Giáo trình Sinh lý động vật thủy sản (Nghề: Nuôi trồng thủy sản - Trình độ: Trung cấp) - Trường CĐ Kinh tế - Kỹ thuật Bạc Liêu nhằm cung cấp những kiến thức cơ bản về các nhóm vi sinh vật trong môi trường nước ao nuôi thủy sản. Mời các bạn cùng tham khảo giáo trình tại đây.
Khái niệm chung về máu
Máu là thành phần quan trọng của môi trường nội môi (dịch ngoại bào), là một hệ thống lỏng liên tục vận chuyển trong hệ thống mạch máu Các tế bào chỉ có thể thực hiện chức năng của mình trong điều kiện phù hợp, và bất kỳ thay đổi nào trong môi trường nội môi đều ảnh hưởng đến hoạt động sống của tế bào Vì vậy, duy trì môi trường nội môi trong trạng thái cân bằng động là vô cùng quan trọng để đảm bảo sự ổn định của nội môi trong cơ thể.
Dịch ngoại bào đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa môi trường nội bộ của cơ thể do máu lưu thông nhanh chóng qua diện tích rộng của bề mặt cơ thể Không giống như động vật có xương sống, giáp xác không có chất dịch trung gian riêng biệt, mà máu trực tiếp tiếp xúc với mô để thực hiện chức năng liên kết và vận chuyển các chất dinh dưỡng, oxy cũng như các chất thải Chức năng của máu trong hệ tuần hoàn là duy trì sự trao đổi chất và đảm bảo môi trường nội môi luôn ổn định, góp phần quan trọng vào hoạt động bình thường của tế bào.
2 Chức năng chủ yếu của máu a Chức năng vận chuyển
Vận chuyển chất dinh dưỡng là quá trình cung cấp năng lượng và dưỡng chất cho các tế bào và mô trong cơ thể Các chất dinh dưỡng sau khi được hấp thụ qua con đường tiêu hóa sẽ được máu dẫn chuyển đến các tổ chức trong cơ thể, đảm bảo cung cấp dinh dưỡng cần thiết cho hoạt động của tế bào Qua quá trình này, hệ tuần hoàn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự sống và chức năng của các cơ quan, mô trong cơ thể.
Vận chuyển sản phẩm trao đổi chất từ tế bào và tổ chức đến cơ quan bài tiết là quá trình quan trọng giúp loại bỏ các chất thải độc hại Trong quá trình trao đổi chất, các sản phẩm phụ sinh ra có thể gây hại cho cơ thể nếu không được loại bỏ kịp thời Nhờ hệ thống tuần hoàn máu, các chất thải này được chuyển đến các cơ quan bài tiết để thải ra ngoài cơ thể, duy trì sự cân bằng nội môi và sức khỏe tổng thể.
Vận chuyển O2 và CO2 là quá trình quan trọng trong hệ hô hấp, trong đó oxy được hút vào máu qua cơ quan hô hấp và nhanh chóng phân phối khắp các tế bào nhằm duy trì hoạt động sống Đồng thời, khí CO2 do tế bào thải ra sẽ theo máu trở về cơ quan hô hấp để được bài tiết ra ngoài, đảm bảo sự cân bằng khí trong cơ thể.
5 b Chức năng điều hòa thể dịch
Các sản phẩm của tuyến nội tiết, như hormones, được tiết vào máu và chuyển đến các bộ phận trong cơ thể để tác động lên các cơ quan Nhờ đó, chúng điều chỉnh hoạt động của các cơ quan, giúp cơ thể thích ứng với những biến đổi bên trong và bên ngoài Chức năng bảo vệ của tuyến nội tiết đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng sinh lý và bảo vệ cơ thể khỏi các tác nhân gây hại.
Bạch cầu trong máu đóng vai trò quan trọng trong việc thực bào vi khuẩn và các thể lạ khác, giúp bảo vệ cơ thể khỏi nhiễm độc Cá xương có khả năng sản xuất kháng thể, chất ngưng tụ và các chất hòa tan máu, các thành phần này giúp phân giải vi khuẩn và thể lạ trong máu, từ đó giảm nguy cơ nhiễm độc cho cơ thể Việc duy trì môi trường trong cơ thể ổn định là yếu tố then chốt để hệ thống miễn dịch hoạt động hiệu quả.
Máu có thành phần cấu tạo vật lý và hóa học ổn định, như áp suất thẩm thấu và pH, giúp duy trì môi trường nội mô phù hợp cho sự hoạt động bình thường của các tế bào.
- Lượng máu của mỗi loài cá tương đối ổn định
- Lượng máu trong kho máu và hệ thống tuần hoàn thay đổi theo điều kiện sinh lý như tăng cường vận động (kho máu giảm)
Xác định lượng máu bằng 2 phương pháp trực tiếp và gián tiếp:
Phương pháp trực tiếp nhằm cắt động mạch để hứng lượng máu chảy ra thường không chính xác Trong khi đó, phương pháp gián tiếp đo lượng máu trong mao mạch IV lại cho kết quả đáng tin cậy hơn, với hai kỹ thuật dựa trên nguyên lý pha loãng Các kỹ thuật này sử dụng một chất chỉ thị không độc, không phân bố nhanh chóng và đồng đều trong máu, giúp đo lượng máu một cách chính xác hơn.
Kỹ thuật I đo thể tích huyết tương bằng chất chỉ thị RISA (Radio-Indinated Serum Albumin) là phương pháp chính xác để xác định thể tích huyết tương Sau khi tiêm chất chỉ thị vào máu, quá trình phân bố đều trong huyết tương diễn ra trong vài phút, rồi lấy mẫu máu tĩnh mạch để thực hiện phương pháp so màu nhằm tính số lần pha loãng của chất chỉ thị Từ đó, có thể xác định chính xác thể tích huyết tương và suy ra thể tích máu trong các mạch máu mao.
