Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học (Tập 2): Phần 2

Phần 2 của giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học (Tập 2) tiếp tục cung cấp cho học viên những nội dung về: cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hóa; xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa; chủ nghĩa xã hội hiện thực; bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa; đấu tranh chống chủ nghĩa chống cộng và chủ nghĩa cơ hội - xét lại;... Mời các bạn cùng tham khảo!

Chương VI CÁCH MẠNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRÊN LĨNH VỰC TƯ TƯỞNG VÀ VĂN HOá

I Tính tất yếu của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng

Khái niệm về tư tưởng và hệ tư tưởng

Tư tưởng là quan điểm, ý nghĩ chung của con người đối với tự nhiên

Hệ tư tưởng xã hội chủ nghĩa là hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, mang bản chất cách mạng và khoa học; phản ánh khách quan phong trào đấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân, phản ánh khả năng cách mạng của giai cấp công nhân và mục đích cao cả của họ, là khát vọng của toàn nhân loại trong cuộc đấu tranh xoá bỏ ánh thống trị của giai cấp tư sản, xây dựng một xã hội mà ở đó không còn áp bức, bóc lột, con người được giải phóng hoàn toàn Đó là xã hội xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa

Chủ nghĩa Mác - Lênin, chủ nghĩa xã hội khoa học là thế giới quan, phương pháp luận của Đảng, của giai cấp công nhân, là hệ tư tưởng tiên tiến mà các Đảng cộng sản coi đó là kim chỉ nam cho mọi hành động cách mạng của mình, đồng thời được truyền bá rộng rãi trong toàn xã hội

Chủ nghĩa Mác - Lênin là cơ sở lý luận để các Đảng Cộng sản vận dụng một cách sáng tạo trong việc đề ra đường lối chính trị đúng đắn để lãnh đạo cách mạng nước mình đi đến thắng lợi Việc giác ngộ lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin cho giai cấp công nhân và quần chúng lao động là vấn đề có ý nghĩa cực kỳ quan trọng trên mặt trận tư tưởng và văn hoá, là việc làm thường xuyên, làm cho chủ nghĩa Mác - Lênin thực sự trở thành hệ tư tưởng chủ đạo trong toàn xã hội

Thực tiễn lịch sử phong trào cách mạng thế giới đã chứng minh rằng, bất cứ một Đảng Cộng sản nào, hễ đi chệch khỏi quỹ đạo của chủ nghĩa Mác - Lênin đều phải trả giá, cách mạng chẳng những không có hiệu quả mà còn tổn thất lớn, những tổn thất mà không phải ngày một, ngày hai có thể khôi phục được

Khái niệm về văn hoá và văn hoá xã hội chủ nghĩa

Xung quanh về khái niệm văn hoá, có nhiều cách đặt vấn đề khác nhau Từ những việc làm nhỏ nhất, đến những công trình vĩ đại nhất của con người đều được coi là văn hoá Tuỳ cách tiếp cận mà các nhà khoa học khai thác văn hoá theo các khía cạnh khác nhau Tuy nhiên, hiểu một cách khái quát nhất, chung nhất: văn hoá là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra, nhằm phục vụ nhu cầu đời sống của chính bản thân con người

Như vậy, văn hoá là những giá trị vật chất và cùng với nó là những quan hệ

xã hội, ý thức xã hội, tư tưởng, những quy tắc xử sự, năng lực, thị hiếu, nhu cầu của con người v.v Văn hoá là thước đo, là biểu hiện trình độ phát triển của nhân loại trong từng giai đoạn lịch sử nhất định; là bộ mặt tinh thần và nó phản ánh bản sắc, trình độ phát triển của mỗi dân tộc, mỗi đất nước

Văn hoá, hiểu theo nghĩa hẹp là văn hoá tinh thần, nó phản ánh những giá trị được sáng tạo ra trong đời sống tinh thần và hoạt động tinh thần của con người Trước hết là tư tưởng, lý luận, là hệ thống các giá trị, quy tắc và chuẩn mực quan

hệ xã hội Với cách hiểu như vậy, văn hoá bao gồm cả nghệ thuật, khoa học, giáo dục, đạo đức v.v

Quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về văn hoá được nêu rõ: “Văn hoá là tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người

đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và nó đòi hỏi sự sinh tồn”1

Như vậy, theo quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, văn hoá được hiểu theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp

Nếu nhìn từ góc độ chính trị - xã hội, chúng ta có thể hiểu, văn hoá chứa đựng và thể hiện trong các dạng vật chất như: của cải vật chất, vật thể, văn hoá, nghệ thuật, hành vi ứng xử của con người… và văn hoá phản ánh kiểu sinh hoạt tinh thần của một xã hội, một dân tộc hay một giai cấp nhất định trong một giai đoạn lịch sử nhất định

Văn hoá xã hội chủ nghĩa là nền văn hoá có trình độ phát triển cao nhất, mới

về chất trong sự phát triển của lịch sử xã hội loài người Đó là nền văn hoá do Đảng của giai cấp công nhân lãnh đạo, thể hiện đầy đủ tính cách mạng, tính dân tộc và tính nhân dân sâu sắc

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là sự biến

đổi cách mạng trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá nhằm xác lập hệ tư tưởng của chủ nghĩa Mác - Lênin, xây dựng con người xã hội chủ nghĩa với đạo đức, lối sống mới, xây dựng nền văn hoá mới trong toàn bộ tiến trình cách mạng xã hội chủ nghĩa do Đảng Cộng sản lãnh đạo

2 Tính tất yếu của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng

và văn hoá

Cuộc cách mạng xã hội mà giai cấp công nhân tiến hành là cuộc cách mạng khác hẳn về chất so với các cuộc cách mạng trước đó Đây không phải là cuộc cách mạng đơn thuần để thay đổi chính quyền từ tay giai cấp này sang tay giai cấp khác Việc giành được chính quyền về tay giai cấp công nhân mới chỉ là bước đi đầu tiên trong suốt chặng đường dài để giai cấp công nhân thực hiện được mục tiêu cuối cùng của mình Giành được chính quyền, cuộc cách mạng chính trị về cơ bản

đã thắng lợi- chế độ mới xã hội chủ nghĩa được xác lập, giai cấp công nhân và nhân dân lao động là người làm chủ xã hội mới Cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa

do giai cấp công nhân lãnh đạo bước sang một giai đoạn mới, điều kiện mới trên quy mô rộng lớn, với những nhiệm vụ mới mẻ, phức tạp - đó là thời kỳ cải biến

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1995, tr.431

cách mạng sâu sắc trên mọi lĩnh vực đời sống xã hội Chính vì vậy, tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là một vấn đề khách quan, là tất yếu lịch sử

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là tất yếu khách quan vì nó là một bộ phận và là bộ phận không thể thiếu của sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa, đáp ứng nhu cầu và phù hợp với sự phát triển của phương thức sản xuất mới - phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa

Tư tưởng và văn hoá là một bộ phận thuộc kiến trúc thượng tầng, chịu sự tác động của cơ sở hạ tầng và do phương thức sản xuất vật chất quyết định Do vậy, khi một phương thức sản xuất mới được xác lập, thì tất yếu phải xây dựng tư tưởng

và văn hoá phù hợp với nó Hay nói một cách khác, sự thay đổi phương thức sản xuất tinh thần cho phù hợp với phương thức sản xuất vật chất là cần thiết, là tất yếu khách quan Trong tác phẩm “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” Mác - Ăngghen

đã viết: “Lịch sử tư tưởng chứng minh gì, nếu không phải là chứng minh rằng sự sản xuất tinh thần cũng biến đổi theo sự sản xuất vật chất”1

Cách mạng xã hội chủ nghĩa là cuộc cách mạng sâu sắc và triệt để trên mọi lĩnh vực đời sống xã hội Cách mạng trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là để xác lập hệ tư tưởng nền tảng chi phối sự hình thành và phát triển chủ nghĩa xã hội: đó

là hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

C.Mác và Ph.Ăngghen đã khẳng định: “Những tư tưởng thống trị của một thời đại bao giờ cũng chỉ là những tư tưởng của giai cấp thống trị”1

Trong chủ nghĩa tư bản, giai cấp công nhân và nhân dân lao động là người lao động làm thuê, bị giai cấp tư sản áp bức, bóc lột cả về vật chất lẫn tinh thần Cách mạng xã hội chủ nghĩa đã giải phóng cho người lao động ra khỏi ánh áp bức, bóc lột của chế độ xã hội cũ, đưa họ lên vị trí của người chủ xã hội mới Song, không phải ngay lập tức người lao động có thể có ngay được trình độ làm chủ hoàn chỉnh Chính vì lẽ đó, cách mạng xã hội chủ nghĩa phải tiến hành cải biến cách mạng trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá để giải phóng họ ra khỏi những ảnh hưởng của tư tưởng, ý thức mà xã hội cũ đã thống trị họ Trên cơ sở đó, xây dựng và sáng

1, 2 Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 2002, tr 625

ra ở mọi lúc, mọi nơi

Dưới chủ nghĩa xã hội, tư tưởng và văn hoá là một bộ phận gắn liền với chính sách của Đảng và Nhà nước xã hội chủ nghĩa Do vậy, tư tưởng và văn hoá

là công cụ, là phương tiện để phản ánh, tuyên truyền đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước; xây dựng cái mới, cái đẹp, cái điển hình để hướng con người tới cái “chân, thiện, mỹ”

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá còn nhằm để cải tạo tư tưởng, tâm lý, ý thức và đời sống tinh thần lạc hậu của chế độ cũ để lại, tạo điều kiện cho cái mới phát triển

Đối với những nước lạc hậu, chậm phát triển, đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, ảnh hưởng của những tàn dư của xã hội cũ càng phức tạp, nặng nề hơn Do đó, cuộc đấu tranh để cải tạo nó càng trở nên quyết liệt hơn

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là một mặt trận của cuộc đấu tranh giai cấp của giai cấp công nhân Chính vì vậy, đây phải thực sự là cuộc đấu tranh chống lại những quan điểm sai trái, những tư tưởng lệch lạc, những luận điệu xuyên tạc và chống phá của kẻ thù Có thể nói rằng, trên mặt trận tư tưởng và văn hoá, hàng ngày, hàng giờ kẻ thù luôn luôn tìm cách thâm nhập, hoạt động chống phá cách mạng bằng nhiều âm mưu và thủ đoạn Chỉ một chút lơ là, mất cảnh giác là chúng ta có thể mắc phải những sai lầm, khuyết điểm Trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội, tư tưởng và văn hoá thực sự là một lĩnh vực diễn ra cuộc đấu tranh hết sức gay go, quyết liệt và nhạy cảm, là một nội dung quan trọng của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa

Tiến hành cách mạng tư tưởng và văn hoá nhằm đấu tranh để loại bỏ những tàn dư, thói hư, tật xấu, cái thấp hèn, xoá tình trạng áp bức, bất bình đẳng của xã hội cũ còn để lại Đồng thời, cuộc đấu tranh ấy cũng nhằm xây dựng hệ tư tưởng

Sự phát triển của nền văn hoá xã hội chủ nghĩa là động lực trực tiếp thúc đẩy sự phát triển sản xuất, nâng cao năng suất lao động Sự phát triển đó chẳng những là động lực trực tiếp thúc đẩy sự phát triển tinh thần, cải tạo các quan hệ xã hội mà còn là điều kiện, là nhân tố trực tiếp thúc đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất, lao động có hiệu quả, góp phần tích cực vào công cuộc cải tạo và xây dựng chủ nghĩa xã hội

Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng toàn quốc lần thứ V của Đảng khẳng định:

