Báo cáo khoa học nghiên cứu thực trạng bệnh sâu răng và một số yếu tố nguy cơ ở học sinh 12 tuổi tại trường THCS bế văn đàn hà nội

BÁO CÁO TỎNG KẾT Nghiên cứu thực trạng bệnh sâu răng và một số yếu tố nguy cơ ở học sinh 12 tuổi tạl trường THCS Bế Văn Đàn - Hà Nội, Chương trình học : Bác sĩ nha khoa Người hướng dẫn:

BÁO CÁO TỎNG KẾT

Nghiên cứu thực trạng bệnh sâu răng và một số yếu tố nguy cơ

ở học sinh 12 tuổi tạl trường THCS Bế Văn Đàn - Hà Nội,

Chương trình học : Bác sĩ nha khoa

Người hướng dẫn: TS Võ Trương Như Ngọc

Hà Nội, tháng 05 năm 2014

LỜ I CẢM ƠN

Trong quá trình học tập và thực hiện bài nghiên cứu này, em dã nhận được sự giúp đỡ quý báu

và tận tình của các thầy cô giáo, bạn bè và gia đình

Em xin được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới TS Võ Trương Như Ngọc, người thẩy

đã tận tình hướng đẫn, dìu dắt và chỉ bảo em trong quá trình học tập và thực hiện bài nghiên cứu

Em xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Vũ Xuân Đoàn, người thầy đã luôn động viên và đóng góp những ý kiến quý báu giúp em hoàn thành bài nghiên cửa nảy

Em chân thành cảm on

Các thầy cô trong Khoa Quốc Tế, Đại học Quốc gia Hà Nội

Ban giám hiệu trường Trung học cơ sở Bế Văn Đàn - Quận Đổng Đa - Hà Nội cùng thầy hiệu trưởng Lê Hữu Hùng, các cô Nguyễn Thị Phương, Nguyễn Thị Ngọc Dung

Toàtì thể phụ huynh và học sinh trường Trung học cơ sở Bế Văn Đàn - Quận Đống Đa-H à Nội

Đã tận tình giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình học tập và nghiên cứu.Cuối cùng, em xin bày tỏ lòng biết on sâu sẳc tới gia đình, bạn bè và người thân đã luôn động viên, khuyên khích, giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho em trong suốt quá trình học tập và hoàn thành bài nghiên cứu

Hà Nội, ngày 25 tháng 05 năm 2014

Sinh viên Ngô Hoàng Long

DANH MỤC CÁC CHỮ VIỂT TẮT*

FDI (Federation đentaire Internationale) : Hiệp hội nha khoa quốc tể

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 647CHƯƠNG 1: TỒNG QUAN TÀI LIỆU 6481.1 ĐỊNH NGHĨA

1.2 C ơ CHẾ VÀ TIẾN TRÌNH SÂU RĂNG

1.3 CÁC YẾU TÓ TÁC ĐỘNG ĐÉN TIỂN TRÌNH SÂU RĂNG

1.4 CHỈ SỐ SMT, SIC VÀ CÁC NGHIÊN c ứ u DỊCH TÉ HỌC TRÊN THẾ GIỚI

CHƯƠNG 2: ĐÓI TƯỢNG NGHIÊN c ử u VÀ PHƯƠNG PHẢP NGHIÊN CỨU 6632.1 ĐỊA ĐIỂM, ĐỐI TƯỢNG VÀ THỜI GIAN NGHIÊN c ứ u

2.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu

2.3 KHÍ A CẠNH ĐẠO ĐỨC CỦA NGHIÊN c ứ u

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN cứu 6693.1 MÔ TẢ KẾT QUẢ NGHIÊN c ứ u

3.2 ĐẢNH GIÁ MỐI LIẾN QUAN GIỮA CÁC YẾU TỐ VỚI BỆNH SÂU RĂNG CHƯƠNG4: BÀN LUẬN 6834.1 THựC TRẠNG BỆNH SÂU RĂNG

4.2 THÓI QƯEN VÀ KIÉN THỨC CHĂM SÓC UẴNG MIỆNG

KIÉN NGHỊ 687TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1: Phân bố các thành phần trong chỉ số SMT

