàn đồng ca (jiutai) và dàn nhạc chơi 4 loại nhạc cụ cơ bản: sáo(fue), trống đeo vai (kotsuzumi), trống cơm (otsuzumi) và trống lớn (taiko).Không có người chỉ huy dàn nhạc, các nhạc công tự động đưa âm nhạc vào vởdiễn bằng cách lắng nghe lời thoại và “đọc” bầu không khí trên sân khấu

2.2.1.2 Kịch Noh là gì?

Vào thời Muromachi (1336 – 1568), dưới sự bảo trợ của Mạc phủAshikaga, nhà soạn kịch Kanami và con trai của ông là Zeami, kịch Noh từmột môn nghệ thuật vay mượn từ nước ngoài đã dần có những bước biếnchuyển quan trọng để trở thành loại hình nghệ thuật đặc sắc, mang đậm quanniệm thẩm mỹ u huyền (Yugen có nghĩa là u huyền: sự huyền bí có tính chất

u tịch) “U huyền vốn là một từ Hán Nhật dùng để chỉ những cảnh giới sâu xa,

vi diệu và thần bí mà con người không dễ dàng nắm bắt được, tuy nhiên trong

tao nhã đóng vai trò chủ đạo khiến nảy sinh những cảm xúc hay tâm trạng sâu xa nằm ngoài ngôn ngữ" (Theo Mitsuyoshi Numano: Văn học Nhật Bản –

một số đặc trưng nổi bật) Chính tinh thần Yugen đã làm cho Noh "vi diệu vàthần bí" để đạt tới độ "vẻ đẹp tao nhã đóng vai trò chủ đạo" này của Nhật Bản.Khi Noh được biểu diễn cùng với Kyogen, nó còn được gọi bằng một cái tên

khác là Nogaku (能楽) Noh trong tiếng Nhật có nghĩa là “tài năng”, Gaku có nghĩa là vui vẻ, âm nhạc, là một dạng nghệ thuật biểu diễn cổ điển Nhật Bản

kết hợp những yếu tố của múa, tuồng, âm nhạc và thơ ca vào thành một bộmôn nghệ thuật sân khấu thẩm mỹ cao Có cơ sở với quy mô rộng lớn tại cácthành phố như Tokyo, Osaka và Kyoto

Một diễn viên đang biểu diễn kịch Noh Nguồn:Idesign.vn

Do tương đồng với quan niệm của thiền nên kịch Noh không quá lộng lẫy,phô trương, cũng không quá dân dã mà giản dị, sâu lắng và mang đậm tính u

huyền, bao gồm 3 nguyên tắc là Myoka – vẻ đẹp mỹ miều như một bông hoa, Hie – vẻ đẹp cô quạnh, lạnh lẽo và Mumon – vẻ đẹp nội tâm mà không cần cất

thành lời

2.2.1.3 Sơ lược về lịch sử nghệ thuật kịch Noh

thống được biểu diễn bởi các vũ nữ trong Triều đình vào thế kỷ

XII), Gagaku (âm nhạc và nhảy múa được biểu diễn trong Triều đình từ thế

kỷ VII) và Kagura (các điệu múa Thần đạo xa xưa trong các câu chuyện dân

gian) góp phần và phát triển thành Noh và Kyogen

Nguồn: Theaterhistoryonline.blogspot.comCác nghiên cứu cho thấy những diễn viên kịch Noh vào thế kỷ XIV làthành viên của các gia đình chuyên về biểu diễn nghệ thuật truyền thống khácnhau qua nhiều thế hệ

Nghiên cứu xã hội học của Yukio Hattori cho thấy trường Konparu đượccho là trường học lâu đời nhất dạy Noh cũng như là hậu duệ của Mimashi, vị

nghệ sĩ đã giới thiệu Gigaku (một vở kịch – múa đeo mặt nạ du nhập từ

Vương quốc Kurada vào thế kỷ VII, hiện đã không còn)

Một giả thuyết khác của Shinhachiro Matsumoto cho rằng Noh có nguồngốc từ những người bị ruồng bỏ, đấu tranh để đòi địa vị xã hội cao hơn bằngcách phục vụ cho những người nắm quyền, cụ thể là tầng lớp Samurai cóquyền lực cao trong triều đình Khi Noh trở thành loại hình nghệ thuật yêuthích của các Shogun (Mạc phủ), Noh đã có thể trở thành một loại hình nghệthuật cung đình thông qua mối quan hệ được hình thành này

b) Cha con Kan’ami và Zeami

Vào thế kỷ XIV trong thời kỳ Mạc phủ Muromachi (1336 – 1573), vềcuộc đời hai soạn giả, lại vừa là diễn viên, nhạc sĩ, ca sĩ, vũ công nổi tiếng thì

ta biết trước hết Kanami Jiyotsugu (1333 – 1384), nghệ danh là Kanze (dịch

từ pháp danh Kanamidabutsu vì thời đó nghệ thuật tuồng có liên quan mật

thiết với tôn giáo) người cầm đầu rạp Yuuzaki Kanami là một diễn viên nổi

tiếng với khả năng hoàn thành tốt các vai diễn từ phụ nữ, cậu bé 12 tuổi duyêndáng đến những người đàn ông trưởng thành mạnh mẽ Bối cảnh thời đại của