“… Những thắng lợi của sự nghiệp xây dựng nền văn hoá mới, con người mới là một động lực to lớn thúc đẩy tiến trình xây dựng chế độ mới, nền kinh tế mới”1 Đến đại hội lần thứ IX, Đảng ta tiếp tục khẳng định: “Xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc văn hoá dân tộc, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội”2 Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đảng ta chỉ rõ: “Tiếp tục phát triển sâu rộng và nâng cao chất lượng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, gắn kết chặt chẽ và đồng bộ hơn với phát triển kinh

tế - xã hội, làm cho nền văn hoá thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội”3

Nhu cầu đời sống tinh thần của nhân dân lao động ngày càng cao, vai trò của tư tưởng và văn hoá đối với xã hội là vô cùng quan trọng Do vậy, tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá vừa là vấn đề tất yếu

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V, Nxb Sự thật, Hà Nội 1982, tr.93

2 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2001, tr.114

3 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2006, tr.106

khách quan, vừa là nội dung hết sức quan trọng của quá trình cách mạng xã hội chủ nghĩa

Hệ tư tưởng của giai cấp công nhân và nền văn hoá xã hội chủ nghĩa là vấn

đề cốt lõi, là điều kiện cơ bản để xây dựng chủ nghĩa xã hội Nếu không xây dựng được hệ tư tưởng đó trong toàn xã hội, không nâng cao được văn hoá trong đông đảo quần chúng nhân dân lao động thì không thể có được hiệu quả cao trong quá trình cách mạng xã hội chủ nghĩa

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là một bộ phận của quá trình cải biến cách mạng nói chung, đó là một quá trình diễn ra liên tục, lâu dài, không thể trong một thời gian ngắn mà cách mạng xã hội chủ nghĩa giải quyết thành công mọi nhiệm vụ Đó là một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự nỗ lực của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân mới giành được thắng lợi

Chính vì vậy, cách mạng phải tiến hành liên tục, vững chắc, tránh nôn nóng, đốt cháy giai đoạn Quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa là quá trình khó khăn, phức tạp Càng làm nổi bật tính tất yếu và tầm quan trọng của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá Trong điều kiện cách mạng nước ta hiện nay, tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là nội dung rất quan trọng để giữ vững ổn định về chính trị, giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa Đồng thời, là cơ sở để thúc đẩy phát triển khoa học và công nghệ, đáp ứng yêu cầu đòi hỏi của đất nước trong giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá

II CÁCH MẠNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRÊN LĨNH VỰC TƯ TƯỞNG

VÀ VĂN HOÁ Ở VIỆT NAM

1 Vai trò của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá ở Việt Nam

Trong quá trình cách mạng, Đảng ta luôn khẳng định, cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là một bộ phận hợp thành của cách mạng

xã hội chủ nghĩa, của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá nhằm để xây dựng con người mới, nền văn hoá mới xã hội chủ nghĩa, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá bồi dưỡng ý chí cho mỗi con người, đạo đức cách mạng, làm thay đổi ý thức xã hội cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động, gạt bỏ những ảnh hưởng nặng nề của ý thức hệ tư tưởng phong kiến, tiểu tư sản, tư sản

Thắng lợi của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước ta đã đưa giai cấp công nhân và nhân dân lao động từ địa vị của người bị thống trị bóc lột, trở thành người chủ của xã hội mới Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá nhằm xây dựng một hệ tư tưởng mới, làm thay đổi toàn bộ đời sống tinh thần của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, làm thay đổi các quan hệ tinh thần trong xã hội, phương thức sản xuất tinh thần, những định hướng giá trị mới về tinh thần, đạo đức, lối sống

Trong cuộc cách mạng ấy, cần chú trọng giáo dục, bồi dưỡng tư tưởng Hồ Chí Minh Bởi lẽ, tư tưởng, đạo đức và phong cách Hồ Chí Minh là biểu tượng cao đẹp đối với toàn xã hội và đối với mỗi con người Việt Nam, là giá trị thiêng liêng của cả dân tộc, là chuẩn mực sống cho mọi người Chuẩn mực sống của Chủ tịch

Hồ Chí Minh đã trở thành khẩu hiệu hành động của chúng ta là “Sống, chiến đấu, lao động và học tập theo gương Bác Hồ vĩ đại”

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá tạo động lực cho phát triển kinh tế, xây dựng các quan hệ xã hội tiến bộ lành mạnh

Việt Nam là một nước đi lên chủ nghĩa xã hội không qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa Do vậy, đời sống kinh tế - xã hội còn thấp Tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa trong hoàn cảnh như vậy chúng ta gặp không ít khó khăn, chúng ta vừa phải thực hiện cải tạo xã hội cũ cả về cơ sở hạ tầng đến kiến trúc thượng tầng, vừa phải từng bước tạo ra sự phát triển về mọi mặt đời sống xã hội

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá trực tiếp góp phần nâng cao dân trí, phát triển khoa học và công nghệ, góp phần thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, nâng cao năng suất lao động, hiệu quả kinh tế - xã hội

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá có tầm quan trọng đặc biệt trong việc góp phần xây dựng Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị xã hội

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá trước hết trực tiếp giáo dục, bồi dưỡng tư tưởng tiến bộ của giai cấp công nhân, hệ tư tưởng cách mạng và khoa học trong toàn xã hội, làm cho quần chúng tin vào tính tiền phong, gương mẫu của Đảng của giai cấp công nhân Đồng thời, góp phần bồi dưỡng, rèn luyện phẩm chất cách mạng cho giai cấp công nhân, tăng cường năng lực trí tuệ, trình độ tư tưởng, bản lĩnh chính trị của Đảng, nâng cao sức mạnh chiến đấu của Đảng ngang tầm nhiệm vụ cách mạng trong từng giai đoạn

Đối với Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội, cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá giúp cho việc giáo dục về đạo đức và pháp luật, trên cơ sở đó để khắc phục, ngăn chặn những tiêu cực xã hội, tha hoá về quyền lực, vi phạm những nguyên tắc; góp phần xây dựng văn hoá và đạo đức cách mạng, “Cần, kiệm, liêm chính, chí công, vô tư”

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá giúp cho Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị có thể đấu tranh kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân, chống quan liêu, tham nhũng Trên cơ sở đó, phát huy được uy tín tốt đẹp và ảnh hưởng của chế độ với toàn xã hội; góp phần củng cố mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân

Trong điều kiện cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay, cách mạng

xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá càng có vai trò đặc biệt quan trọng của mặt trận lý luận- tư tưởng Đây là vấn đề hệ trọng đảm bảo cho chủ nghĩa xã hội vượt qua thử thách giành chiến thắng, đó là nhân tố, là động lực bên trong làm cho cách mạng tự phát triển và tự bảo vệ Để cho kẻ thù thâm nhập vào trận địa tư tưởng là làm cho “cơ thể” chủ nghĩa xã hội bị “bệnh tật”, suy yếu, là đẩy cách mạng trước thách thức và nguy cơ ngày càng gay gắt trong cuộc đấu tranh giai cấp hiện nay

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá góp phần làm cho Đảng, Nhà nước, các tổ chức trong sạch vững mạnh sẽ không có mảnh đất

để cho kẻ thù đứng chân là yếu tố căn bản đảm bảo cho sự thắng lợi của chủ nghĩa

xã hội

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá giúp cho việc xây dựng con người xã hội chủ nghĩa và nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Phát triển con người toàn diện - con người xã hội chủ nghĩa và xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là mục tiêu của cách mạng xã hội chủ nghĩa, là nội dung trực tiếp của cuộc cách mạng trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá

Cách mạng trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá bồi dưỡng con người về ý thức hệ, về đạo đức cách mạng, về kiến thức cần thiết của toàn bộ đời sống xã hội Hay nói cách khác là bồi dưỡng con người cả đức và tài - con người phát triển toàn diện

Văn kiện Đại hội IX của Đảng nêu rõ: “Văn hoá trở thành nhân tố thúc đẩy con người tự hoàn chỉnh nhân cách, kế thừa truyền thống cách mạng của dân tộc, phát huy ý chí tự lực, tự cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”1

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá một mặt đấu tranh gạt bỏ những tư tưởng lỗi thời, lạc hậu của chế độ cũ để lại Đồng thời tạo điều kiện khơi dậy những tư tưởng và văn hoá truyền thống của dân tộc như đạo đức, lối sống, tính nhân văn cao cả, tinh thần đoàn kết dân tộc… và phát triển

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2001, tr.114

Văn kiện Đảng tại đại hội IX của Đảng chỉ rõ: “Mọi hoạt động văn hoá nhằm xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, trí tuệ, đạo đức, thể chất, năng lực sáng tạo, có ý thức cộng đồng, lòng nhân ái, khoan dung, tôn trọng nghĩa tình, lối sống có văn hoá, quan hệ hài hoà trong gia đình, cộng đồng và xã hội”1

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá ở Việt Nam

có tầm chiến lược trong toàn bộ chiến lược xây dựng và phát triển cách mạng xã hội chủ nghĩa Đó là cuộc cách mạng diễn ra lâu dài, đầy khó khăn và phức tạp Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá nằm trong quan hệ tổng thể của sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa nói chung, không thể tách rời

sự nghiệp chung, không thể nôn nóng, đốt cháy giai đoạn

2 Phương hướng phát triển của cách mạng tư tưởng và văn hoá ở Việt Nam

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là một nội dung quan trọng của cách mạng xã hội chủ nghĩa Đây là một lĩnh vực trọng yếu được Đảng Cộng sản trực tiếp lãnh đạo, đảm bảo cho sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa phát triển toàn diện Việc xác lập cho được một hệ thống vững chắc về

hệ tư tưởng, ý thức xã hội chủ nghĩa, giáo dục và đào tạo con người, xây dựng nền văn hoá mới là một nội dung hết sức quan trọng trong cách mạng nước ta hiện nay

Phương hướng phát triển cách mạng tư tưởng và văn hoá ở Việt Nam hiện nay được Đảng ta xác định những nội dung căn bản là:

Đổi mới mạnh mẽ nội dung, hình thức, biện pháp giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; tuyên truyền sâu rộng đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

2001, tr.114

Đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác giảng dạy và học tập lý luận, công tác thông tin, tuyên truyền, cổ động, báo chí, xuất bản… Trên cơ sở tăng cường sự lãnh đạo của Đảng cả về chính trị, tư tưởng và tổ chức, đặc biệt là những vấn đề chính trị nhạy cảm

Kiện toàn tổ chức, nâng cao phẩm chất và năng lực đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng, lý luận, từng bước hiện đại hoá điều kiện, phương tiện công tác tư tưởng và văn hoá

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đảng ta chỉ rõ: “Coi trọng công tác tư tưởng, công tác nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn, xây dựng nền tảng tư tưởng, lý luận vững chắc cho sự nghiệp đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, giữ vững mục tiêu lý tưởng, giữ vững niềm tin, đảm bảo thống nhất giữa nhận thức và hành động”1

Trong quá trình phát triển của lịch sử xã hội loài người, bất cứ một nền văn hoá nào cũng thể hiện đặc trưng của nó Đó là những giá trị sáng tạo của người lao động mang nặng tính dân tộc và nhằm phục vụ cho cuộc sống của chính người lao động Tuy nhiên, trong các chế độ xã hội khác nhau, những đặc trưng của nền văn hoá cũng được thể hiện ở mức độ khác nhau

Đặc trưng của nền văn hoá xã hội chủ nghĩa đó là nền văn hoá phản ánh khách quan, khoa học những nội dung của cách mạng xã hội chủ nghĩa, thể hiện rõ quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Đó là nền văn hoá phản ánh đầy đủ lợi