Bảng 3.2: Thời điểm bắt đầu tự chải răng của học sinh

Bảng 3.3: Người dạy học sinh chải răng

Bảng 3.4: sổ lần chải răng một ngày

Bảng 3.5: Thời gian chải răng mồi lần

Bảng 3.6: Thời gian thay bàn chải mới

Bảng 3.7 : Các phương pháp vệ sinh răng miệng khác ngoài chải răng

Bảng 3.8 : Đánh giá một số thói quen khác của học sinh trong chăm sóc răng miệng

Bảng 3.9 : Đánh giá kiển thức của học sinh về chăm sóc răng miệng

Bảng 3.10 : Trình độ học vấn của phụ huynh học sinh

Bảng 3.11: Thu nhập bình quân nhân khẩu của gia đình học sinh

Bảng 3.12: Đánh giá mối Hên quan của các yếu tố giữa nhóm nằm trong SiC và nhóm ngoài SiC

Bảng 3.13 : Tỉ suất nguy cơ của một số yếu tố

Bảng 3.14: Đánh giá các yếu tố gia đình giữa nhóm học sinh trong SiC và nhóm học sinh ngoài SiC

Bảng 3.15: Tỉ suất nguy cơ của các yếu tố liên quan đến gia đình

Bảng 4.1: So sánh kểt quả của cuộc Điều tra sức khỏe răng miệng toàn quốc năm 2002

Biểu đồ 3.1: Phân bố giới tính trên mẫu nghiên cứu

Biểu đồ 3.2: Thời điểm bắt đầu tự chải răng của học sinh

Biểu đồ 3.3; Người dạy học sinh chải răng

Biểu đồ 3.4: Đánh giá một số thỏi quen khác của học sinh trong chăm sóc răng miệng

Biểu đồ 3.5: Đánh giá kiến thức của học sinh về chăm sóc răng miệng

642

Biểu đồ 4.1: Tỉ lệ Sâu Mất Trám qua các năm

Biểu đồ 4.2: So sánh tỉ ỉệ Sâu Mất Trám của Việt Nam với úc và Pháp

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1: Quá trình hủy khoáng diễn ra theo trục c của trụ men

Hình 1.2: Tinh thể hydroxyapatite bị hòa tan tại vùng trung tâm theo hình lục lăng

Hình 1.3: Sự hoà tan thường diễn ra theo trục c a, b, c diễn tả 3 giai đoạn Hên tiếp của sự huỷ khoáng ở tính thề OHA

Hình 1.4: Thương tổn sớm dạng đốm trắng

Hình 1.5: Sâu răng bất hoạt

Hình 1.6: Hình ảnh lóp men được tái khoáng hoá

Hình 1.7: Sơ đồ hủy khoáng - tải khoáng

Hình 1.8: Biểu đồ Keyes sửa đổi

Hình 1.9: Những nhân tố có mặt ữong căn nguyên bệnh sâu răng

Hình 1.10: Đường cong Stephan Sự thay đổi pH sau khi súc miệng bằng đung dịch 10% Glucose

Hình 1.11: Đường biểu diễn chỉ số SMT các nước có xu hướng hội tụ

Hình 1.12: Bản đồ chỉ sổ SMT ở trẻ Ỉ2 tuổi năm 2000

644

CHƯƠNG 1: TỎNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 ĐỊNH NGHĨA

Sâu răng là bệnh nhiễm khuẩn thường trực ảnh hưởng tới sức khoẻ răng miệng suốt cuộc

đời mỗi người [28] Nỏ cũng là nguyên nhân chỉnh gây mất răng và các cơn đau trong miệng [11] Hom nữa sâu răng còn nguy hiềm hon qua việc nó phát triển một cách âm thầm

Tồ chức Y Te thế giới định nghĩa bệnh sâu răng như sau:

« Một tiến trình bệnh học khu trú, có nguồn gốc từ bên ngoài, xuất hiện sau khi mọc răng, đi kèm là sự phả hủy những mô cứng và tiến tới hình thành lo sâu trên răng »

1.2 C ơ CHẺ VÀ TIẾN TRÌNH SÂU RĂNG

Trong môi trường miệng không bị sâu răng, các tinh thề hydroxyapatite (OHA) cùa men răng, nhất là các tinh thể nằm trên các bề mặt của răng luôn duy trì cân bằng động với môi trường nước bọt (nơi có chứa các tiểu cầu calcium phosphate) Sự trao đổi ion thường xuyên giữa các tinh thể OHA và nước bọt dẫn đến sự hủy khoáng và tái khoáng hóa thay phiên nhau Sâu răng xảy ra khi cân bằng giữa hủy khoáng và tái khoáng bị phá vỡ (Selwitz, 2007)

1.2.1 Quá trình huỷ khoáng

Quả trình huỷ khoáng diễn ra có ỉiên quan tới tinh thể OHA sinh học Cai0(PO4)6(OH)2,

là thành phần khoáng tạo nên mô cứng của cơ thể như xương, men, ngà và cément của răng Ở men răng, thành phần khoảng cấu tạo chủ yếu từ OHA chiếm 96%, ở ngà là 70-75% và ở cément là 65%

