Phương pháp tổ chức chơi trò chơi hiện nay là một trong những phương pháp phổ biến trong dạy học nói chung và dạy học môn Ngữ Văn nói riêng nhằm hướng tới mục tiêu vừa hình thành năng lự
Trang 1CHUYÊN ĐỀ:
MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH THÔNG QUA CÁC TRÒ CHƠI TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN 6
A PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Trò chơi là một hoạt động hướng tới mục đích chủ yếu là vui chơi, giải trí, thư giãn giúp cho tinh thần, đầu óc của con người được thoải mái, sảng khoái sau những giờ làm việc, học tập mệt mỏi
Phương pháp tổ chức chơi trò chơi hiện nay là một trong những phương pháp phổ biến trong dạy học nói chung và dạy học môn Ngữ Văn nói riêng nhằm hướng tới mục tiêu vừa hình thành năng lực phẩm chất, vừa phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh.Người giáo viên khi áp dụng phương pháp này vào dạy học sẽ tạo ra không khí lớp học sôi nổi, tạo môi trường, điều kiện cho nhiều học sinh được tham gia hoạt động học tập hơn ( kể cả những học sinh trung bình, yếu, kém)
Phương pháp tổ chức chơi trò chơi trong dạy học sẽ phát huy tinh thần, định hướng học tập trong giai đoạn mới hiện nay đó là : “Chủ động, sáng tạo”, “Học mà chơi, chơi mà học” Qua quá trình học tập, hợp tác, nghiên cứu, tìm hiểu nội dung bài học hầu hết các em học sinh sẽ nêu cao tinh thần đoàn kết, ý thức tự giác, chủ động tự học, tự sáng tạo, có kĩ năng
tự xử lí tình huống, tiếp nhận thông tin, giải quyết các vấn đề thực tiễn phát sinh Như vậy quá trình học tập sẽ vừa sôi nổi, hào hứng vừa vui chơi, vừa học tập một cách có hiệu quả
Học tập qua trò chơi còn rèn cho học sinh tinh thần đoàn kết gắn bó, biết hỗ trợ giúp đỡ nhau trong quá trình học tập, tiếp thu kiến thức Có sự phối kết hợp nhịp nhàng, linh hoạt giữa các thành viên trong đội nhóm trong học tập, hình thành ở các em lòng nhân ái, tình yêu thương mọi người trong cuộc sống hàng ngày
Phương pháp chơi trò chơi là một phương pháp dạy học mới, có tính tích cực, không áp đặt, gò ép người học theo một khuôn mẫu được định sẵn, cho trước và nếu sử dụng thành công khả năng sáng tạo của học sinh
Trang 2học một cách tự nhiên, chủ động nhất so với khả năng có thể của bản thân mình Khi người học tự mình tìm hiểu, nắm bắt thông tin, tiếp thu kiến thức thì quá trình học tập, ghi nhớ nội dung bài học sẽ dễ dàng và sâu sắc,
cụ thể hơn so với cách học thông thường
Một trong những ưu điểm nổi bật của phương pháp chơi trò chơi là giúp học sinh có được tác phong nhanh nhẹn, hoạt bát, có sự nhạy bén trong hoạt động học tập Bản chất của trò chơi là sự ganh đua, là kết quả thắng, thua giữa các nhóm các đội Vì vậy khi dùng trò chơi trong dạy học
sẽ kích thích sự tập trung, tinh thần hăng say, nhiệt tình tham gia học tập của học sinh Qua trò chơi học sinh sẽ được rèn luyện khả năng lựa chọn, quyết định cho mình cách ứng xử đúng đắn, phù hợp với tình huống qua trò chơi học sinh được hình thành năng lực quan sát, được rèn luyện kĩ năng nhận xét, đánh giá hành vi, giúp tăng cường khả năng giao tiếp giữa học sinh với học sinh, giữa giáo viên với học sinh