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

2006, tr.279

ích của người dân lao động, mọi người đều có quyền sáng tạo ra những giá trị văn hoá và có quyền được hưởng thụ mọi giá trị văn hoá Nền văn hoá xã hội chủ nghĩa là nền văn hoá hiện đại, mang tính tiên tiến, đồng thời cũng phản ánh rõ tính dân tộc sâu sắc Đó chính là tâm hồn, cốt cách, là bản sắc văn hoá của mỗi dân tộc Trong chủ nghĩa xã hội, tính tiên tiến và tính dân tộc không mâu thuẫn và không đối lập nhau, tạo điều kiện cho nhau phát triển

Đặc trưng và phương hướng phát triển văn hoá Việt Nam được thể hiện từ lâu đời qua các giai đoạn phát triển của nó Đó là một nền văn hoá thống nhất, đa dạng và phong phú Tính thống nhất trong đa dạng đã trở thành nét độc đáo của bản sắc văn hoá Việt Nam Trải qua hàng ngàn năm lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, cho đến nay đất nước ta có 54 dân tộc anh em cùng chung sống đoàn kết gắn bó chặt chẽ với nhau, đó là truyền thống quý báu của dân tộc ta Mỗi dân tộc sống tên đất nước ta có nguồn gốc lịch sử của mình, có phong tục tập quán riêng, có ngôn ngữ, có đời sống văn hoá - tinh thần riêng, và chính cái riêng đó đã tạo nên bản sắc văn hoá cho mỗi dân tộc, làm cho nền văn hoá dân tộc Việt Nam trở nên phong phú và đa dạng Mặt khác, mặc dù có sự khác nhau về nguồn gốc lịch sử, về ngôn ngữ, về phong tục tập quán… nhưng các dân tộc đã tạo dựng được một nền văn hoá chung của cả cộng đồng, một nền văn hoá thống nhất cao độ Sự thống nhất cao độ được thể hiện ở lòng tự hào chung đối với dân tộc Việt Nam, ở truyền thống yêu nước, bất khuất kiên cường chống giặc ngoại xâm Tính thống nhất của văn hoá Việt Nam còn được thể hiện ở lòng vị tha, tính nhân văn cao cả của mỗi con người Việt Nam, văn hoá Việt Nam Tính thống nhất của văn hoá Việt Nam là kết quả lâu dài của sự phát triển văn hoá các dân tộc sống đan xen nhau trên một vùng lãnh thổ, trong cùng một môi trường lịch sử - văn hoá Tính thống nhất và tính đa dạng của văn hoá Việt Nam không loại trừ nhau mà trái lại

nó hỗ trợ tích cực cho nhau, tạo điều kiện cho nhau cùng phát triển Cũng chính từ tính thống nhất trong đa dạng đó mà văn hoá Việt Nam trở nên phong phú hơn, sinh động hơn, đó là một vườn hoa đầy sắc màu rực rỡ

Trong sự phát triển và giao lưu văn hoá ở nước ta hiện nay, luôn vận động theo chiều hướng tích cực của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội Song, cũng cần phải nhận thấy rằng, đời sống của một bộ phận cư dân ở vùng các dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng rẻo cao, vùng căn cứ cách mạng trước đây còn gặp nhiều khó khăn,

do vậy cũng cần phải có sự quan tâm đúng mức của Đảng, Nhà nước và các ngành,

dù có nhiều dân tộc cùng chung sống trong một đất nước, còn có sự khác nhau nhất định về nhiều mặt, nhưng từ rất xa xưa các dân tộc luôn sống hoà hợp với nhau “Đoàn kết, gắn bó, tương trợ giúp đỡ lẫn nhau” đó là truyền thống, là đặc điểm xuyên suốt trong quan hệ giữa các dân tộc Việt Nam Ngày nay, dưới sự lãnh đạo của Đảng và vai trò của Nhà nước, của các tổ chức xã hội tinh thần đoàn kết, hoà hợp, tương thân tương ái càng được phát huy rộng khắp hơn, có hiệu quả hơn

Hoà hợp và phát triển đậm đà bản sắc dân tộc nhưng không có nghĩa văn hoá Việt Nam là nền văn hoá khép kín mà đó là nền văn hoá mở Cũng chính là nền văn hoá mở nên văn hoá Việt Nam mới ngày càng phát triển tiên tiến, hiện đại Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc là bản lĩnh, là truyền thống của mỗi dân tộc và của cả cộng đồng dân tộc Việt Nam Đồng thời, văn hoá Việt Nam không chỉ dừng lại ở đó, văn hoá ở mọi thời kỳ luôn mở rộng giao lưu văn hoá trong vùng, trong khu vực và trên toàn thế giới Văn hoá Việt Nam luôn luôn biết

kế thừa cái truyền thống, đồng thời biết tiếp thu cái mới, tiến bộ, cái tinh hoa của văn hoá nhân loại để làm giàu thêm văn hoá dân tộc Tiếp thu văn hoá nhân loại có chọn lọc để nâng tính dân tộc lên một tầm cao mới làm cho nền văn hoá dân tộc hiện đại mà không đối lập, không làm mất bản sắc dân tộc Dân tộc mà không bảo thủ, không “dị ứng” với văn hoá nhân loại

Ngày nay, đất nước ta đang trên con đường đi lên chủ nghĩa xã hội với một nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đất nước mở rộng hội nhập quốc tế v.v Tất cả những điều kiện đó tác động đến văn hoá dân tộc Hơn lúc nào

hết, đây là lúc mà chúng ta cần phải có bản lĩnh vững vàng trên mặt trận tư tưởng

và văn hoá, có chủ trương, chính sách phát triển đúng hướng để tạo ra sự phát triển hài hoà của văn hoá dân tộc Không thể cho văn hoá Việt Nam trở thành lạc hậu so với xu thời đại, phát triển một nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc nhưng phải biết tiếp thu những tinh hoa văn hoá của nhân loại

Văn hoá Việt Nam là nền văn hoá luôn luôn có sự tiếp nối giữa truyền thống

và hiện đại, đây là một nội dung quan trọng trong quá trình phát triển của văn hoá dân tộc Sự tiếp nối giữa truyền thống và hiện đại là điều kiện đảm bảo cho việc vừa giữ gìn được bản sắc văn hoá của từng tộc người, của cả dân tộc, vừa làm giàu thêm văn hoá của dân tộc

Trong điều kiện hiện nay, các yếu tố văn hoá của từng dân tộc, của cả nhân loại đang tiếp tục phát triển Sự phát triển của các yếu tố văn hoá tác động mạnh

mẽ đến nhau, cả mặt tích cực và mặt tiêu cực của nó

Quá trình phát triển các yếu tố văn hoá Việt Nam hiện nay đã và đang diễn

ra một cách tích cực Đó là sự tiếp nối giữa cái truyền thống và hiện đại làm cho văn hoá Việt Nam đang vươn lên tầm cao mới Sự phát triển các yếu tố văn hoá giữa cái truyền thống và hiện đại có trường hợp phát triển mà không gây xung đột, nhưng cũng có yếu tố bộc lộ khía cạnh tiêu cực Việc giữ gìn và phát triển những yếu tố văn hoá truyền thống là rất cần thiết Song, nếu bảo thủ, khôi phục những cái gọi là “truyền thống” nhưng đã lạc hậu, không còn phù hợp với nền văn hoá mới nó sẽ trở thành vật cản công cuộc cách mạng Mặt khác, đưa cái mới, cái hiện đại vào văn hoá dân tộc mà gây xung đột, phá hoại văn hoá truyền thống, kìm hãm các yếu tố văn hoá phát triển thì cũng không thể chấp nhận

Tiếp nối truyền thống với hiện đại là khách quan của văn hoá nhân loại nói chung, nó cũng là nét đặc trưng của văn hoá Việt Nam nói riêng Biết kết hợp hài hoà và giải quyết tốt mối quan hệ giữa chúng chính là tạo điều kiện để văn hoá không ngừng phát triển và luôn luôn vươn tới đỉnh cao mới

Văn hoá nói riêng và tư tưởng và văn hoá nói chung ở nước ta hiện nay đã

và đang là một mặt trận, một nội dung có tầm quan trọng hết sức to lớn của quá trình cách mạng xã hội chủ nghĩa Chủ trương, phương hướng chung của Đảng ta hiện nay là tiếp tục phát triển nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, gắn với phát triển kinh tế - xã hội, mà cụ thể là tập trung thực hiện bằng được ba lĩnh

3 Nội dung của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá ở Việt Nam

Giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nội dung cơ bản, quan trọng hàng đầu của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá

Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là học thuyết cách mạng khoa học nhất, là tư tưởng của giai cấp công nhân, là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam

Tư tưởng, đạo đức và tác phong của Chủ tịch Hồ Chí Minh là chuẩn mực sống của người cách mạng với lòng yêu nước, thương nòi sâu sắc, với tình cảm rộng lớn bao la, là tấm gương cho cả dân tộc và mỗi con người Việt Nam

Giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là việc làm thường xuyên, làm cho nó trở thành hệ tư tưởng thống trị trong toàn bộ đời sống xã hội ở nước ta Đó vừa là nội dung, vừa là một nhiệm vụ quan trọng của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá

Học tập, nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh phải biết vận dụng sáng tạo vào thực tiễn trong từng giai đoạn cách mạng, bám sát thực tiễn để phát triển những vấn đề mới, bổ sung vào kho tàng lý luận của chủ nghĩa xã hội khoa học Hiện nay, chúng ta đang tiếp tục công cuộc đổi mới đất nước, xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Thực tiễn đòi hỏi Đảng

ta phải nghiên cứu, phát triển lý luận về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội Cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước ta đang trên con đường phát triển mạnh mẽ, với những thành tựu to lớn và có ý nghĩa lịch sử qua 20 năm đổi mới Tuy nhiên, bên cạnh đó còn nhiều thách thức mới Nếu không nghiên cứu lý luận và thực tiễn một

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

2006, tr 34

cách nghiêm túc để chỉ đạo kịp thời mỗi bước đi, mỗi chặng đường, chúng ta có thể rơi vào bị động, cách mạng sẽ bị chệch hướng

Từ tầm quan trọng của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng

và văn hoá mà nội dung giáo dục, nghiên cứu và phát triển lý luận Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh phải thường xuyên được quan tâm và chăm lo đầy đủ Xa rời chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, có nghĩa là từ bỏ con đường cách mạng xã hội chủ nghĩa

Nâng cao dân trí, đẩy mạnh sự nghiệp giáo dục - đào tạo, phát triển khoa học - công nghệ hiện đại

Nâng cao dân trí là nội dung quan trọng của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá Bởi vì, trình độ dân trí thấp là trở ngại lớn nhất của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội Đối với những nước chậm phát triển, việc chống nghèo nàn, lạc hậu cũng quan trọng như chống giặc ngoại xâm Ở nước ta, sau cách mạng tháng Tám, tình trạng mù chữ trong nhân dân ta còn nhiều Do vậy, ngay sau khi cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, Chủ tịch Hồ Chí Minh

đã coi việc xoá mù chữ là một trong những nhiệm vụ cấp bách của Chính phủ và tập trung giải quyết vấn đề trong một thời gian ngắn, tạo tiền đề nâng cao dân trí cho toàn dân

Để thực hiện một nền dân chủ xã hội chủ nghĩa thực sự, điều không thể thiếu là phải nâng cao dân trí, để nhân dân thực sự là người có đủ khả năng, trình

độ làm chủ xã hội, để họ trực tiếp tham gia vào quá trình quản lý nhà nước, đấu tranh xây dựng và bảo vệ chế độ, bảo vệ và phát huy những thành quả của cách mạng, xây dựng một cuộc sống mới, một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Nâng cao dân trí nhằm trực tiếp thúc đẩy sự phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng được tiềm lực trí tuệ và tinh thần cho xã hội, phát triển nhân tài cho đất nước Đó là nguồn động lực to lớn để xây dựng chủ nghĩa xã hội Đối với Việt Nam, một đất nước đang phát triển ở trình độ thấp, càng phải quan tâm hơn nữa tới nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước

Để nâng cao dân trí, cần thực hiện việc cải cách, xây dựng nền giáo dục tiên tiến Đó là nền giáo dục phục vụ cho lợi ích của giai cấp công nhân và đông đảo quần chúng nhân dân lao động

Xây dựng và bảo vệ phát triển sự nghiệp giáo dục xã hội chủ nghĩa dựa trên

cơ sở của bản chất xã hội chủ nghĩa với mục đích là đào tạo những con người lao động kiểu mới, con người phát triển toàn diện, để đảm bảo cho sự thắng lợi của chủ nghĩa xã hội

Đổi mới sự nghiệp giáo dục thì giáo dục ở nhà trường là then chốt Cải cách nền giáo dục và hệ thống các nhà trường phải đặc biệt coi trọng việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy và học

Cùng với giáo dục, khoa học, bao gồm cả khoa học tự nhiên và khoa học xã hội nhân văn, khoa học kỹ thuật và công nghệ có vai trò to lớn trong việc tăng cường tiềm lực trí tuệ, cơ sở vật chất kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội

Phát triển khoa học và công nghệ để phát triển sức sản xuất của đất nước là một vấn đề có ý nghĩa hết sức quan trọng Đặc biệt đối với quá trình đẩy nhanh công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nước ta hiện nay, việc phát triển khoa học và công nghệ càng đặt ra trực tiếp hơn

Xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc văn hoá dân tộc

Đó là nền văn hoá có tính chất xã hội chủ nghĩa Nền văn hoá tiên tiến là nền văn hoá dựa trên tư tưởng, cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh Nền văn hoá tiên tiến phải phản ánh được bản chất dân chủ và nhân đạo của chủ nghĩa xã hội, có quan hệ giao lưu rộng rãi, có sự tiếp thu và kế thừa những tinh hoa văn hoá của nhân loại

Tính đậm đà bản sắc dân tộc là nét đặc trưng độc đáo của nền văn hoá Việt Nam Đó là nền văn hoá phản ánh được tâm hồn, tình cảm, cốt cách của con người Việt Nam; biết kế thừa và tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại Bản sắc dân tộc của nền văn hoá phải được thấm đượm trong toàn bộ nền văn hoá cũng như trong từng giá trị văn hoá

Tính tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc là hai mặt cấu thành nền văn hoá

xã hội chủ nghĩa mà chúng ta đã và đang phấn đấu xây dựng Tính tiên tiến và tính dân tộc không loại trừ nhau mà tạo điều kiện cho nhau phát triển Đó là nền văn hoá kết hợp giữa truyền thống với hiện đại, vừa giữ gìn và phát huy được bản sắc, tinh hoa của dân tộc, vừa kế thừa được những thành quả tốt đẹp, ưu tú nhất của văn hoá nhân loại qua các thời kỳ lịch sử

Xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa - con người phát triển toàn diện với đạo đức và lối sống lành mạnh là một nội dung của cách mạng tư tưởng và văn hoá

Xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa là nội dung quan trọng của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá Bởi vì, suy cho cùng, muốn có chủ nghĩa xã hội, trước hết phải có con người mới xã hội chủ nghĩa

Xây dựng và phát triển văn hoá cũng chính là quá trình nhằm đào tạo ra những con người xã hội chủ nghĩa

Xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa là một nội dung quan trọng, mà kết quả của nó phụ thuộc vào quá trình cách mạng xã hội chủ nghĩa Con người mới xã hội chủ nghĩa là con người sống có lý tưởng cách mạng cao đẹp, có trách nhiệm với công việc, với xã hội, với mọi người và với chính bản thân mình Đó là những con người có trình độ học vấn cao, có năng lực hoạt động sáng tạo, làm việc với tính tổ chức, kỷ luật cao, đấu tranh cho lẽ phải, chân lý, cho sự công bằng, bình đẳng và dân chủ Đó là những con người có sự phát triển lành mạnh về thể chất, trí tuệ, đạo đức, sự phong phú về đời sống văn hoá, tinh thần

Chủ nghĩa xã hội là môi trường tốt để hình thành và phát triển nhân cách của con người mới xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, đối với Việt Nam trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa còn có những mặt trái đầy phức tạp của nó đã ảnh hưởng không nhỏ đến việc hình thành nhân cách con người mới xã hội chủ nghĩa Vì vậy, việc cải tạo và xây dựng một môi trường văn hoá, tinh thần lành mạnh phải được quan tâm một cách đầy đủ, tiến hành thường xuyên, đồng bộ ở mọi lúc, mọi nơi, mọi tổ chức và mọi cấp, mọi ngành

Giữ vững và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước trên mọi lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực tư tưởng và văn hoá

Sự lãnh đạo của Đảng là vấn đề có tính nguyên tắc, là nhân tố quyết định mọi thắng lợi của sự nghiệp cách mạng Đây cũng chính là sự đảm bảo về chính trị, tư tưởng và tổ chức để cách mạng trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá đi đúng con đường và mục tiêu đã lựa chọn

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá vừa góp phần trực tiếp nâng cao trình độ văn hoá cho nhân dân, cho toàn xã hội, vừa góp

Sự lãnh đạo của Đảng phải được thể chế hoá thành Hiến pháp, pháp luật, chính sách Nhà nước tiến hành các hoạt động quản lý văn hoá theo đúng các quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam

Trong quá trình cải tạo và xây dựng chủ nghĩa xã hội, đặc biệt là trong giai đoạn đầu, Đảng, Nhà nước cần phải đầu tư một cách có hiệu quả cho việc đào tạo đội ngũ cán bộ, đào tạo các chuyên gia trong lĩnh vực tư tưởng và văn hoá, có chính sách nâng cao trình độ văn hoá cho nhân dân, đặc biệt là ở những vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa còn gặp nhiều khó khăn

Thực hiện sự lãnh đạo của Đảng trong công tác tư tưởng - văn hoá bằng những phương pháp văn hoá, bằng sự hiểu biết những vấn đề cơ bản của văn hoá

và hoạt động sáng tạo văn hoá Có chính sách linh hoạt, mềm dẻo, bằng sức mạnh của giáo dục và thuyết phục, có tính khoa học của công tác tổ chức

Nội dung của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá

là rộng lớn, mỗi nội dung có một ý nghĩa và tầm quan trọng nhất định của nó, đồng thời các nội dung đó là một chỉnh thể thống nhất với nhau, không thể xem nhẹ bất

cứ nội dung nào Đó là những yếu tố, những điều kiện để chúng ta xây dựng hệ tư tưởng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và một nền văn hoá mới, đảm bảo cho sự thắng lợi của chủ nghĩa xã hội Trong công cuộc đổi mới của sự nghiệp cách mạng ở nước ta hiện nay, nội dung xây dựng và phát triển chủ nghĩa

xã hội trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá phải nhằm giữ vững, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, hình thành và ngày càng hoàn thiện giá trị, nhân cách con người Việt Nam, bảo vệ và phát huy được bản sắc văn hoá của dân tộc Bồi dưỡng lý tưởng, lối sống, năng lực trí tuệ, đạo đức và bản lĩnh văn hoá con người Việt Nam cho thanh niên Phát huy được tinh thần tự nguyện, tự quản và năng lực làm chủ của nhân dân trong đời sống văn hoá Bảo đảm tự do, dân chủ cho mọi hoạt động sáng tạo văn hoá, văn học nghệ thuật…

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng chỉ rõ: “Xây dựng

và hoàn thiện giá trị, nhân cách con người Việt Nam, bảo vệ và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hội nhập kinh tế quốc

tế Bồi dưỡng các giá trị văn hoá trong thanh niên, học sinh, sinh viên, đặc biệt là

lý tưởng sống, lối sống, năng lực trí tuệ, đạo đức và bản lĩnh văn hoá con người Việt Nam”1

Tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là trách nhiệm chung của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta

Quân đội nhân dân Việt Nam là quân đội cách mạng, do Đảng, Bác Hồ sáng lập và rèn luyện, là quân đội của dân, vì nhân dân mà phục vụ, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, mang bản chất của giai cấp công nhân

Quân đội là lực lượng chính trị tin cậy của Đảng, Nhà nước, có vai trò và nhiệm vụ to lớn trong sự nghiệp bảo vệ Đảng, bảo vệ nhà nước, bảo vệ nhân dân, bảo vệ thành quả cách mạng, trong đó có bảo vệ mặt trận tư tưởng và văn hoá

Văn hoá thực sự là nhu cầu không thể thiếu trong cuộc sống chiến đấu và công tác của quân đội ta Thực tiễn đã chứng minh, vai trò to lớn của mặt trận tư tưởng và văn hoá trong quân đội, là nền tảng tạo nên sức mạnh tinh thần của quân đội ta, giúp cho quân đội ta “nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng” Tư tưởng và văn hoá đã thấm sâu vào đời sống tinh thần của quân đội, tạo ra sức mạnh vô địch và những con người sẵn sàng

xả thân vì sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc

Xây dựng và phát triển tư tưởng và văn hoá trong quân đội là trách nhiệm của các cấp uỷ đảng, của cán bộ chỉ huy, là trách nhiệm của mọi quân nhân Để góp phần tích cực vào việc bảo vệ trận địa tư tưởng và văn hoá, cần thực hiện tốt các nội dung sau:

- Thường xuyên giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, xây dựng lý tưởng sống cao đẹp, trung thành với Đảng, với nhân dân, sẵn sàng xả thân vì sự nghiệp cách mạng

- Không ngừng tu dưỡng, rèn luyện, có lối sống trong sạch lành mạnh, đoàn kết thống nhất, sống có kỷ luật

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

2006, tr.106

- Ra sức học tập để nâng cao trình độ hiểu biết về mọi mặt, đặc biệt là nghiệp vụ chuyên môn để hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao và đáp ứng với yêu cầu phát triển của nhiệm vụ

- Chăm lo đến đời sống văn hoá tinh thần cho cán bộ, chiến sĩ ở từng đơn vị, xây dựng môi trường văn hoá trong sạch, lành mạnh trong từng đơn vị Đó chính

là điều kiện để xây dựng môi trường văn hoá, xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa trong quân đội

- Kiên quyết đấu tranh chống lại những quan điểm sai trái, những luận điệu xuyên tạc, chống Đảng, chống chủ nghĩa xã hội, khắc phục những yếu tố độc hại, lạc hậu của văn hoá cũ, những tệ nạn tiêu cực của xã hội

Hiện nay, chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địch vẫn ra sức chống phá cách mạng bằng nhiều thủ đoạn với hình thức ngày càng tinh vi, hiểm độc hơn Với chiến lược “diễn biến hoà bình”, kẻ thù muốn làm suy yếu hệ tư tưởng cách mạng, làm chệch hướng xã hội chủ nghĩa Trong lĩnh vực tư tưởng và văn hoá, kẻ thù đặc biệt tập trung tấn công vào thế hệ trẻ, làm cho tuổi trẻ lệch lạc định hướng giá trị, lẽ sống Mặt khác, mặt trái của nền kinh tế thị trường đã làm nảy sinh những tiêu cực xã hội làm cho môi trường văn hoá xã hội bị ô nhiễm, ảnh hưởng xấu đến thế hệ trẻ

Vì vậy, cấp uỷ, chỉ huy các cấp, các cơ quan chức năng phải có kế hoạch chủ động, kịp thời để ngăn chặn, đẩy lùi và quét sạch những yếu tố phản văn hoá , phản cách mạng, ra sức xây dựng môi trường văn hoá trong sạch, lành mạnh Quân đội ta, đặc biệt là thế hệ trẻ, phải đi đầu trong cuộc đấu tranh này Mỗi cán bộ, chiến sĩ phải luôn giữ vững bản lĩnh chính trị, bản lĩnh văn hoá xã hội chủ nghĩa, đấu tranh kiên quyết và triệt để với mọi văn hoá phẩm xấu độc, xây dựng môi trường văn hoá lành mạnh trong quân đội

Cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá là một quá trình cách mạng lâu dài, khó khăn, phức tạp, đòi hỏi công phu, bền bỉ và thận trọng, thấm nhuần tinh thần sáng tạo và đổi mới Vì vậy, phải tăng cường và phát huy vai trò lãnh đạo của Đảng, hiệu lực quản lý của Nhà nước, thực hiện thắng lợi mục tiêu phát triển con người toàn diện, phát triển văn hoá “dân giàu, nước mạnh,

xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”

Câu hỏi ôn tập

1 Phân tích tính tất yếu của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng và văn hoá?

2 Vì sao khẳng định: “Văn hoá vừa là mục tiêu, vừa là động lực” của cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay?