Các phản ứng hoá học do chuyển hoá đường thành acide hay việc hấp thu các proton (H+) trong miệng (có trong đồ ngọt, nước uống có gas, thực phẩm có tính acide cao) phá huỷ bề mặt răng khi độ pH trong miệng giảm xuống dưới ngưỡng ăn mòn là pH < 5,5 [10]

trực tiếp vào hoạt động của vi khuẩn qua quá trình lên men Carbone hydrate, tạo nên nhiều dạng acide hữu cơ và ỉàm giảm độ pH Nghiên cứu của Imfeld năm 1978 đã chứng minh rằng súc miệng với dung dịch đường 10% ỉàm giảm đáng kể độ pH xuống dưới 4 ở những vùng có màng bám giữa kẽ răng [16] Khi độ pH trong miệng giảm, đầu tiên proton H+ sẽ

bị trung hòa bởi hệ thống đệm có trong mảng bám và trong nước bọt Nồng độ các ion OH'

và P O /‘ sẽ giảm mạnh sau khi phản ứng với H* tạo nên H2O vả HPO42" Chỉ sau đó tinh thể hydroxyapatite của men răng mới bắt đầu bị hòa tan khi độ pH của môi trường vẫn giữ

ở mức thắp dưới 5,5

Quá trình hủy khoáng xét theo quan điểm tinh thể hóa học là một quá trình rất phức tạp,

đã được nghiên cứu in vitro bởi Voegeỉ và Frank, 1977; Arends, 1978; Driessens, 1982;

Thomann 1990 Người ta nhận thẩy đỏ không phải chỉ là một quá trình đơn lẻ mà là một chuỗi các phản ứng hòa tan, kết tủa và tái tinh thể hóa Trên mức độ tinh thể, sự ăn mòn do acide diễn ra một cách hệ thống và rất chính xác theo các phương tinh thể học Đầu tiên các trụ men sắp xếp vuông góc với bề mặt men răng sẽ bị phá huỷ Thương tổn lan rộng theo trục c, các tinh thề trở nên có dạng trụ rỗng [22] (Hình 1.1) Cuối cùng các vùng thương tổn kết thúc bằng việc nối liền với nhau và cắt tinh thể ra thành nhiều mảnh (Hình1.3)

~ -■

646

Hình Ll: Quá trình huỷ khoáng diễn ra Hình 1.2: Tinh thể hyđroxyapatite bị hòa tantheo trục c của trụ men [12] tại vùng trung tâm theo hình ỉục lãng [12].

Hình 1.3: Sự hoà lan thường diễn ra theo trục c a, b, c diễn tả 3 giai đoạn liên tiếp của sự huỷ khoáng ở tinh thể OHA [12]

1.2.2 Quá trình tải khoáng hoá

Quá trình tái khoáng hoá (ten Cate JM, Arends J, 1977) là một quá trinh bù đắp cho huỷ khoáng, khi độ pH của môi trường gần bề mặt tinh thể OHA trở về trung tính hoặc kiềm, các ion Ca2+ và PO43' từ nước bọt và mảng bám tập trung với số lượng lớn trên bề mặt men răng và tham gia vào quá trình tái khoáng hóa Calcium phosphate trong thành phần khoáng ít ổn định nhất phát triển theo hướng ổn định hơn, trong thương tổn sâu răng phosphate dicaỉcique có thể được biến đổi thành apatite theo phản ứng sau:

6CaHPƠ4 + 4Ca2+ + H20 Ca10(PO4)6(OH)2 + m +

khoáng - tái khoáng hoá giống nhau ở cả men, ngà và cément Tuy nhiên sự khác biệt trong cấu trúc mô học và trong thành phần hữu cơ của răng sẽ thay đổi một cách đáng kể bản chất và tiến trình thương tổn sâu răng Quá trình tái khoáng hóa có thể quan sát được trên lấm sàng khi một thương tổn sớm dạng “đốm ưắng” (Hình 1.4) dừng lại và chuyển thành thương tổn bất hoạt có màu nâu (Hình 1.5), thậm chí biến mất hoàn toàn Hiện tượng này thường thấy khi môi trường miệng trở về trạng thái cân bằng, khi nha sĩ sử dụng các biện pháp để ỉoại bỏ mảng bám, fluor hoá tại chồ và các biện pháp tái khoáng hoá.