Kanami là giai đoạn chiến tranh được miêu tả trong tác phẩm dã sử Taiheiki (Thái bình ký), trong đó có đủ mọi hạng người trong xã hội xuất hiện, biên

giới giữa giàu sang bần tiện như bị xóa bỏ Tương quan xã hội thời đó cònphức tạp chứ chưa gom lại trong 6 giai cấp (sĩ, nông, công thương, uế đa, phinhân) như dưới thời Tokugawa về sau Hai giai cấp sau cùng (uế đa: eta vàphi nhân: hinin) là những kẻ làm nghề ô uế như giết súc vật, giải tù, đao phủ,

ăn mày ăn nhặt, chôn người chết tức là hạng tiện dân trong xã hội Mâu thuẫnphức tạp đó đã làm phong phú cho tuồng Noh, một loại nghệ thuật muốn nóilên ước vọng hòa bình trong quan hệ giữa người với người Kanami đã để lại

các bản tuồng Jinen Koji (Tự nhiên cư sĩ), Kayoi Komachi (Thông Tiểu Đinh

Cái tháp cúng dường nàng Komachi) Hai vở sau đều nói về ngày tàn của

người đẹp tuyệt thế Ono no Komachi, một chủ đề rất phổ biến của tuồng Noh

Nguồn: Idesign.vn

Zeami Motokiyo (1363 – 1443) Tên ông lấy từ pháp danh Zeamidabutsu

(Thế A Di Đà Phật) Như đã nói, thời trẻ, nhờ vóc dáng đẹp trai, được tướngquân AshikagaYoshimitsu cưng yêu Sau khi Kanami mất, ông nối nghiệp chađiều khiển rạp Yuuzaki Ông có công hoàn thành các nguyên tắc cơ bản củatuồng Noh và nâng cao địa vị nó lên Ông có nhiều danh tác vẫn còn được

trình diễn như Takasago (Cao Sa), Sanemori (Thực Thịnh), Atsumori (Đôn Thịnh), Izutsu (Tỉnh Đổng), Ông còn để lại hai tác phẩm bình luận về tuồng Noh: Fuushi Kaden (Phong tư hoa truyền) và Sarugaku Dangi (Thân nhạc đàm nghi) cũng như sách dạy diễn xuất cơ bản Kadenshô (Ca Truyền Sao).

Về sau, Khi Kanami lần đầu tiên trình diễn tác phẩm của mình cho Mạcphủ Ashikaga Yoshimitsu, Zeami lúc bấy giờ là một diễn viên nhí trong vởkịch khi mới 12 tuổi Mạc phủ Yoshimitsu đã phải lòng Zeami và cho phépcác vở kịch Noh thường xuyên được trình diễn tại nhà hát Yoshimitsu Chínhtác phẩm của người con Zeami đã thu hút được sự bảo trợ của triều đình đốivới loại hình nghệ thuật này Thật không may cho Zeami sau đó, ông khôngđược triều đình ủng hộ nữa và bị đày đến một hòn đảo Sau cái chết của ông

mình, cháu trai Onami và con rể của Komparu Zenchiku, lên làm trưởng đoàn

và tiếp tục phát triển nghệ thuật ngay cả khi chiến tranh ập đến, Noh vẫn đóngmột vai trò rất tích cực trong cuộc sống của các chỉ huy quân đội Trong số đó,Toyotomi Hideyoshi – một trong những nhà thống nhất vĩ đại của Nhật Bản

đã rất quan tâm đến Noh và theo học bộ môn nghệ thuật này

Bốn đoàn kịch Noh chính sau đó đã được thành lập và nhận được sự bảotrợ từ các đền thờ Đến thời kỳ Tokugawa (1603 – 1867), Noh ngày càng trởnên tiêu chuẩn hóa và tập trung vào truyền thống hơn là đổi mới Một đoànkịch thứ năm đã được thêm vào trong thời gian này, tạo thành năm đoàn kịchNoh tiêu biểu tồn tại và biểu diễn cho đến ngày nay

2.2.1.4 Nguồn gốc và quá trình phát triển của kịch Noh

a) Thời kỳ Tokugawa

Trong thời kỳ Edo, Noh tiếp tục là hình thức nghệ thuật quý tộc được Mạcphủ, các lãnh chúa phong kiến (Daimyo) và các thường dân giàu có ủng hộ.Trong khi Kabuki và Joruri phổ biến đối với tầng lớp trung lưu và tập trungvào các chủ đề giải trí mới mẻ, kịch Noh vẫn tiếp tục duy trì các tiêu chuẩncao của mình và mang tính xác thực lịch sử rất lớn, hầu như không thay đổitrong suốt thời đại