3 Phân tích nội dung cơ bản của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực

tư tưởng và văn hoá?

4 Vai trò, nhiệm vụ của Quân đội nhân dân Việt Nam trong cuộc đấu tranh

tư tưởng và văn hoá hiện nay?

Chương VII XÂY DỰNG LỐI SỐNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

I LỐI SỐNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ ĐẶC TRƯNG CỦA LỐI SỐNG

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

1 Lối sống xã hội chủ nghĩa

* Lối sống

Lối sống được hình thành và phát triển gắn liền với những điều kiện kinh

tế- chính trị, xã hội nhất định Vì vậy, chủ nghĩa Mác - Lênin quan niệm lối sống

là tổng hòa các phương thức hoạt động sống căn bản của các dân tộc, giai cấp, tầng lớp xã hội và cá nhân, được qui định bởi phương thức sản xuất và biểu hiện trong hành vi của con người trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội

Từ quan niệm trên của chủ nghĩa Mác - Lênin, chúng ta có thể thấy, lối sống không phải là hoạt động đơn lẻ mà là tổng hợp các phương thức hoạt động sống căn bản của các dân tộc, giai cấp, tầng lớp xã hội và các cá nhân Con người với tư cách là một thực thể xã hội, mọi hoạt động sống của con người đều có mối quan hệ chặt chẽ với xã hội Vì vậy, bản chất của con người là tổng hoà các quan

hệ xã hội

Lối sống được hình thành và bộc lộ ra trong cuộc sống của con người như

là kết quả của một quá trình sống, hoạt động và giao tiếp xã hội Trong cuộc sống, hoạt động của con người bao giờ cũng gắn với điều kiện, hoàn cảnh nhất định và chịu sự quy định của điều kiện, hoàn cảnh đó Đồng thời, thông qua hoạt động thực tiễn, con người cũng tác động trở lại tự nhiên, xã hội và cải tạo nó theo ý muốn chủ quan của mình, trên cơ sở nhận thức được quy luật Do đó, con người vừa là chủ thể sáng tạo ra hoàn cảnh, vừa là sản phẩm của hoàn cảnh Trong mối quan hệ con người và xã hội, con người (cá nhân và cộng đồng xã hội) bằng các hoạt động thực tiễn: lao động sản xuất, nghiên cứu khoa học và đấu tranh cách mạng cải tạo xã hội, sáng tạo ra các giá trị văn hoá, hình thành nên lối sống của mình Trong đó, phương thức sản xuất là nhân tố quyết định nhất, đúng như C.Mác

và Ph.Ăngghen khẳng định: “Không nên nghiên cứu phương thức sản xuất ấy đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái sản xuất ra sự tồn tại thể xác của các cá nhân Mà hơn thế, nó là một phương thức hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, một

là một dòng chảy lịch sử liên tục, đan xen bởi các mối quan hệ xã hội Bên cạnh

sự khác biệt về lối sống do điều kiện lịch sử, phương thức sản xuất quy định, con người, loài người cũng có những nét chung, giá trị chung trong cuộc sống Cần thấy lối sống là một sản phẩm lịch sử xã hội mang tính biện chứng, trong mối quan hệ giữa cái chung với cái riêng, cái phổ biến với cái đặc thù Bởi vậy, khi xem xét lối sống cần có quan điểm khách quan, toàn diện, lịch sử, cụ thể, phát triển Có như vậy, mới thấy rõ bản chất và các hiện tượng phong phú, đa dạng, sinh động trong lối sống của con người và xã hội cùng các yếu tố liên quan, chi phối tới nó

Lối sống do phương thức sản xuất quyết định và biến đổi tuỳ thuộc vào sự biến đổi của quan hệ sản xuất và sự phát triển của lực lượng sản xuất Do đó, tương ứng với mỗi phương thức sản xuất sẽ có một lối sống đặc trưng

Khi xem xét lối sống cần phải đặt nó trong mối quan hệ với mức sống, chất lượng sống, nếp sống, lẽ sống Mức sống là một nội dung quan trọng chi phối tới lối sống, được đo bằng những chỉ tiêu về lượng (thu nhập thực tế của gia đình, của

cá nhân; số lượng những vật phẩm tiêu dùng tính theo đầu người như mức bình quân: lương thực, than, thép, điện thoại, vô tuyến, xe máy, ô tô của một quốc gia tại một thời điểm nhất định) Mức sống phụ thuộc vào trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và năng suất lao động

Chất lượng sống bao gồm cả mức sống và những điều kiện lao động, sinh hoạt và tổ chức thời gian nhàn rỗi, chất lượng dịch vụ, y tế, giáo dục, môi trường

1 C Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1995, tr 30

xung quanh những cơ hội phát triển, cống hiến, hưởng thụ của mỗi con người Ngoài ra, chất lượng sống còn bao gồm cả môi trường chính trị, tự do, dân chủ, bình đẳng, đời sống văn hóa, tinh thần phong phú Không thể xét chất lượng sống một cách tách rời các chỉ tiêu về mức sống như các nhà kinh tế, xã hội học tư sản thường làm Những chỉ tiêu về mức sống và về chất lượng sống phải được xem xét trong sự thống nhất của chúng, mới phản ánh đúng chất lượng sống cao hay thấp, lối sống văn minh hay lạc hậu

Xét cho cùng, lối sống được xác định bởi một phương thức sản xuất, do trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và tính chất của quan hệ sản xuất quyết định Lối sống là hình thức biểu hiện của tính tích cực xã hội của con người trong lĩnh vực lao động, trong sử dụng thời gian nhàn rỗi, trong quan hệ xã hội, quan hệ gia đình và sinh hoạt tư tưởng, văn hóa

Với ý nghĩa đó, chính chủ nghĩa xã hội đem lại một lối sống tốt đẹp, chất lượng sống cao hơn cho con người so với chủ nghĩa tư bản, bảo đảm ở mức tốt nhất tự do về mặt xã hội của cá nhân, thoát khỏi sự bóc lột về kinh tế, sự áp bức về giai cấp, dân tộc; tự do về tư tưởng, tinh thần và có điều kiện phát triển toàn diện của mỗi cá nhân

Lối sống được biểu hiện ra ở nếp sống và lẽ sống Nếp sống là những đặc điểm ổn định, tương đối bền vững của những nét riêng biệt nào đó của lối sống, trở thành thói quen trong hoạt động sản xuất, sinh hoạt xã hội, tổ chức cuộc sống, giao tiếp hàng ngày Nhiều nếp sống lâu đời trở thành phong tục, tập quán, lễ nghi trong sinh hoạt từng vùng, miền, dân tộc, giai cấp Nếp sống chính qui, kỷ luật của quân đội là nếp sống tốt đẹp được hình thành do rèn luyện, tu dưỡng kiên trì, nghiêm túc, trở thành một phẩm chất tiêu biểu của người quân nhân cách mạng

Lẽ sống là mặt ý thức, tư tưởng của lối sống, là sự lựa chọn của con người, giai cấp, dân tộc theo một lý tưởng sống nhất định Lẽ sống được hình thành trên

cơ sở giáo dục, giác ngộ, rèn luyện, trải nghiệm trong cuộc sống, trên cơ sở nắm bắt được qui luật vận động khách quan, lẽ sống có ý nghĩa quyết định đến lối sống của mỗi cá nhân, giai cấp, dân tộc

*Lối sống xã hội chủ nghĩa

Lối sống xã hội chủ nghĩa đối lập với lối sống tư sản Điều đó trước hết do hai lối sống đó có sự khác nhau căn bản về cơ sở hình thành

Lối sống xã hội chủ nghĩa từng bước được hình thành trên cơ sở phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa với chế độ công hữu về tư liệu sản xuất được thiết lập phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Chế độ sở hữu công cộng, liên kết con người lại với nhau bằng những mối quan hệ bình đẳng, hợp tác

và tương trợ xã hội chủ nghĩa, loại trừ những đối kháng xã hội và sự cạnh tranh một mất, một còn giữa người với người Đúng như C.Mác - Ph.Ăngghen khẳng định: “Hoạt động sống của họ như thế nào thì họ là như thế ấy Do đó, họ là như thế nào, điều đó ăn khớp với sản xuất của họ, với cái mà họ sản xuất ra, cũng như với cách họ sản xuất Do đó, những cá nhân là như thế nào, điều đó phụ thuộc vào những điều kiện vật chất của sự sản xuất của họ”1

Trong chủ nghĩa xã hội, sự phát triển của lực lượng sản xuất ngày càng cao, quan hệ sản xuất ngày càng hoàn thiện, tính chất của lao động ngày càng xã hội hóa, những điều kiện lao động ngày càng đảm bảo an toàn, thuận lợi; đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân ngày càng được nâng cao; xã hội phát triển ổn định

và đoàn kết; quan hệ giữa người và người ngày càng tiến bộ, văn minh Do đó, lối sống xã hội chủ nghĩa ngày càng hoàn thiện, giữ vai trò chủ đạo trong lối sống của các tầng lớp xã hội Tuy nhiên, Nhà nước xã hội chủ nghĩa vẫn phải tăng cường quản lý xã hội bằng pháp luật và qui chế, quy định Phải có sự kích thích bằng kinh tế đối với lao động của mỗi cá nhân, thực hiện phân phối theo lao động Đảng Cộng sản và Nhà nước xã hội chủ nghĩa phải thông qua công tác giáo dục toàn diện một cách sâu rộng, đồng thời phải kiên quyết đấu tranh ngăn chặn, loại trừ những biểu hiện suy thoái về đạo đức, lối sống, các biểu hiện lối sống tư sản, tiểu tư sản, tàn dư phong kiến Tất cả những điều đó làm cho lối sống xã hội chủ nghĩa được hình thành mang tính tự giác cao

1 Mác - Ăng ghen, Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.1995, tr.30

Với ý nghĩa đó, chủ nghĩa Mác - Lênin quan niệm lối sống xã hội chủ nghĩa

là tổng hòa các phương thức hoạt động sống của nhân dân lao động, thể hiện nội dung và trình độ phát triển tính tích cực xã hội của họ, trong điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội

2 Đặc trưng của lối sống xã hội chủ nghĩa

Lối sống xã hội chủ nghĩa là lối sống tích cực lao động

Đây là đặc trưng cơ bản nhất của lối sống xã hội chủ nghĩa Lao động là thuộc tính bản chất của con người, là nhân tố cơ bản, quyết định đến sự tồn tại, phát triển của xã hội; là nền tảng hình thành và phát triển những phẩm chất tốt đẹp

và năng lực sáng tạo của con người; lao động là nguồn gốc của mọi giá trị văn hoá

và của cải của mỗi cá nhân, cộng đồng dân tộc và toàn nhân loại Tuy nhiên, dưới các chế độ xã hội cũ, lao động đơn thuần là phương thức hoạt động mưu sinh, hoặc là sự cưỡng bức, ép buộc của giai cấp thống trị, bóc lột đối với quần chúng nhân dân bị áp bức, nó đem lại sự giàu có và hưởng thụ xa hoa của thiểu số bóc lột Để có nhiều của cải và lợi nhuận, các giai cấp bóc lột không từ một thủ đoạn nào để bòn rút sức lao động và chiếm đoạt các sản phẩm lao động của quần chúng

bị áp bức Vì vậy, lao động dưới chủ nghĩa tư bản là nỗi cực khổ, đầy ải và bất hạnh của đại đa số nhân dân, con người có xu hướng muốn trốn tránh, thoát khỏi lao động, nhất là lao động chân tay Còn đối với bọn bóc lột, chúng là những kẻ lười nhác, không lao động nhưng lại chiếm đoạt giá trị lao động của quần chúng nhân dân làm tài sản riêng của mình

Trong chủ nghĩa xã hội, các giai cấp bóc lột bị đánh đổ và xoá bỏ Lao động trở thành quyền lợi và nghĩa vụ của mọi thành viên xã hội Nhân dân lao động được giải phóng, làm chủ tư liệu sản xuất và tài nguyên của đất nước, lao động cần cù, sáng tạo, làm ra của cải ngày càng dồi dào cho xã hội và được hưởng thụ những sản phẩm đó tương xứng với sức lao động của mình Do đó, trong xã hội xã hội chủ nghĩa, lao động không chỉ là phương thức để tồn tại, là động lực quyết định của sự phát triển xã hội, mà còn là phương thức sống căn bản của con người,

là vinh dự, tự hào, là niềm vui và lẽ sống, niềm hạnh phúc của con người Trong chủ nghĩa xã hội, những kẻ lười lao động, ăn bám sẽ bị đào thải, bị khinh bỉ và không thể có cuộc sống hạnh phúc

Trong chủ nghĩa xã hội, lao động là giá trị xã hội có sức mạnh điều chỉnh ý thức và hành vi của con người, định hướng cho toàn bộ phương thức hoạt động sống - lối sống của họ Trong lối sống xã hội chủ nghĩa, tính tích cực lao động được thể hiện ở thái độ lao động mới, lao động là vinh dự và trách nhiệm của mỗi công dân, ở tinh thần chủ động, tự giác, lòng yêu lao động, quý trọng các giá trị lao động của mỗi người và cộng đồng; lao động có tổ chức, có kỷ luật, kỹ thuật, năng suất, chất lượng, hiệu quả cao; đấu tranh với mọi biểu hiện lười biếng, trốn tránh lao động, tham ô, lãng phí, xa hoa, xâm hại đến lợi ích của người khác, của tập thể và xã hội

Với ý nghĩa sâu sắc của nó, lao động là hoạt động cơ bản, chủ đạo của con người trong xã hội xã hội chủ nghĩa, là cơ sở để từ đó hình thành, củng cố và phát triển các đặc trưng khác của lối sống xã hội chủ nghĩa và các phẩm chất, năng lực của con người Vì vậy, dưới chủ nghĩa xã hội, giáo dục thái độ lao động mới và kỹ năng lao động là nội dung quan trọng của giáo dục đạo đức, lối sống, giáo dục nghề nghiệp… góp phần hình thành con người mới xã hội chủ nghĩa

Lối sống xã hội chủ nghĩa là lối sống làm chủ của nhân dân trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội

Đặc trưng cơ bản của xã hội xã hội chủ nghĩa là xã hội do nhân dân lao động làm chủ Xã hội, tôn trọng và bảo đảm cho quyền làm chủ của nhân dân được thực hiện đầy đủ và ngày càng mở rộng phát huy quyền làm chủ của nhân dân tạo ra động lực to lớn thúc đẩy sự phát triển xã hội Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: Trong chủ nghĩa xã hội nhân dân lao động là người chủ tập thể của tất cả của cải vật chất và văn hoá, đều bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ Sống và hoạt động trong môi trường xã hội dân chủ đó làm cho ý thức, thái độ và hành vi, năng lực làm chủ của mỗi cá nhân và cộng đồng được hình thành, củng cố và ngày càng phát triển, trở thành một nét đặc sắc trong lối sống xã hội chủ nghĩa Là chủ nhân của xã hội xã hội chủ nghĩa, địa vị làm chủ của con người xã hội chủ nghĩa được thể hiện toàn diện: làm chủ tự nhiên, làm chủ xã hội và làm chủ cuộc sống của bản thân mình

Làm chủ tự nhiên trong lối sống xã hội chủ nghĩa thể hiện ở hoạt động sống không ngừng khám phá để hiểu biết sự phong phú, sinh động và đa dạng của thiên nhiên, nắm bắt quy luật vận động của tự nhiên để sống hài hoà, gần gũi với thiên nhiên, cải tạo, lợi dụng nó phục vụ cho cuộc sống của con người Làm chủ tự

nhiên không phải là hành động sống bất chấp quy luật tự nhiên, tàn phá và làm huỷ diệt tài nguyên, môi trường, làm ô nhiễm môi trường Con người xã hội chủ nghĩa làm chủ tự nhiên, sống có ý thức, có tri thức không ngừng nâng cao sự hiểu biết thiên nhiên, có thái độ sống tích cực, bảo vệ thiên nhiên, làm cho thiên nhiên ngày càng giàu đẹp, ngăn chặn những hành vi huỷ hoại môi trường thiên nhiên Làm chủ xã hội trong lối sống xã hội chủ nghĩa thể hiện tập trung ở những hoạt động góp phần thúc đẩy sự phát triển và tiến bộ xã hội Đó là ý thức, trách nhiệm công dân, tích cực tham gia quản lý xã hội, quản lý nhà nước, đấu tranh chống mọi hành vi xâm phạm đến lợi ích xã hội, chế độ xã hội chủ nghĩa; thực hiện tốt nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc, chống các hiện tượng tiêu cực, tệ nạn xã hội; đó

là thái độ sống tôn trọng pháp luật, kỷ cương xã hội

Làm chủ bản thân được thể hiện trong lối sống xã hội chủ nghĩa đó là việc mỗi cá nhân, trong mối quan hệ gắn bó với cộng đồng, được cộng đồng xã hội tạo mọi điều kiện cho sự phát triển toàn diện các phẩm chất và năng lực của mình Mỗi người nhận thức rõ và có hành vi đúng, phù hợp với mối quan hệ giữa “tự do” và “tất yếu”; tự quyết định vận mệnh tương lai cuộc sống của mình; không ngừng làm giàu tri thức, tình cảm, hoàn thiện nhân cách, biết vươn lên vượt qua mọi khó khăn trong mọi hoàn cảnh, phát huy hết mọi khả năng, trí tuệ, năng lực của bản thân để chiến thắng chính mình, sống có ích, đóng góp nhiều nhất cho tiến

bộ xã hội Làm chủ bản thân trong lối sống xã hội chủ nghĩa còn ở chỗ mỗi người

có đủ ý chí, nghị lực đứng vững trước những cám dỗ dễ làm sa ngã, trước sự tấn công của chủ nghĩa cá nhân, lề thói thực dụng Làm chủ bản thân cũng đối lập với tính ích kỷ, thói kiêu ngạo, cách sống khép kín, tuyệt đối hoá cái riêng, cái cá nhân, đối lập cá nhân với tập thể và xã hội

Dân chủ trong lối sống xã hội chủ nghĩa thể hiện tập trung ở ý thức và hành vi dân chủ của mỗi người, ở việc tôn trọng các thiết chế dân chủ, tôn trọng quyền tự

do dân chủ của mỗi cá nhân, cũng như các quy chế dân chủ cộng đồng và pháp luật nhà nước, kỷ luật của mỗi tổ chức chính trị- xã hội, đoàn thể mà mình tham gia Đặc biệt, đó là hoạt động thực hiện các quyền dân chủ của nhân dân trong các lĩnh vực đời sống xã hội, kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội; trong ứng xử các quan

hệ xã hội; trong việc xây dựng và hoàn thiện chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa và xây dựng hệ thống chính trị

Đặc trưng làm chủ xã hội chủ nghĩa và dân chủ trong lối sống xã hội chủ nghĩa được hình thành và phát triển trong mỗi con người và xã hội gắn liền với sự phát triển của xã hội xã hội chủ nghĩa và sự trưởng thành của mỗi con người, trở thành một giá trị cuộc sống mang tính ổn định, thành nhu cầu, thói quen, nếp sống

cá nhân và tập quán xã hội, thành một giá trị văn hoá của con người và xã hội xã hội chủ nghĩa

Lối sống xã hội chủ nghĩa là lối sống thấm đượm chủ nghĩa tập thể

Đây là một đặc trưng cơ bản của lối sống xã hội chủ nghĩa, nó hoàn toàn đối lập với chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tập thể hình thức dưới chủ nghĩa tư bản Chủ nghĩa tập thể trong lối sống xã hội chủ nghĩa được hình thành, phát triển và củng cố trên cơ sở kinh tế là chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, cơ sở chính trị

do nhân dân lao động làm chủ, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Chủ nghĩa tập thể cao của lối sống xã hội chủ nghĩa không đối lập với sự phát triển của cá nhân, mà trái lại tạo điều kiện thiết thực cho sự phát triển của mỗi cá nhân Chỉ có trong tập thể, cá nhân mới có thể phát triển tất cả các tố chất và khả năng của mình Sự kết hợp giữa tập thể với những cá nhân được thực hiện trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội xã hội chủ nghĩa, theo nguyên tắc kết hợp hài hòa lợi ích xã hội, lợi ích tập thể, lợi ích cá nhân Trong đó, lợi ích cá nhân là động lực trực tiếp và “mình vì mọi người, mọi người vì mình” là phương châm xử thế của mọi con người trong xã hội

Biểu hiện của chủ nghĩa tập thể cao của lối sống xã hội chủ nghĩa là luôn có

ý thức trách nhiệm chính trị cao đối với tập thể và xã hội, đặt lợi ích cá nhân trong lợi ích tấp thể và lợi ích xã hội; quan tâm đến vận mệnh đất nước, dân tộc, quê hương, đến sự phát triển và tiến bộ xã hội; phát huy tính tích cực xã hội của mỗi thành viên trong các lĩnh vực xã hội; kiên quyết đấu tranh bảo vệ lợi ích chung; tích cực tham gia vào hoạt động xã hội, xây dựng mỗi tập thể và xã hội thật sự lành mạnh, văn minh; nêu cao tinh thần đoàn kết, tương trợ giúp đỡ lẫn nhau giữa người với người trong mọi hoạt động và cuộc sống Tuy nhiên, cần chú ý không nên tuyệt đối hóa lợi ích tập thể, lợi ích xã hội mà coi nhẹ lợi ích cá nhân, đánh mất cá tính, cào bằng mọi nhu cầu sở thích, khả năng, sự đa dạng và phong phú, tính cách của mỗi cá nhân; áp đặt một khuôn mẫu xơ cứng, máy móc đối với cả cộng đồng