Hình 1.6: Hình ảnh lớp men được tái khoáng hoá [12]

Quá trình huỷ khoáng - tái khoáng hoá được tóm tắt bằng sơ đồ sau:

a- Men răng nguyên vẹn

b- Vùng huỷ khoáng

c- Dưới tác động thường trực của acide, vùng huỷ khoáng mở rộng ra và phá huỷ tinh thể trụ men

d- Tái khoáng nhờ vào sự hình thành các tinh thể mới đo tác động của fhior

Hình 1.7: Sơ đồ hủy khoáng - tái khoáng (Silverstone etal, 1981)1.3 CÁC YẾU TỐ TẢC BỘNG ĐÉN TIẾN TRÌNH SÂƯ RĂNG

Mô hình giải thích nguyên nhân gây sâu răng được trình bày lần đầu tiên bởi Keyes vào năm 1960, gồm có 3 nhân tố cơ địa, hệ vi sinh vật và chế độ dinh dưỡng Nhân tố thời gian

đã được Newbrun thêm vào mô hình năm 1978 Trên thực tế thì 3 nhân tố đó phải được diễn ra trong một khoảng thời gian nhất định thì sâu răng mỏfi có thể phát triển (Newbran, 1983) (Hình 1.8) Sâu răng chỉ biểu hiện khi cỏ mặt tất cả những nhân tố ở trên Ngược lại, nó trở nên bất hoạt khi thiếu chỉ một nhân tố [22]

Vệ sinh răng m íệĩìs Các loại đưòrns c h ê độ đinh đường

Vi ki

Streptococcus mutans Lactobaâllus Sâu

Theo một khái niệm hiện đại hơn, sâu răng phụ thuộc cả vào các điều kiện kinh tế - xã hội cũng như yếu tó tâm lí và sinh học (Charland, 200Ỉ) (Hình 1.9) Điều đó cho phépphân biệt 3 nhóm nhân té tác động đến quá trình sâu răng dựa trên mức độ ảnh hưởng của

nó như sau:

- Những nhân tố liên quan trực tiếp đến sự phát triển của sâu răng

- Những nhân tố liên quan đến môi trường miệng

- Những nhân tố gắn liền với từng cá thể

Hình í.8: Biểu đồ Keyes sửa đổi [22]

Hình 1.9: Những nhân tố có mặt trong căn nguyên bệnh sâu răng [28]

650

1.3.1 Những nhân tỗ liên quan trực tiếp đến sự phảt triển sâu răng

Loài S.mutans nồi trội nhất trong số các loài vi khuẩn gây sâu răng có mặt trong mảng bám, đóng vai ưò trong việc khởi nguồn và phát triền tiến trình sâu răng do khả năng sử dụng đường saccharose tốt [4]:

- Lấy năng lượng từ đường saccharose cung cấp cho quá trình sinh trưởng và gia tăng số lượng

- Chuyển hóa đường saccharose thành các sản phẩm polysaccharide ngoại bào

- Chuyển hóa đường saccharose để sản sinh ra các aciđe hữu cơ với số lượng lớn (nguyên nhân gây sâu răng), trong đó có acỉde ỉactique ăn mòn men răng Khả

năng này của S.mutans nhanh hơn rất nhiều so với các vi khuẩn khác cùng chi Streptocoque có mặt trong mảng bám.

- Có khả năng sống sót và tiếp tục hoạt động chuyển hóa các chất trong môi trường có tính aciđe cao, khi mà phần lớn các loài vi khuẩn khác bị bất hoạtCác vi khuẩn thuộc chi Lactobacille có khả năng sinh trưởng trong môi trường pH thấp, với sự cỏ mặt của các chất dinh dưỡng phức tạp như acide amine, peptide, vitamine và các acide béo Các ioài thường gặp nhất khi phân lập là Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus casei, Lactobacillus oris, Lactobacillus salivarius Lactobacille bám dính kém vào các bể mặt nhẵn, người ta thường gặp trong các hố rãnh nghèo oxy Ở một sâu răng mới hình thành, tỉ lệ mật độ latobacille so với strepíocoque là 1:4, sau đó nhanh chóng trở nên cân bằng sau 4 tuần Sự gia tăng số lượng của lactobacille trong các lóp dưới cùng của sâu răng đi kèm với sự giảm số lượng của S.mutans và Actinomyce [17]

Nhiều loài actinomyce tham gia vào quá trình hình thành mảng bám nhờ vào khả năng bám dính tốt của nó trên bề mặt răng, thuận lợi cho sự gia táng mảng bám Các loài như A.naeslundil và A.odontolyticus là những loài tiên phong trong số các vi khuẩn có mặt trên màng bám mới hình thành

b Chế độ dinh dưỡng

Chế độ đinh dưỡng bao gồm các ỉoại thực phẩm có khả năng gây sâu răng và các loại thực phẩm kiểm soát sâu răng Trong số 3 dạng thực phẩm chính thì các protiđes có tính chống sâu răng, ỉipiđes không có khả năng gây sâu răng còn glucides có khả năng gây sâu răng do bị chuyển hỏa bởi các vi khuẩn tạo nên các acides hữu cơ [17] Tuy nhiên không phải loại đường nào cũng có khả năng gây sâu răng giống nhau Đường saccharose bị coi