Như vậy: Trò chơi là phương tiện có ý nghĩa trong việc góp phần thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, nhằm phát huy tính năng động, sáng tạo và gây hứng thú trong giờ học của học sinh Ngoài ra thông qua hoạt động trò chơi còn giúp các em phát triển được nhiều phẩm chất đạo đức như tình đoàn kết, thân ái, lòng trung thực, tinh thần cộng đồng trách nhiệm
Đó là những lí do để chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu “ Một số biện
pháp phát triển năng lực học sinh thông ua các trò chơi trong dạy học Ngữ văn 6” với mong muốn được góp phần vào quá trình đổi mới phương
pháp dạy học ở trường THCS hiện nay
2 Cơ sở thực tiễn
Với những hiệu quả giáo dục mà phương pháp trò chơi mang lại hướng tới mục tiêu “Học mà chơi, chơi mà học” thì bất cứ ai, giáo viên nào cũng biết nhưng để vận dụng và biết cách tổ chức, tiến hành các hình thức, hoạt động giúp học sinh học – chơi, chơi – học thì không phải ai cũng làm được Giáo viên tuy có ý thức đổi mới phương pháp dạy học nhưng nhìn chung vẫn còn chịu nhiều ảnh hưởng của phương pháp dạy học trước đây Điều này dẫn đến việc học sinh phải học tập một cách thụ
Trang 3động, gò ép thiếu sáng tạo, không có hứng thú, say mê trong học tập đặc biệt là với bộ môn Ngữ Văn thì sẽ càng nặng nề và áp lực hơn rất nhiều Trong những năm gần đây, hiện trạng học sinh lười học, chán học ở các trường không phải là ít Nhiều học sinh không có hứng thú với môn học nên hầu hết các giờ học thường thấy mệt mỏi, buồn ngủ, tiếp thu chậm từ
đó dẫn đến việc nói chuyện, làm việc riêng trong các giờ học Điều này gây ảnh hưởng lớn đến chất lượng giáo dục
Từ trước tới nay nhiều người giáo viên vẫn thường quan niệm : trò chơi thì chỉ áp dụng hiệu quả đối với bác bộ môn khác như : ngoại ngữ hay các môn Khoa học tự nhiên….Còn với bộ môn Ngữ Văn – Một bộ môn dạy làm người với những đặc thù, tính chất riêng thì hiệu quả áp dụng cũng không cao
Xuất phát từ những thực tiễn đó thiết nghĩ nếu chúng ta không mạnh dạn thử đổi mới, áp dụng phương pháp trò chơi vào dạy học thì làm sao biết được có hiệu quả hay không? Và làm sao biết được cần áp dụng thế nào cho hợp lí và kết quả tốt
3.Mục đích của việc áp dụng phương pháp trò chơi trong dạy học môn Ngữ Văn
Trong Luật Giáo dục điều 24.2 đã ghi: “ Phương pháp giáo dục phải
phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt
động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động của học sinh Căn cứ vào mục tiêu trên cùng với việc dựa vào đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi học sinh THCS: ham tìm hiểu, tiếp cận, thích cái mới lạ nhưng lại chóng chán Do đó việc sử dụng các trò chơi học tập trong giờ học Ngữ văn là hết sức cần thiết và có ích Trò chơi sẽ có tác dụng giúp học sinh: + Tăng cường khả năng chú ý nắm bắt nội dung bài học phát huy tính năng động của các em
Trang 4+ Nâng cao hứng thú cho người học, góp phần làm giảm mệt mỏi, căng thẳng trong học tập của học sinh Phát triển tính độc lập, ham hiểu biết và khả năng suy luận
+ Tăng cường khả năng thực hành, vận dụng các kiến thức đã học
+ Thu hút cả lớp theo dõi tham gia các hoạt động
Trò chơi là phương tiện có ý nghĩa trong việc góp phần thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, nhằm phát huy tính năng động, sáng tạo và gây hứng thú trong giờ học của học sinh Ngoài ra thông qua hoạt động trò chơi còn giúp các em phát triển được nhiều phẩm chất đạo đức như tình đoàn kết, thân ái, lòng trung thực, tinh thần cộng đồng trách nhiệm Do