Lối sống xã hội chủ nghĩa là lối sống giàu lòng nhân ái

Đây là sự quan tâm của xã hội và của tập thể đối với mỗi con người, con

người với tập thể và mối quan hệ tốt đẹp giữa con người với con người Nó được thể hiện ở phương châm sống và hành động của toàn xã hội là tất cả vì hạnh phúc con người; giải phóng con người ra khỏi mọi xiềng xích áp bức, bóc lột, xây dựng mối quan hệ tương thân, tương ái giữa người với người Trong chủ nghĩa xã hội, con người là giá trị cao nhất, là tài sản quý báu nhất trong mọi thứ tài sản, là nguồn lực quyết định nhất trong mọi nguồn lực Bởi vậy, con người được sống trong môi trường xã hội luôn trân trọng giá trị con người, dành cho con người những gì tốt đẹp nhất Ở đây, mối quan hệ giữa người với người không đối lập nhau, cạnh tranh loại bỏ nhau, mà trái lại luôn quan tâm lẫn nhau, giúp đỡ lẫn nhau cùng tiến bộ; lợi ích giữa các cá nhân, xã hội ngày càng hài hòa, thống nhất, tạo nên sự đồng thuận và nhất trí cao về chính trị tinh thần Xã hội luôn quan tâm đến cá nhân, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho cá nhân phát triển, còn cá nhân luôn

có trách nhiệm đến xã hội, tự giác đặt lợi ích xã hội lên trên hết, khi cần biết hy sinh lợi ích cá nhân Không những thế, dưới chủ nghĩa xã hội, mối quan hệ giữa người với người, tình đồng chí, nghĩa đồng bào được giải quyết thấu lý, đạt tình trên tinh thần hợp tác, hữu nghị, bình đẳng, cùng phát triển, hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau Đồng thời, lòng nhân ái trong lối sống xã hội chủ nghĩa còn thể hiện ở tinh thần đồng cảm, thương yêu, đùm bọc, giúp đỡ lẫn nhau giữa người với người trước những tai ương, rủi ro trong cuộc sống

Lối sống xã hội chủ nghĩa là lối sống lạc quan cách mạng

Sống lạc quan là luôn nhận thức được qui luật vận động, phát triển tất yếu của lịch sử, xây dựng niềm tin trên cơ sở thế giới quan khoa học, phương pháp luận biện chứng Từ đó, nhân dân lao động có thái độ tích cực đối với cuộc sống, đối với lao động sản xuất, tin tưởng vào sự tất thắng của chủ nghĩa xã hội, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và con đường xã hội chủ nghĩa Trước những khó khăn của cuộc sống hoặc sự thăng trầm của cách mạng, nhân dân lao động vẫn không bi quan, chán nản, dao động, đánh mất niềm tin vào tiền đồ và tương lai của chủ nghĩa xã hội Sống lạc quan cách mạng nên nhân dân lao động luôn kiên định niềm tin, biết vượt qua thử thách để tiến hành đến cùng mục tiêu, lý tưởng đã chọn Sống lạc quan làm cho cuộc sống của con người và xã hội thật

Lối sống xã hội chủ nghĩa là lối sống kết hợp chặt chẽ chủ nghĩa yêu nước

chân chính với chủ nghĩa quốc tế của giai cấp công nhân

Đặc trưng này bắt nguồn từ địa vị kinh tế - xã hội, bản chất sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân và từ sự thống nhất lợi ích dân tộc, quốc gia, quốc tế Giai cấp công nhân luôn coi nhiệm vụ của quốc tế như chính nhiệm vụ của mình, phấn đấu cho sự xích lại gần nhau giữa các quốc gia dân tộc Về phương diện này, lối sống xã hội chủ nghĩa đối lập hoàn toàn với lối sống tư sản, vì dưới chủ nghĩa tư bản sự kỳ thị và chia rẽ dân tộc hết sức sâu sắc, đó cũng là cơ sở cho chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, chủ nghĩa sôvanh tồn tại và phát triển, chia rẽ giữa các dân tộc để chúng dễ bề cai trị

Những đặc trưng của lối sống xã hội chủ nghĩa mang tính phổ biến ở các nước xã hội chủ nghĩa Song, điều đó cũng không loại trừ tính đặc thù của lối sống

ở từng quốc gia, dân tộc gắn liền với trình độ phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của dân tộc đó Do đó, không phải cứ có phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa là

ắt sẽ có lối sống xã hội chủ nghĩa mà phải thông qua giáo dục, rèn luyện và xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa ngay từ khi bắt tay xây dựng chủ nghĩa xã hội ở từng quốc gia

3.Vai trò của lối sống xã hội chủ nghĩa trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội

Lối sống xã hội chủ nghĩa được hình thành và phát triển gắn liền với những điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội của xã hội xã hội chủ nghĩa Lối sống xã hội chủ nghĩa được xây dựng, đến lượt nó lại tác động trực tiếp đến quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội trên tất cả các lĩnh vực Đây chính là mối quan hệ biện chứng nói lên vai trò của lối sống xã hội chủ nghĩa Vai trò đó được thể hiện trên những vấn đề sau

Lối sống xã hội chủ nghĩa phản ánh bộ mặt và tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội Chủ nghĩa xã hội là một xã hội tốt đẹp mà giai cấp công nhân và nhân dân lao động ở các nước xã hội chủ nghĩa đang ra sức xây dựng Xã hội đó tất yếu phải có những đặc trưng riêng, trong đó lối sống là bộ mặt của xã hội, là tiêu chí để đánh giá sự tiến bộ xã hội và tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội so với các chế độ xã hội trước đó Bản chất ưu việt của chủ nghĩa xã hội không chỉ đo bằng mức tăng trưởng kinh tế và năng suất lao động cao, khoa học kỹ thuật tiên tiến, đời sống vật chất tinh thần của nhân dân lao động không ngừng được cải thiện, mà dưới chủ nghĩa xã hội còn có đầy đủ những điều kiện để xây dựng một lối sống tốt đẹp, tạo điều kiện cho con người có một môi trường sống trong sạch, lành mạnh, không ngừng phấn đấu vươn lên làm chủ tự nhiên, xã hội và làm chủ bản thân

Lối sống xã hội chủ nghĩa có tác động trực tiếp đến xây dựng con người mới

xã hội chủ nghĩa, chế độ chính trị, quản lý mọi hoạt động của xã hội

Lối sống xã hội chủ nghĩa được hình thành và phát triển không tách rời các điều kiện kinh tế, chính trị - xã hội của chủ nghĩa xã hội Do đó, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội sẽ là môi trường thuận lợi để những phẩm chất của con người mới hình thành Đây cũng là vấn đề cơ bản để xây dựng các tổ chức Đảng, xây dựng nhà nước xã hội chủ nghĩa, và các tổ chức quần chúng, bảo đảm cho chế độ chính trị xã hội chủ nghĩa được giữ vững và ngày càng thể hiện tính ưu việt của nó

Vấn đề lối sống hiện nay đang là nội dung quan trọng trong cuộc đấu tranh giai cấp

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, cuộc đấu tranh giai cấp giải quyết vấn đề “ai thắng ai” giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản vẫn tiếp tục diễn ra gay go quyết liệt, trong đó vấn đề lối sống được xác định như là một nội dung quan trọng Trong tình hình hiện nay, kẻ địch đang ráo riết thực hiện âm mưu “diễn biến hoà bình” trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội ở các nước

xã hội chủ nghĩa, trong đó lối sống là một trọng điểm của chúng Mục tiêu của các thế lực thù địch là dùng mọi thủ đoạn xuyên tạc lối sống xã hội chủ nghĩa, truyền

bá lối sống tư sản mà đặc trưng cơ bản là chủ nghĩa cá nhân, lối sống chạy theo đồng tiền, sống thực dụng, sống gấp… Tất cả những biểu hiện đó đều trái với lối sống xã hội chủ nghĩa, trái với truyền thống đạo đức của con người Việt Nam Vì vậy, cuộc đấu tranh chống lại lối sống tư sản và tàn dư của lối sống xã hội cũ diễn

từ thực trạng tiêu cực của lối sống cũ đang tồn tại trong xã hội

Do có quan điểm, đường lối đúng đắn và có cơ sở kinh tế, xã hội vững chắc, nên lối sống mới xã hội chủ nghĩa ở nước ta đã từng bước hình thành, củng

cố và phát triển, đã tạo nên lối sống khác hẳn về chất so với lối sống trong xã hội

cũ Bên cạnh những ưu điểm là cơ bản, hiện nay xung quanh vấn đề lối sống vẫn còn nhiều bất cập Ý thức và năng lực làm chủ của nhân dân lao động chưa cao, thậm chí có lúc, có nơi còn suy giảm Mặt khác, do tác động của mặt trái nền kinh

tế thị trường nên việc giải quyết lợi ích cá nhân, tập thể, xã hội rất phức tạp Có lúc, có nơi lợi ích của cá nhân, gia đình, dòng họ, địa phương đặt lên trên lợi ích của tập thể, của xã hội Tình trạng mất dân chủ, dân chủ hình thức còn khá phổ biến Mặt trái của kinh tế thị trường đang làm thay đổi nhiều chuẩn mực đạo đức

xã hội Những tư tưởng tiến bộ, yêu thương con người, ý thức trách nhiệm của cá nhân đối với cộng đồng, tinh thần gương mẫu, tiên phong có chiều hướng giảm sút ở một bộ phận xã hội

Mặt khác, do sự biến đổi của tình hình thế giới nói chung và sự khủng hoảng, sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa nói riêng làm cho niềm tin vào lý tưởng xã hội chủ nghĩa của một bộ phận quần chúng nhân dân lao động dao động, phai nhạt Đây là một thực tế diễn ra từ những năm 90 của thế kỷ trước, còn ảnh hưởng đến ngày nay Lòng tin vào sự thắng lợi của chủ nghĩa xã hội của bộ phận này bị giảm sút nghiêm trọng, dẫn đến xa rời mục tiêu, lý tưởng cộng sản chủ nghĩa, sa vào chủ nghĩa cá nhân và lối sống tư sản

Ngoài ra, do ảnh hưởng của một số trào lưu tư tưởng triết học phương Tây như chủ nghĩa thực dụng, chủ nghĩa hiện sinh, chủ nghĩa Phơrớt đã tác động trực tiếp đến tư tưởng và lối sống của một bộ phận nhân dân, nhất là tuổi trẻ Vì vậy, tư

tưởng địa vị, danh vọng, chạy theo đồng tiền và lợi ích trước mắt, sống ích kỷ chỉ biết có mình, sống buông thả, thích bạo lực để giải quyết mối quan hệ trong đời sống xã hội, gia đình có chiều hướng gia tăng

Do đó, ngay từ những ngày đầu đất nước bước vào công cuộc đổi mới, tại Đại hội VI, Đảng ta đã chỉ rõ: “Vấn đề đạo đức xã hội đang được đặt ra một cách cấp bách, trong xã hội ta đang diễn ra cuộc đấu tranh giữa hai lối sống: lối sống có lý tưởng, lành mạnh, trung thực, sống bằng lao động của mình, có ý thức tôn trọng, bảo vệ của công, chăm lo lợi ích của tập thể và của đất nước, với lối sống thực dụng, dối trá, ích kỷ, ăn bám, chạy theo đồng tiền”1

Những biểu hiện của sự suy thoái đạo đức, lối sống hiện nay bắt nguồn từ chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa thực dụng phát triển Quan liêu, lãng phí của công, tham nhũng, hối lộ, sống xa hoa hưởng lạc vẫn diễn ra Tình trạng chạy chức, chạy quyền, chạy tội có lúc có nơi còn khá nghiêm trọng

Nguyên nhân của tình trạng suy thoái đạo đức, lối sống là do tàn dư của lối sống cũ để lại Mặt khác, trong điều kiện mới, một bộ phận cán bộ, đảng viên còn mang nặng chủ nghĩa cá nhân, sống buông thả, thiếu tu dưỡng, rèn luyện Trong khi đó, sự giáo dục, quản lý, kiểm tra của một số tổ chức Đảng, trước hết các cấp

uỷ và chi bộ còn lỏng lẻo, đồng thời chưa có quy chế để nhân dân tham gia giám sát, quản lý cán bộ, đảng viên một cách chặt chẽ

Ngoài ra, sự suy thoái đạo đức, lối sống hiện nay còn do các thế lực thù địch ráo riết thực hiện chiến lược “diễn biến hoà bình” bằng mọi thủ đoạn tinh vi, nham hiểm, làm thoái hóa đạo đức, lối sống một bộ phận cán bộ, đảng viên, để thực hiện những ý đồ chính trị đen tối của chúng