ỉà có khả năng gây sâu răng lớn nhất do:

- Là loại đường thông dụng nhất được con người sử dụng

- Dễ dàng bị lên men thành acides hữu cơ bởi các vi khuẩn có ữong mảng bám

- Thuận lợi cho việc cư trú của vi khuẩn trong miệng

652

- Làm gia tăng mảng bám do được sử dụng để sản sinh ra các polysaccharides Ị

Nhiều ỉoại đường khác cùng có khả năng gây sâu rang như đường glucose, maỉtose, .ịfructose và ngay cả đường amidon trong thực vật cũng cỏ nguy cơ cao khi bị nấu chín Sự

thủy phân đường amidon trong quá trình nấu sẽ cắt nhỏ các phân tử đường làm nó dễ bị

phân hủy Hon nữa việc nấu chín làm amidon trở nên dính khi tiếp xúc vói nước bọt, tăng

'

ị

Gustafsson và cộng sự năm 1954 [15] đã thực hiện một nghiên cứu lâm sàng bằng cách

gây sâu răng ừên một tập hợp các bệnh nhân thiểu năng trí tuệ Nghiên cửu của các tác giả ịThụy Điển này (thường được gọi là nghiên cứu Vipeholm) tuy không phù hợp về đạo đức

nhưng cũng đã cho phép đánh giá tác động đến bệnh sâu răng của tần suất sừ dụng đường

ngoải các bữa ăn chính- Các gluciđes được hấp thụ với số lượng ỉớn trong các bữa ăn

không gây tổn hại nhiều đến răng, trong khi việc hấp thụ thường xuyên đường trong ngày ị(qua việc ăn vặt ), ngay cả với số lượng nhỏ cững gây nên những thương tồn không thể 'ỉhồi phục Trên thực tế, việc sản sinh liên tục các acides bởi vi khuẩn làm cho tính đệm của Ịnước bọt không thể trung hòa kịp Độ pH trong miệng luôn giữ ở mức thấp dưới 5,5 là điều

kiện thuận lợi cho quá trình hủy khoảng và sự phát triển của mảng bám gây sâu răng Ị

Stephan vào năm 1940 cũng đã từng đưa ra đường cong biểu diễn độ pH giảm xuống

ngưỡng ăn mòn do mảng bám sau khi thực hiện thí nghiệm cho bệnh nhân súc miệng bằng

dung dịch chứa 10% glucose [29] (Hình 1.10)

Hình 1.10: Đường cong Stephan Sự thay đổi pH sau khi súc miệng bằng dung dịch 10%Glucose [17]

Ngoài bản chất và tần suất hấp thụ của đường, kết cấu của dạng thức ăn chứa đường, dính hay không dính, dạng cứng hay dạng lỏng, cũng ảnh hưởng đến thời gian tiếp xúc

cũng như khả năng lưu giữ trên răng (Mundorff et a ỉ 1990, Lingstrom et aỉ., 2000) Thời

điểm sử dụng đường cũng rất quan trọng do nước bọt giúp trang hòa và rửa trôi acides của mảng bám được tiết ra nhiều vào bữa ăn hơn là giữa các bữa ăn, nhiều vào ban ngày hơn ỉà ban đêm [6]

Các ỉoại thực phẩm làm giảm hoặc kìm hãm các phản ứng của đường hay ngăn ngừa sự hình thành mảng bám được coi có tính bảo vệ răng Những chất kìm hãm tự nhiên sự hủy khoáng có mặt trong nhiều loại thực phẩm, như acide phytique trong ngũ cổc, acide giycyrrhizinique ừong cam thảo và một sổ chát chưa được định danh trong cacao Những chất này đễ bị loại bỏ trong quá trình tinh chế thực phẩm Ngoài ra các hiệu ứng có lợi còn được tìm thấy trong phomai do hàm iượng calcium và phosphate cao [8] Các loại chất ngọt thay thế đường cũng làm giảm nguy cơ sâu răng như đường xylitol, sorbitol

Nước bọt đóng vai trò bảo vệ chính chống ỉại các tác nhân có hại của vi khuẩn gây sâu răng Cân bằng động giữa hủy khoáng và tái khoáng hóa phụ thuộc phần lớn vào thành phần và lượng nước bọt được tiết ra Nước bọt cỏ thành Dhần chủ yếu từ nước, các chất điện giải, các proteine và gỉycoproteine Nước bọt bảo vệ chúng ta khỏi sâu răng bằng bốn cách Đầu tiên nước bọt trung hòa và rửa trôi các mảng thức ăn còn lại ứên kẽ răng hoặc trong các hố rãnh ưên mặt nhai Thứ hai nước bọt đóng vai trò lớp đệm trung hòa các acides sản sinh bởi các vi khuẩn trong mảng bám Nước bọt còn có tính kháng khuẩn nhờ vào các immunoglobuHne IgA, các enzyme như iysozyme, catalase, lactoperoxydase và các enzyme khác [20] Cuối cùng nước bọt có nồng độ ion calcium và phosphate cao tham gia vào quá trình tái khoáng hóa [7] Nước bọt đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sức khỏe răng miệng được biểu lộ trên những bệnh nhân có lưu ỉượng nước bọt giảm do bệnh lí, điều trị xạ tộ hoặc do đùng thuốc.

1.3.3 Những nhân tố gắn liền với tùng cả thể

Những nhân tố ở vị trí thứ ba này không thể bị xem nhẹ vì nỏ quyết định tới thái độ của bệnh nhân trước các vấn đề về sức khỏe răng miệng, động lực và khả năng hợp tác với nha

sĩ Nó bao gồm các yếu tố về kinh tế - xã hội, về thu nhập, về quyền lợi bảo hiểm y tế, về kiến thức chăm sóc răng miệng, trình độ giáo dục, thỏi quen sống (nghiện thuốc lá, rượu)

và cuối cùng là về thói quen ăn uống Khi những yếu tố trên mang tính tiêu cực, nguy cơ sâu răng tăng lên rõ rệt Những bệnh nhân sợ phải đến nha sĩ, những người Gần được chăm sóc đặc biệt, người già, phạm nhân là những người nằm trong nhóm nguy cơ cao mắc các bệnh về răng miệng Cuối cùng, những người bẩm sinh mang gene nguy cơ cao về sâu răng cũng không thể bị loại trừ Điều đó có thể giải thích lí do một số người dễ đàng bị sâu răng mặc dù họ không có các yếu tố nguy cơ, trong khi một số khác ít bị sâu răng hơn mặc

dù mức độ phơi nhiễm cao (AI-Hashimi et a i, 2006; Deeley et al., 2007).

1.4 CHỈ SỎ SMT, SIC VÀ CÁC NGHIÊN c ứ u ĐỊCH TỄ HỌC TRỀN THẾ GIỚI

❖ ChỉsốSM T

Chỉ sổ SMT (hay DMFT trong các tài liệu tiêng Anh hoặc CAOD trong tài liệu tiếng Pháp) được hoàn thiện bởi Klein và Paỉmer vào năm 1938 [18] và được sử dụng kể từ đó bởi OMS trong các nghiên cứu dịch tễ về bệnh sâu răng Cách tỉnh SMT như sau:

Số răng bị sâu (S) + số răng mất (M) + số răng được trám (T)SMT chi dùng để tính trên các răng vĩnh viễn, không tính trên các răng khôn Không tính 2 ỉần cho cùng một răng nếu răng đó được trám nhưng xuất hiện sâu răng ở vị trí khác

Cho từng cá thể, SMT = s + M + T Giá trị của nó là từ 0 < SMT < 32

Trong một quằn thể,

Giá trị trung bình SMT = TSng giitrlSM Tcùattegcithg

Qua các đữ liệu thu thập được từ các công trình nghiên cứu trên nhiều quốc gia, OMS đã lần đầu tiên đưa ra biểu đồ về tình trạng bệnh sâu răng trên trẻ em 12 tuổi vào năm 1969 (Hình 1.11)

Hình 1.11: Đường biểu diễn chỉ số SMT các nước có xu hướng hội tụ [24]

Nếu như nhưng năm 70 thể hiện sự cách biệt rõ ràng về chỉ số SMT ở trẻ 12 tuổi (chỉ số SMT ở các nước phát triển lớn hơn các nước đang phát triển 3 lần) thì vào cuối những năm

90 các chỉ số này hội tụ trong khoảng giá trị từ 2 đến 3 Sự suy giảm về chỉ số này được gắn liền với nhiều yếu tố (Peterson, 1996; Gibbons, 1996) Ở các nước phát triển đã có sự cải thiện về hiểu biết và thói quen của người dân trong việc chăm sóc răng miệng, nhất là việc sử dụng fluor trong nước uống và trong kem đánh răng giúp làm giảm tần suất bệnh sâu rang trong dân số (Konig KG, 2004; Marthaler, 2004; Brown, 1995) Bên cạnh đó ở các nước đang phát triển, thói quen sử dụng đường tăng lên đi kèm với việc bệnh sâu răng ngày càng phổ biến