vậy quan điểm “Thông qua hoạt động vui chơi để tiến hành hoạt động
học tập” là phù hợp với từng lứa tuổi, từng môn học đặc biệt là đối với
môn Văn
B NỘI DUNG
I Quy trình thực hiện giải pháp
1 Chuẩn bị trước khi lựa chọn và thiết kế trò chơi.
Để sử dụng trò chơi học tập hiệu quả thì một việc không thể thiếu trước khi tiến hành chính là chuẩn bị Công việc này được thực hiện trước giờ lên lớp, trong quá trình soạn giáo án
- Trước khi thiết kế trò chơi, giáo viên phải nghiên cứu kĩ bài dạy,
nắm được mục tiêu, chuẩn kiến thức - kĩ năng của bài học
- Sau đó, giáo viên cần xác định được trò chơi sẽ được sử dụng vào hoạt động nào trong giờ dạy (hoạt động khởi động, hoạt động hình thành kiến thức mới, hoạt động luyện tập hay hoạt động vận dụng) Giáo viên lựa chọn nội dung đơn vị kiến thức sẽ được sử dụng trò chơi
- Giáo viên tìm hiểu kĩ về điều kiện cơ sở vật chất của từng lớp học để sử dụng các phương tiện hỗ trợ khi thiết kế trò chơi Nếu lớp học có trang bị máy chiếu, máy tính và các phương tiện công nghệ khác thì có thể sử dụng công nghệ để thiết kế trò chơi Nếu lớp học không được trang bị những thiết bị hiện đại thì giáo viên có thể thiết kế trò chơi bằng những dụng cụ đơn giản như giấy A0, giấy màu, băng dính, bút dạ…Các phương tiện hỗ trợ trong trò chơi cần đảm bảo tính thẩm mĩ, khoa học, phù hợp
Trang 5- Giáo viên cần nắm được đặc điểm của học sinh trong lớp mình phụ trách giảng dạy để lựa chọn thiết kế trò chơi phù hợp, vừa sức, phát huy được khả năng của mọi đối tượng học sinh
2 Lựa chọn trò chơi
- Trò chơi có thể được lựa chọn từ nhiều nguồn khác nhau:
+ Trò chơi sưu tầm: Những trò chơi này đã được in thành sách; được giới thiệu trên truyền hình, báo chí Thậm chí cả những trò chơi trong cộng đồng mà bản thân GV được tham gia, quan sát Các trò chơi được người khác phổ biến lại
+ Trò chơi được sáng tạo: GV có thể sáng tạo nhiều trò chơi khác nhau sao cho phù hợp với mục tiêu bài học, phù hợp với đối tượng HS…
- Đối với trò chơi học tập sử dụng trong tiết dạy học Ngữ văn đòi hỏi giáo viên phải tư duy, sáng tạo lựa chọn hình thức chơi cho phù hợp với mục đích, yêu cầu từng tiết học, từng nội dung của bài học từng hoạt động, từng đối tượng sao cho đạt được kết qua hoạt động cao nhất
- Trò chơi không quá cầu kỳ, phức tạp, phải bám vào “Chuẩn kiến thức- kĩ năng” của bài học
- Các quy luật và quy tắc chơi phải rõ ràng, đơn giản, dễ hiểu, dễ thực hiện, không đòi hỏi thời gian dài cho việc hướng dẫn Giáo viên có thể chiếu luật chơi lên máy chiếu để học sinh dễ quan sát, ghi nhớ và thực hiện
- Tên trò chơi phải gây sự chú ý tò mò đối với học sinh
- Mỗi trò chơi phải có liên quan đến một nội dung phần học cụ thể (Có thể là kiến thức cần kiểm tra bài cũ, kiến thức bài mới, kiến thức thực hành, luyện tập…)
- Trò chơi phải củng cố được kĩ năng, kiến thức của bài học
- Các trò chơi được xây dựng từ các dạng bài tập có chọn lọc của các tiết học phải gây hứng thú, góp phần hình thành, củng cố hoặc hệ thống kiến thức
- Trò chơi phải phù hợp với quỹ thời gian (từ 5 - 7 phút), thích hợp với môi trường học tập, nội dung bài học, đối tượng học sinh
Trang 6- Trò chơi có sức hấp dẫn, thu hút được sự chú ý, tham gia của học sinh, tạo không khí vui vẻ, thoải mái cho giờ học
- Trò chơi cần phải gần gũi, sát thực, phù hợp với tâm lý lứa tuổi học sinh THCS, phù hợp với đơn vị kiến thức lựa chọn để tổ chức trò chơi và phải phù hợp với điều kiện thực tế của lớp học (về không gian, mức độ nhận thức của học sinh, cơ sở vật chất)…
- Trò chơi phải hướng tới học sinh, tạo điều kiện cho tất cả mọi đối tượng học sinh trong lớp học đều được tham gia, đặc biệt là những học sinh có học lực trung bình, yếu và những em nhút nhát Tuy nhiên đối với những em học sinh học còn yếu, nhút nhát giáo viên chỉ nên chỉ định tham gia vào những trò chơi dễ để tạo cơ hội cho các em hoàn thành được nhiệm vụ của mình, từ đó có thể khích lệ tinh thần học tập, giúp các em tự tin, mạnh dạn hơn trong học tập
- Trong mỗi trò chơi, giáo viên cần xác định rõ:
+ Số lượng người tham gia trò chơi: Chơi cả lớp, chơi theo nhóm hay cá nhân
+ Người quản trò ( giáo viên hoặc học sinh); trọng tài ( nếu có)
+ Nội dung trò chơi và đáp án
+ Cách thức chơi
+ Những phương tiện hỗ trợ cần thiết
3 Quy trình thiết kế trò chơi
Khi thiết kế trò chơi, giáo viên thực hiện theo các bước sau:
Bước 1: Xác định mục đích trò chơi: để kiểm tra kiến thức cũ hay thực
hành, khắc sâu kiến thức mới
Bước 2: Lựa chọn tình huống chơi: Chơi vào lúc nào, chơi trong phần nào
của bài học
Bước 3: Xây dựng luật chơi, hành động chơi: Mô tả những quy định của
trò chơi
Trang 7(luật chơi), hình thức tổ chức chơi (cá nhân, nhóm hay cả lớp) và các hành động của người quản trò, người chơi sao cho phù hợp với tình huống đã được lựa chọn
Bước 4: Dự kiến trang thiết bị cần thiết: tùy theo nội dung của trò chơi, GV
dự kiến phải sử dụng những vật dụng, phương tiện gì phù hợp với tình huống
đã được chọn
Bước 5: Biên tập trò chơi: câu hỏi, bài tập cần sử dụng.