Tình hình thực tế trên đây một mặt đòi hỏi chúng ta phải tích cực xây dựng

và phát triển lối sống xã hội chủ nghĩa, mặt khác nó cũng phản ánh vai trò, tầm quan trọng của xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa trong sự nghiệp cách mạng ở nước ta hiện nay

II GIẢI PHÁP XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN LỐI SỐNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

1 Xây dựng và hoàn thiện phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa

1 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thú VI, Nxb Sự thật, Hà Nội 1987, tr 127

Lối sống xã hội chủ nghĩa chỉ hình thành, phát triển trên cơ sở nền kinh tế

xã hội chủ nghĩa Trong đó, sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất, quan

hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa và sự biến đổi nội dung, tính chất của lao động dưới chủ nghĩa xã hội là cơ sở vững chắc để hình thành những đặc trưng của lối sống

xã hội chủ nghĩa Do đó, để xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa, Đảng, Nhà nước cần quan tâm phát triển sản xuất, mở mang ngành nghề, giải quyết công ăn việc làm cho người lao động, tích cực áp dụng khoa học công nghệ, cải tiến công cụ, nâng cao trình độ và năng suất lao động, không ngừng cải thiện đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân

Đi đôi với phát triển lực lượng sản xuất phải từng bước hoàn thiện quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, tạo ra tiền đề vật chất, cho phép con người hiện thực hóa những nhu cầu sống đa dạng, làm thay đổi nếp nghĩ, cách làm và hành vi ứng

xử, tạo ra phong cách lao động mới: năng suất, chất lượng, hiệu quả, tác phong công nghiệp và nếp sinh hoạt mang tính tập thể chân chính Xây dựng tinh thần đoàn kết, tương trợ, bình đẳng, hợp tác trong lao động và mọi hoạt động xã hội Kích thích tính tích cực, tự giác của của con người trong lao động, hình thành thái

độ lao động mới xã hội chủ nghĩa, yêu quý lao động, trân trọng người lao động và thành quả lao động Trong điều kiện đất nước ta đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hoá đất nước và xây dựng nền kinh tế thị trường, do tác động tích cực của quá trình đó, nhiều nét đẹp trong lối sống xã hội chủ nghĩa có điều kiện nảy nở và phát triển như: tính hiệu quả, năng động, sáng tạo, liên kết, hợp tác, đề cao chữ tín… Tuy nhiên, kinh tế thị trường cũng có mặt trái dễ làm phát sinh những tiêu cực như: đề cao đồng tiền, vật chất, sống thực dụng, trốn tránh nghĩa vụ, vi phạm pháp luật, tham nhũng, hối lộ, lãng phí… Vì vậy, bên cạnh việc phát huy mặt tích cực,

ưu điểm của kinh tế thị trường, cần kịp thời ngăn chặn và đẩy lùi mặt tiêu cực của

nó Muốn vậy, cần tăng cường vai trò quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa, đề cao pháp chế xã hội chủ nghĩa, quan tâm giáo dục đạo đức; phòng chống tham nhũng, quan liêu, lãng phí, tạo dư luận xã hội phê phán cái xấu, biểu dương người tốt việt tốt trong sản xuất- kinh doanh, góp phần xây dựng lối sống có văn hoá, văn minh trong kinh tế thị trường

2 Củng cố hoàn thiện hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa

Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa có vai trò quan trọng trong việc tổ chức

và vận động nhân dân thực hiện đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của

Nhà nước, tăng cường đại đoàn kết toàn dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, huy động mọi khả năng phát triển kinh tế, xã hội, tổ chức cuộc sống của cộng đồng dân cư, tạo nên những thành tựu mới trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có lối sống xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, hiện nay hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa ở nước ta nói chung, nhất là ở cơ sở nói riêng còn nhiều yếu kém, tình trạng tham nhũng, quan liêu, mất đoàn kết nội bộ, vi phạm quyền làm chủ của dân, không giữ đúng kỷ cương phép nước xảy ra ở nhiều nơi Chức năng, nhiệm

vụ của các bộ phận trong hệ thống chính trị chưa được xác định rành mạch, trách nhiệm không rõ ràng, nội dung và phương pháp hoạt động chậm đổi mới Đội ngũ cán bộ xã, phường ít được đào tạo, bồi dưỡng, chính sách đãi ngộ của Nhà nước đối với cán bộ cơ sở còn chưa phù hợp Đó là một trong những nguyên nhân làm cho đạo đức, lối sống của cán bộ trong hệ thống chính trị cơ sở sa sút, ảnh hưởng xấu đến uy tín của Đảng và Nhà nước trong quần chúng nhân dân

Vì vậy, để xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa, phải củng cố, hoàn thiện hệ thống chính trị, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước Đổi mới nội dung và phương thức lãnh đạo của Đảng với hệ thống chính trị; nâng cao hiệu lực quản lý của chính quyền các cấp, đổi mới công tác mặt trận và các đoàn thể nhân dân; đi đôi với xây dựng đội ngũ cán bộ thực sự có đức, có tài, có năng lực tổ chức và vận động nhân dân thực hiện đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước Đội ngũ cán bộ phải công tâm, thạo việc, tận tụy với dân, biết phát huy sức mạnh của nhân dân, không tham nhũng, quan liêu, ức hiếp quần chúng

Thông qua củng cố, hoàn thiện hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa để trực tiếp tác động đến quá trình hình thành, phát triển tính tích cực chính trị của hàng triệu quần chúng, tạo nên thái độ sống tích cực, tin vào Đảng, ủng hộ chính quyền, nêu cao trách nhiệm công dân, nhận thức thống nhất nghĩa vụ và quyền lợi, trách nhiệm và quyền hạn Từ đó, mọi người tuân thủ kỷ cương, sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật

3 Đổi mới nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo

Giáo dục, đào tạo có ý nghĩa quan trọng trong sự phát triển của chủ nghĩa

xã hội nói chung và đặc biệt với xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa nói riêng Văn kiện đại hội IX của Đảng chỉ rõ: “Phát triển giáo dục- đào tạo là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp, hiện đại hoá là điều kiện để

phát huy nguồn lực con người- yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh

tế nhanh và bền vững”1 Với ý nghĩa như vậy, sự phát triển của lối sống xã hội chủ nghĩa phụ thuộc phần lớn vào chất lượng hiệu quả của hoạt động giáo dục và đào tạo Văn kiện Đại hội X khẳng định: “Đổi mới tư duy giáo dục một cách nhất quán, từ mục tiêu, chương trình, nội dung, phương pháp đến cơ cấu và hệ thống tổ chức, cơ chế quản lý để tạo bước chuyển biến cơ bản và toàn diện của nền giáo dục nước nhà”2 Hoạt động giáo dục và đào tạo bao gồm nhiều mặt có tác động đến hình thành và phát triển lối sống, đặc biệt phải coi trọng giáo dục chính trị- tư tưởng và giáo dục đạo đức cách mạng

Công tác giáo dục chính trị - tư tưởng nhằm xây dựng trong các tầng lớp nhân dân hệ tư tưởng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, kiên định mục tiêu, con đường chủ nghĩa xã hội, bản lĩnh chính trị vững vàng, thái độ sống tích cực của nhân dân lao động Đó cũng chính là những tiêu chuẩn quan trọng khi xem xét lối sống của con người dưới chủ nghĩa xã hội

Bên cạnh giáo dục chính trị - tư tưởng, công tác giáo dục đạo đức cách mạng trong các tầng lớp nhân dân có tác động lớn đến việc hình thành và phát triển lối sống xã hội chủ nghĩa Giáo dục đạo đức cách mạng là giáo dục mục tiêu lý tưởng sống cao đẹp; giáo dục lòng yêu nước xã hội chủ nghĩa, là giải quyết hài hoà các mối quan hệ xã hội theo những chuẩn mực đạo đức của con người mới xã hội chủ nghĩa Lấy mục tiêu phục vụ cho Đảng, cho dân, vì sự giàu mạnh của đất nước để phấn đấu, luôn nêu cao tinh thần “cần kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư”…

Cùng với giáo dục chính trị - tư tưởng, giáo dục đạo đức cách mạng, các hoạt động giáo dục khác như giáo dục pháp luật, nghề nghiệp, văn hoá, khoa học - công nghệ, thẩm mỹ, thể lực… cũng góp phần rất lớn vào sự hình thành và phát triển lối sống xã hội chủ nghĩa

Để công tác giáo dục và đào tạo đạt chất lượng cao, phải quán triệt quan điểm tổng hợp Đó là sự thống nhất chặt chẽ giữa mục đích và phương pháp giáo dục, kết hợp chặt chẽ các hình thức, phương pháp giáo dục, các lực lượng giáo dục, môi trường giáo dục Trong đó, cần coi trọng sự phối hợp chặt chẽ gia đình, nhà trường và xã hội, giữa giáo dục và tự giáo dục

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 2001, tr.109

4 Xây dựng và phát huy vai trò của nền văn hoá xã hội chủ nghĩa

Xây dựng và hoàn thiện lối sống xã hội chủ nghĩa là một nội dung cơ bản của sự nghiệp phát triển nền văn hoá xã hội chủ nghĩa Xây dựng nền văn hoá

xã hội chủ nghĩa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hoá của nhân loại sẽ có tác động trực tiếp đến sự hình thành và phát triển lối sống xã hội chủ nghĩa Để thực hiện được vấn đề trên, cần mở rộng và nâng cao hiệu quả cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá, xây dựng nếp sống văn minh và gia đình văn hoá, phong trào “người tốt, việc tốt”, làm cho văn hoá thấm sâu vào từng khu dân cư, từng gia đình, từng người

“Đẩy mạnh việc xây dựng đời sống văn hoá đại chúng và môi trường văn hoá lành mạnh”1 Nâng cao văn hoá trong mọi hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội

và sinh hoạt của nhân dân

5 Không ngừng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân

Đời sống vật chất, tinh thần vừa phản ánh mức sống, vừa phản ánh chất lượng sống của lối sống Đời sống vật chất, tinh thần cao hay thấp là một trong những tiêu chí để đánh giá lối sống tiến bộ hay lạc hậu Trong chủ nghĩa tư bản, đời sống vật chất, tinh thần của quần chúng nhân dân lao động không tương xứng với sự phát triển kinh tế, xã hội Vì của cải làm ra chỉ thuộc về một nhóm tư bản độc quyền, chiếm 5% dân số ở các nước tư bản phát triển, nhưng lại chiếm giữ 80% tổng thu nhập quốc dân Trái lại, dưới chủ nghĩa xã hội việc không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của quần chúng nhân dân lao động là mục tiêu, động lực của cách mạng xã hội chủ nghĩa Đời sống vật chất tinh thần của nhân dân là cái cốt vật chất để xây dựng lối sống xã chủ nghĩa Đời sống vật chất, tinh thần càng phát triển, càng tạo điều kiện thuận lợi để xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa Nâng cao đời sống vật chất, tinh thần sẽ làm cho quần chúng nhân dân lao động phấn khởi, yêu mến, tin tưởng ở chế độ, luôn hoàn thành trách nhiệm, nghĩa vụ của mình với tập thể, với xã hội, hình thành nên ý thức tập thể, trách nhiệm công dân, lòng nhân ái, bao dung, trọng nghĩa, tự nguyện giúp đỡ, tương thân, tương ái và luôn có ý chí vươn lên vượt mọi khó khăn, hoàn thành nhiệm vụ

Để nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân lao động, Đảng, Nhà nước ta phải quan tâm nâng cao dân trí, giải quyết việc làm, xây dựng cơ sở hạ

2 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 2006, tr.206