Năm 1981, OMS et FDI đã đặt ra 2 mục tiêu cho năm 2000 [24]:

- C h ỉ s ố S M T < 3 ở trẻ 12 tuổi

- 50% số trẻ 5 tuổi không có răng nào bị sâu

Những dữ liệu thu thập được vào năm 1990 và 1995 ở 28 nước Trung Âu cho thấy chỉ

số SMT trung bình là 2,4 ở trẻ 12 tuổi Vào năm 2000, chỉ có 51% trong tổng số 107 nước

có dữ liệu đạt được mục tiêu của OMS [24] (Hình 1.12) Năm 2004, chỉ số SMT trung bình trên trẻ 12 tuổi của 188 quốc gia là 1,61, với 74% số quốc gia cỏ chỉ số nhỏ hơn hoặc bằng

3

[23-Cho năm 2020, OMS và FDI đặt ra mục tiêu mới như sau 119]:

- Chỉ số SMT < 1,5 ở trẻ 12 tuổi

- 80% số trẻ 6 tuổi không có răng nào bị sâu

Hình ỉ.12: Bản đồ chỉ số SMT ở trẻ 12 tuổi năm 2000 [24]

❖ Những hạn chế của chỉ số SMT:

Chỉ số SMT đáp ứng với các tiêu chỉ về một chỉ số sức khỏe Nó vẫn luôn là thước đo quốc tế về sức khỏe răng miệng vì đã được dùng từ hơn 40 năm nay, cho phép so sánh dữ liệu giữa các quốc gia và theo dối tiến triển của bệnh sâu răng theo thời gian Tuy nhiên Pitts bằng hình ảnh ẩn dụ tâng băng trôi [26] đã chỉ ra những hạn ché sau:

" Là một giá trị trung bình, trên quy mô toàn dân số, do đó sẽ làm mờ nhạt đi sự chênh lệch giữa các tầng lóp dân số

- Chỉ đánh giá được sâu thân răng, không thích hợp với người cao tuổi thường bộc lộ tới cổ răng và chân răng

- Không đánh giá được sự khác biệt về mức độ thương tổn giữa các răng

- Chỉ tính toán dựa trên những thương tồn ở giai đoạn muộn, sâu ngà răng mà bỏ qua giai đoạn sớm của sâu răng cho phép sử dụng những biện pháp phòng chống và hồi phục

658

❖ Chỉ số SiC

Chỉ số SMT biến thiên lớn trong cùng một quần thể nghiên cứu, đa số người được nghiên cứu đều có chi số SMT thấp, nhưng một tỉ lệ nhỏ khác trong quần thể có chỉ số SMT rất cao Vì ií do đó, một chỉ số khác được OMS đề nghị năm 2000, đó là SiC (significant caries index) Chỉ số này đánh giá những người mắc sâu răng nặng nhất, bằng cách tính giá trị trung bình SMT của 1/3 số người có giá trị SMT lớn nhất trong quần thể SÍC hữu ích trong việc đánh giá các biện pháp phòng chống sâu răng trên nhóm người nguy cơ cao, tuy nhiên có vẫn chỉ được coi là phần bổ sung của chỉ cố SMT cồ điển nhằm thu thập thông tin chì tiết hơn

Những kết quả về sức khỏe răng miệng quan sát được trên thế giới ở thời điểm hiện nay

ỉà rất lạc quan, tuy nhiên vẫn cần thận trọng khi diễn giải, bởi việc tần suất bệnh sâu răng giảm không được đánh giá một cách toàn diện trên toàn bộ dân số Thực tế, chỉ số SMT

của mỗi quốc gia là một giả trị trung bình và mang tính Jí thuyết, quan sát trên một mẫu

dân số đại diện, vẫn có thể ẩn chứa những nhóm nguy cơ cao mắc bệnh sâu răng [3]

CHƯƠNG 2: ĐÒI TƯỢNG NGHIÊN c ứ u VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu

2.1 ĐỊA ĐIỂM, ĐÓI TƯỢNG VÀ THỜI GIAN NGHIÊN cứu

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu

Tất cả học sinh 12 tuổi đang theo học tại trường THCS Bế Văn Đàn năm 2013

- Tiêu chuẩn chọn lựa đối tượng:

• Học sinh nằm trong độ tuổi nghiên cứu

• Không phân biệt giới tính

• Tự nguyện tham gia nghiên cứu

- Tiêu chuẩn loại trừ:

• Không nằm trong độ tuổi nghiên cứu

• Không đồng ý tham gia nghiên cứu

• Học sinh không nộp lại phiếu điều tra, phụ huynh không trả lời trong phiếu điều tra dành cho phụ huynh

2.1.2 Địa điểm và thòi gian nghiên cứu

Then gian nghiên cứu: từ thảng 05 năm 2013 đến tháng 05 năm 2014

Địa điểm: tại trường THCS Bế Văn Đàn - Quận Đống Đa - Hà Nội

2.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu

2.2.1 Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu cắt ngang miêu tả để xác định tì lệ sâu răng vĩnh viễn ở học sinh 12 tuổi và mối liên quan với thói quen, kiến thức vệ sinh răng miệng

Áp dụng công thức tính cỡ mẫu cho một tỉ lệ:

660

Trong đó:

- nỉàcỡm ẫu

- p là tỉ !ệ mắc bệnh sâu răng cửa quần thể, ước tính p = 0,79 (lấy từ nghiên cứucủa Tạ Quốc Đạt nghiên cứu trên học sinh 12 tuồi quận Đống Đa và huyện -Thanh Trì năm 2005)

- d là độ chính xác mong muốn, ỉấy giá trị 0,05

- z 1-0/2 là hệ số tin cậy, ở mức xác suất 95% thì Zị_o/2= 1,96

Áp dụng vào công thức, tỉnh được n = 255 Trên thực íế chúng tôi đã tiến hành khám 261

học sinh

2.2.2 Khám lâm sàng và thu thập thông tin

Các bước tiến hành:

Bước 1: Liên hệ với Ban giám hiệu trường THCS Bế Văn Đàn

Bước 2: Tập huấn về cách khám, cách phỏng vấn và ghi phiếu khám

Bước 3: Khám đánh giá bệnh sâu răng bằng mắt thường, kết hợp phỏng vấn trẻ và phụhuynh dựa vào phiếu điều ữa

2.2.2.1 Bộ dụng cạ khám

- Thám trâm, gương, kẹp gắp, khay quả đậu

- Bông, cồn, găng tay, quả bóp xì khô

- Đầu tiên học sinh được phỏng vấn theo phiếu điều tra dành cho học sinh Học sinh có thắc mắc về các câu hỏi được hướng dần và giải thích cụ thể nội dung từng câu hỏi.

- Sau đó tiến hành khám răng miệng Thông tin thu được được ghi lại vào phiếu khám Quan sát trên bề mặt răng ướt, nếu không phát hiện thương tổn thì dùng bông lau khô bề mặt răng hoặc quả bóp xì khô để quan sát Dùng thám ừâm đế thăm khám phát hiện các thương tổn hố rãnh Sử dụng ánh sáng từ nguồn hỗ trợ (đèn pin) nếu cằn thiết

- Ghi vào phiếu khám kết quả khám Học sinh có các bệnh ỉí về sấu răng được thông báo cho phụ huynh qua phiếu điều ữa đành cho phụ huynh Học sinh có nhiều mảng bám được kiểm tra và hướng dẫn cách chải răng

- Phiếu điều tra dành cho phụ huynh được phát qua học sinh để phụ huynh có thể

tự điền phiếu tại nhà

❖ Tiêu chuẩn chẩn đoán sâu răng

Việc cho điểm chỉ số SMT trên, từng em học sinh khi có răng bị mất, sâu hoặc trám Tiêu chuẩn chần đoán sâu răng dựa theo tiêu chuẩn ICDAS (International Caries Detection and Assessment system) Răng được tính là mất khi không xuất hiện trên cung răng và học sinh trả lời răng được nhổ do sâu Răng được tính là trám khi có vết trám (amalgame, composite, CVI, chụp răng)

❖ Chẩn đoán phân biệt sâu răng [ 17]

- Nhiễm fluor: thường gặp ở những vùng có nồng độ fluor trong nước uống > 4 ppm Ở mức độ nhẹ, bề mặt men vần giữ được độ nhẵn, nhưng có xuấí hiện các đốm trắng hoặc nâu Mức độ vừa men mất tính trong mờ do các chấm tráng bao phủ rộng trên bề mặt Mức độ nặng men răng lồ rỗ và bị hủy hoại

- Nhiễm tetracyline: răng bị nhiễm màu do tetracyline có thể có màu ngả vàng hoặc nâu trên thân răng ở mức độ nhẹ, màu nâu vàng càng đậm đến màu ghi ở các mức nặng hơn, thậm chí xuất hiện các dải màu và các vùng màu nâu, tím ở mức độ nặng nhất

662