* Chú ý:
- Để trò chơi thêm sinh động, hấp dẫn, giáo viên cần ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng các phần mềm chuyên dụng để thiết kế trò chơi, kết hợp khéo léo âm thanh và hình ảnh Tuy nhiên, cũng không được lạm dụng công nghệ làm cho học sinh mất tập trung trong quá trình tham gia trò chơi
- Trò chơi cần được thiết kế đơn giản để học sinh dễ thực hiện Nhiệm vụ thực hiện của từng nhóm trong trò chơi phải tương đương nhau
- Sử dụng triệt để yêu cầu, nội dung kiến thức cơ bản cũng như đồ dùng, phương tiện có sẵn của môn học, lớp học
- Luôn thay đổi trò chơi để thu hút học sinh Tuy nhiên phải dựa vào kiểu bài và mục đích của từng hoạt động cụ thể để thiết kế trò chơi cho phù hợp
- Giáo viên cần thể hiện tiến trình của trò chơi trong giáo án
- Dự kiến những tình huống có thể nảy sinh trong khi tổ chức trò chơi để khi gặp có thể giải quyết một cách chủ động
4 Quy trình tổ chức trò chơi.
Để tổ chức trò chơi hiệu quả trong các giờ dạy học Ngữ văn, giáo
viên cần thực hiện theo các bước sau:
Bước 1: GV giới thiệu tên, mục đích của trò chơi
Có thể làm cách nào đó để HS thấy được sự hấp dẫn, hứng thú của trò chơi Tuy nhiên, GV cần giới thiệu một cách ngắng gọn, rõ ràng, dễ hiểu
Trang 8Bước 2: Hướng dẫn chơi.
- Tổ chức người tham gia chơi: Số người tham gia, số đội tham gia, quản trò, trọng tài
- Các phương tiện dùng để chơi ( nếu có)
- Cách chơi: từng việc cụ thể của người chơi hoặc đội chơi, thời gian chơi, những điều người chơi không được làm
- Cách xác nhận kết quả và cách tính điểm chơi, giải thưởng ( nếu có)
Bước 3: Cho hs chơi thử ( nếu cần).
Bước 4: Học sinh thực hiện trò chơi.
- HS tham gia trò chơi với sự giám sát, điều khiển của GV hoặc của
HS do lớp cử ra
- HS phải thực hiện đúng luật chơi Nếu phạm luật thì sẽ bị trừ điểm hoặc bị loại khỏi trò chơi
Bước 5: Giáo viên nhận xét sau cuộc chơi.
- Giáo viên nhận xét về thái độ tham gia chơi của từng đội, những việc làm chưa tốt của các đội để rút kinh nghiệm
- Trọng tài ( có thể là giáo viên hoặc do HS bầu ra) công bố kết quả chơi của từng đội, từng cá nhân và trao phần thưởng ( nếu có)
II Sử dụng phương pháp trò chơi trong các hoạt động dạy học tiết Ngữ văn 6.
Giáo viên sử dụng phương pháp trò chơi linh hoạt trong chuỗi các hoạt động dạy học nhưng được thực hiện chủ yếu ở hoạt động khởi động, hoạt động luyện tập và vận dụng Trong một số bài giáo viên có thể sử dụng trong hoạt động hình thành kiến thức mới
1 Sử dụng trò chơi trong hoạt động khởi động.
Hoạt động khởi động bài học thường chỉ vài phút đầu giờ nhưng có
ý nghĩa rất quan trọng trong việc kích hoạt sự tích cực của người học Hoạt động khởi động có vai trò tạo hứng thú học tập cho học sinh và hơn
Trang 9thế nữa còn khơi dậy niềm đam mê, bồi đắp tình yêu lâu bền đối với môn học Một khởi động bài học hiệu quả nên tạo ra cơ hội cho các em tự làm sống lại những kiến thức nền đã có, cần thiết cho việc học bài mới, tạo ra mâu thuẫn nhận thức cho người học Đây là tiền đề để thực hiện một loạt các hoạt động tìm tòi, giải quyết vấn đề
Phương pháp phổ biến nhất để đáp ứng được yêu cầu của hoạt động khởi động là tổ chức trò chơi như đuổi hình bắt chữ, giải ô chữ, ngôi sao may mắn, vòng quay kì diệu, tiếp sức, ai nhanh hơn, đoán tranh …
Thời gian để tổ chức trò chơi trong hoạt động khởi động khoảng 5-6 phút
Để sử dụng hiệu quả trò chơi trong hoạt động khởi động, giáo viên cần:
- Xác định được những kiến thức trong bài cũ cần huy động ở học sinh Những kiến thức đó cần liên quan đến bài mới
- Trò chơi phải tạo được mâu thuẫn nhận thức để học sinh chú ý giải quyết trong giờ học
- GV lựa chọn trò chơi phù hợp với nội dung kiến thức trong từng bài học
- Ngoài việc đảm bảo tiến trình của trò chơi, sau khi HS đã hoàn thành trò chơi, GV cần có thao tác kết nối với bài mới bằng câu hỏi nêu vấn đề, tạo mâu thuẫn nhận thức Từ đó giáo viên giới thiệu vào bài mới
*Ví dụ 1: Trong hoạt động khởi động của tiết dạy Thực hành Tiếng
Việt(Từ và cấu tạo từ tiếng Việt), tôi sử dụng trò chơi Ai nhanh hơn- kể tên các loài động vật.
- Mục đích: Giúp học sinh có kĩ năng khéo léo, nhanh nhẹn, phối hợp nhịp nhàng
- Chuẩn bị: GV chuẩn bị một tờ giấy A0, chia thành hai cột
- Cách thức tiến hành:
+ Giáo viên chọn 2 đội chơi Mỗi đội 7 học sinh
+ GV phổ biến luật chơi: Sau khi nghe hiệu lệnh, lần lượt từng thành viên
Trang 10giấy A0 Thời gian chơi là 4 phút Hết thời gian, đội nào có nhiều đáp án đúng hơn thì chiến thắng
+ HS chơi
+ Giáo viên tổng kết đáp án của từng đội và chấm điểm, công bố đội thắng cuộc
- Sau trò chơi:
+ Giáo viên đặt câu hỏi: Em có nhận xét gì về số lượng các tiếng trong các
từ vừa tìm được?
+ HS trả lời: Có từ gồm 1 tiếng, có từ gồm hai tiếng
+ GV chốt, giới thiệu bài mới
2 Sử dụng trò chơi trong hoạt động hình thành kiến thức mới
Hoạt động hình thành kiến thức giúp HS lĩnh hội được kiến thức, kĩ năng mới bằng cách tổ chức các hoạt động thành phần tương thích với từng nội dung học tập Các hoạt động thành phần này nhằm vào một mục tiêu cụ thể, ví dụ như phát triển tư duy, kiến tạo kiến thức, tri thức phương pháp, củng cố tại chỗ
Một số trò chơi có thể sử dụng trong hoạt này như đuổi hình bắt chữ, trả lời nhanh, ai nhanh hơn, tiếp sức…
Để sử dụng hiệu quả trò chơi trong hoạt động này, giáo viên cần chú ý:
- Xác định được đơn vị kiến thức có thể tổ chức trò chơi; trò chơi để khai thác kiến thức hay để khắc sâu đơn vị kiến thức vừa học
- Lựa chọn trò chơi phù hợp
- Sau khi HS chơi xong, giáo viên cần hướng dẫn các em phân tích ý nghĩa của trò chơi để họ rút ra được nội dung học tập từ trò chơi
- Sau trò chơi, giáo viên cần tạo sự kết nối với nội dung tiếp theo của bài học, tạo sự liền mạch cho tiết học
Ví dụ 1: Bài Viết đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ lục bát: khi dạy HS phần Quy trình viết, tôi cho học sinh chơi trò chơi mảnh ghép để
chỉ đúng thao tác cần làm tương ứng với quy trình viết(5 phút)