Kỹ thuật II sử dụng chất chỉ thị màu L Methionine methyl C14 để đo thể tích tế bào máu Quá trình bắt đầu bằng việc lấy một lượng máu tĩnh mạch, sau đó pha trộn với máu chứa đồng vị phóng xạ, cho phép hồng cầu nhiễm xạ hòa vào trong máu Sau một thời gian, huyết tương bị loại bỏ, rồi tiêm hồng cầu nhiễm xạ vào máu để phân bổ đều Cuối cùng, lấy mẫu máu tĩnh mạch để đo số lần pha loãng và xác định chính xác thể tích tế bào máu, đảm bảo độ chính xác của kết quả.
- Máu cá xương nước ngọt trung bình chiếm 2,7%, có thể biến động từ 1,8 – 4,1%, ít hơn máu cá xương nước mặn
Lượng máu của cá phụ thuộc vào phương thức sinh hoạt và tình trạng sinh lý của cá, với cá vận động nhiều có lượng máu lớn hơn so với cá ít vận động Thể tích máu tương đối của cá tăng theo tuổi và giai đoạn trưởng thành, và cá đực thường có thể tích máu lớn hơn cá cái khi trưởng thành, phản ánh sự khác biệt sinh lý giới tính.
- Cá sống trong điều kiện dinh dưỡng tốt thì lượng máu nhiều hơn so với cá thể cùng loài sống trong điều kiện dinh dưỡng kém
• Đối với giáp xác: Đo lượng máu bằng 2 phương pháp:
- Phương pháp trực tiếp: ly trích hết máu của giáp xác để xác định thể tích
- Phương pháp gián tiếp: dùng chất chỉ thị là Insuline, Thiocyanate với thủ thuật tương tự
+ Thể tích dịch máu các loài giáp xác khác nhau thì khác nhau
+ Thể tích tương đối của dịch máu gia tăng cùng với sự gia tăng kích thước cơ thể
Trong quá trình lột xác, thể tích dịch máu của sinh vật thay đổi đáng kể Cụ thể, thể tích máu đạt giá trị cực đại ngay sau khi hoàn thành quá trình lột xác, sau đó giảm dần trong các giai đoạn tiếp theo của chu kỳ Sự biến đổi này phản ánh quá trình thích nghi sinh lý trong suốt chu kỳ lột xác.
4 Tính chất lý học và thành phần hóa học của máu
Máu cá có đặc tính lý hóa đa dạng, trong đó tỉ trọng dao động từ 1.032 đến 1.051, phụ thuộc vào số lượng hồng cầu Độ dẫn điện của máu thấp hơn ở cá nước ngọt so với các loài động vật bậc cao, nhưng lại cao hơn ở cá biển Áp suất thẩm thấu của máu biến đổi theo từng loài và điều kiện sống, khi cá sụn nước ngọt và biển luôn thải lượng nước thừa ra khỏi cơ thể, trong khi cá xương biển lại liên tục bổ sung nước để duy trì áp suất thẩm thấu phù hợp, đảm bảo sự tồn tại của tế bào Ngoài ra, cá sụn tích lũy nhiều urea và TMO, khiến áp suất thẩm thấu của chúng luôn duy trì ở mức cao.
Máu gồm 2 thành phần chính: tế bào máu và huyết tương
* Tế bào máu: gồm hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu
- Huyết thanh: gồm đường, protein, mỡ, chất điện phân, nước
Tỷ lệ huyết cầu, hay còn gọi là hematocrit, phản ánh tỷ lệ thể tích giữa tế bào máu và huyết tương, thay đổi phụ thuộc vào giống loài và điều kiện dinh dưỡng, thường chiếm khoảng 27% với biến động từ 16 đến 36% Trong đó, chất lượng nước đóng vai trò quan trọng trong duy trì cân bằng tế bào máu và huyết tương, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và khả năng sinh trưởng của sinh vật.
- Là thành phần có tỉ lệ lớn nhất trong máu, chiếm tới 80%, nếu so với huyết tương chiếm tới 90 – 92%
- Nước trong máu cá xương ít hơn ở cá sụng và cá con nhiều hơn ở cá trưởng thành b Các chất hữu cơ:
- Protid: là thành phần chủ yếu trong chất khô của huyết tương gồm 3 loại là:
Fribinogen, Globuline và Albumine Chúng có những đặc trưng khác nhau:
+ Fribinogen: là tiền chất của fibrine (sợi huyết giữ vai trò trong đông máu)
+ Globuline là kháng thể hay chất vận chuyển lipid, steroid, Fe, Ca
+ Albumine: là thành phần của huyết tương, có thể là chất vận chuyển các lipid, hormon
Hệ số protid (chỉ số Albumine/Globuline) của máu cá biến động khá lớn và thường thấp hơn đối với máu nóng
Hàm lượng protid thay đổi tùy theo từng loài cá
Cá sống trong các môi trường có điều kiện dinh dưỡng khác nhau thì hàm lượng protid trong máu cũng khác nhau
Khi nuôi cá chép kính trong điều kiện thức ăn nhân tạo và thức ăn tự nhiên thấy rằng hàm lượng protein khoảng 3,15% và 3, 72% (theo thứ tự)
Hàm lượng protid trong máu cá thay đổi theo mùa vụ
- Nitơ phiprotein: (NPN) Đây là những sản phẩm trung gian, hay là những sản phẩm cuối cùng của quá trình trao đổi chất protid gồm: