Bài giảng Pháp luật đại cương: Chương 1 - Lê Hữu Trung

Bài giảng Pháp luật đại cương: Chương 1 được biên soạn bởi giáo viên Lê Hữu Trung có nội dung tìm hiểu về những vấn đề cơ bản về nhà nước bao gồm: nguồn gốc nhà nước, bản chất nhà nước, đặc trưng cơ bản của nhà nước,... Mời các bạn cùng tham khảo bài giảng tại đây.

Chương 1.

NHỮNG VẤN ÐỀ CƠ BẢN

VỀ NHÀ NUỚC

Giảng viên phụ trách: LÊ HỮU TRUNG,

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÀNH

PHỐ HỒ CHÍ MINH

PLĐC-C1 2

1.1 NGUỒN GỐC NHÀ NƯỚC

Nhà nước là một hiện tượng chính trị - xã hội đa dạng và phức tạp, có liên quan đến lợi ích của các tầng lớp, giai cấp, các dân tộc, các quốc gia và tác động trực tiếp đến cuộc sống của tất cả mọi người trong xã hội

Vì vậy, Nhà nước luôn là trung tâm của

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Các đảng phái chính trị luôn coi trọng mục tiêu giành lấy chính quyền (thực chất là Nhà nước) để thực hiện quyền lực của mình

Cho nên, nguồn gốc hình thành và nguyên nhân làm xuất hiện Nhà nước luôn là những vấn đề trung tâm của những tranh luận và thể hiện quan điểm

PLĐC-C1 4

1.1.1 Quan điểm của các Nhà thần học và

Lý thuyết gia tư sản (Phi Mác Xít)Một số quan điểm, học thuyết tiêu biểu:

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

“Thượng đế” là nguời sắp đặt mọi trật tự xã hội, “Thượng đế” đã sáng tạo ra Nhà nước để

mất tùy thuộc vào ý chí của “Thượng đế”

Quyền lực nhà nước là vĩnh cửu, tuân theo quyền lực nhà nước là tuân theo ý

“Thượng đế”

- Thuyết Thần học, cho rằng:

PLĐC-C1 6

Nhà nước ra đời từ gia đình, là hình thức tổ chức tự nhiên của đời sống con người

và quyền lực nhà nước, về thực chất cũng giống như quyền lực của người gia trưởng,

nó chỉ là sự kế tiếp quyền lực người gia trưởng trong gia đình

- Thuyết gia trưởng, cho rằng:

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

“Nhà nước là kết quả của sự phát triển xã hội

từ trạng thái tự nhiên sang xã hội công dân, gắn liền với chế độ sở hữu tư nhân.

Chế độ tư hữu xuất hiện đã làm biến dạng các quan hệ tự nhiên của con người, đẩy xã hội vào tình trạng áp bức, bất công.

Cho nên, Nhà nước xuất hiện trên cơ sở khế uớc xã hội là do nhân dân lập ra, nhằm bảo vệ quyền bình

Thuyết khế uớc xã hội theo quan điểm

của Jean Jacques Rousseau, cho rằng:

PLĐC-C1 8

-Nhà nước là sản phẩm của ý chí chung của nhân dân, do nhân dân lập ra, do nhân dân kiểm soát

-Quyền lực nhà nước không tách rời nhân dân

-Mọi hoạt động của Nhà nước là vì lợi ích

và phù hợp với nguyện vọng của nhân dân

Như vậy, theo J.J.Rousseau:

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Về mặt lịch sử, Thuyết khế ước xã hội chứa đựng yếu tố tiến bộ xã hội, nó phủ nhận Thuyết thần học về sự ra đời của Nhà nước, đồng thời coi quyền lực nhà nước là sản phẩm hoạt động của con người

Vì vậy, Thuyết khế ước xã hội đã trở thành cơ

sở tư tưởng cho cách mạng tư sản lật đổ chế

độ phong kiến Với ý nghĩa đó, nó có tính cách mạng và giá trị lịch sử nhất định.

PLĐC-C1 10

Hạn chế lớn nhất của thuyết này là giải thích nguồn gốc Nhà nước trên cơ sở chủ nghĩa duy tâm, coi Nhà nước ra đời do ý muốn, nguyện vọng chủ quan của các bên tham gia hợp đồng, không giải thích được cội nguồn vật chất và bản chất giai cấp của Nhà nước

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

1.1.2 Học thuyết Mác – Lênin về nguồn

gốc Nhà nước Học thuyết Mác - Lênin đã giải thích nguồn gốc nhà nước trên cơ sở phương pháp duy vật biện chứng và phương pháp duy vật lịch

sử, cho rằng:

Chế độ cộng sản nguyên thủy là hình thái kinh tế - xã hội đầu tiên trong lịch sử xã hội

PLĐC-C1 12

Ðó là một xã hội không có giai cấp, chưa thể

và chưa cần sự xuất hiện của Nhà nước

Nhưng những nguyên nhân dẫn đến sự ra đời của Nhà nước lại nẩy sinh chính trong

xã hội chưa có giai cấp đó

• Nhà nước không phải là hiện tượng tất yếu của mọi xã hội

• Nhà nước xuất hiện một cách khách quan

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

• Nhà nước chỉ ra đời khi nền sản xuất của xã hội phát triển đạt đến một trình độ nhất định.

• Cùng với sự phát triển đó, là sự xuất hiện chế độ tư hữu và sự phân chia xã hội thành giai cấp, mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được

Đó là những nguyên nhân cơ bản làm

xuất hiện Nhà nước

• Nhà nước xuất hiện không phải để điều hòa mâu thuẫn giữa các giai cấp, mà để giải quyết mâu thuẫn về phía có lợi cho giai cấp thống trị  Thực chất, Nhà nước là công cụ của giai cấp thống trị để trấn áp các giai cấp khác

PLĐC-C1 Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

• Do vậy, sự ra đời của Nhà nước là một hiện tượng thuộc về bản chất của xã hội

có giai cấp đối kháng

• Nhà nước sẽ tự nó tiêu vong khi không còn những mâu thuẫn giai cấp đối kháng không thể điều hòa

PLĐC-C1 16

1.2 BẢN CHẤT CỦA NHÀ NƯỚC 1.2.1 Khái niệm về Nhà nước

“Nhà nước là một tổ chức đặc biệt của quyền lực

chính trị, là bộ máy chuyên trách do giai cấp thống trị lập ra,

để làm nhiệm vụ cưỡng chế, nhằm bảo vệ quyền lực thống trị và lợi ích của giai cấp thống trị,

và thực hiện các chức năng quản lý xã hội theo những mục tiêu và ý chí của giai cấp thống trị trong xã hội có giai cấp đối kháng.”

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Nhà nước xuất hiện và tồn tại trong một xã hội

có giai cấp, cho nên Nhà nước luôn thể hiện bản chất giai cấp sâu sắc.

Bản chất giai cấp của Nhà nước biểu hiện truớc hết là bộ máy cuỡng chế đặc biệt của giai cấp thống trị,

là công cụ để giai cấp thống trị trấn áp các thế lực chống đối, bảo vệ quyền lực thống trị và lợi

1.2.2 Tính giai cấp của Nhà nước

PLĐC-C1 18

Thực tiễn lịch sử đã chỉ ra rằng:

Nhà nước sẽ không thể tồn tại, nếu Nhà nước chỉ phục vụ lợi ích giai cấp thống trị mà không tính đến lợi ích của các tầng lớp, giai cấp khác trong xã hội.

Bởi vì các tầng lớp, giai cấp này thuờng xuyên đấu tranh vì quyền lợi của họ và luôn mâu thuẫn với giai cấp thống trị.

1.2.3 Tính xã hội (Vai trò và giá trị xã hội)

của Nhà nước

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Để bảo đảm sự ổn định xã hội, bảo đảm sự phát triển bình thường của xã hội, duy trì được quan

hệ sản xuất và trật tự xã hội có lợi cho giai cấp thống trị, thì Nhà nước phải tổ chức thực hiện các hoạt động để duy trì trật tự của cả cộng đồng, bảo đảm xã hội an toàn, ổn định và phát triển.

Thông qua đó, Nhà nước cũng đảm bảo lợi ích nhất định của các tầng lớp, giai cấp khác trong chừng mực lợi ích đó không đối lập gay gắt với

PLĐC-C1 20

Mặt khác, Nhà nước còn phải tổ chức thực hiện những hoạt động phục vụ cho lợi ích

của đời sống cộng đồng xã hội (mà cá nhân công dân không thể giải quyết đuợc)

Vai trò và giá trị xã hội của Nhà nước tùy thuộc vào bản chất giai cấp của mỗi Nhà nước

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Nhà nước có 5 dấu hiệu đặc trưng

cơ bản sau:

1.2.4 Dấu hiệu đặc trưng cơ bản

của Nhà nước

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

(1) Nhà nước phân chia và quản lý dân cư theo lãnh thổ thành các đơn vị hành chính

– lãnh thổ

Bộ máy quyền lực này mang tính chính trị,

PLĐC-C1 24

Chủ quyền quốc gia là thuộc tính gắn liền với Nhà nước, thể hiện sự độc lập, bình đẳng giữa các quốc gia trên cơ sở luật pháp quốc tế.

Đó là quyền lực tối cao và độc lập của Nhà nước trong việc tự quyết định mọi chính sách đối nội và đối ngoại của quốc gia mà không phụ thuộc vào bất kỳ thế lực nào từ bên ngoài

(3) Nhà nước là một tổ chức quyền lực duy

nhất có chủ quyền quốc gia

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Pháp luật do Nhà nước ban hành, có hiệu lực bắt buộc chung và được đảm bảo thực hiện bằng sự cưỡng chế của Nhà nước

Nhà nước tổ chức quản lý và điều hành xã hội trên cơ sở hệ thống pháp luật đó

(4) Nhà nước là một tổ chức duy nhất trong

xã hội được quyền ban hành pháp luật

PLĐC-C1 26

-Xác định các loại thuế,

-Quy định và thực hiện việc thu các loại thuế dưới các hình thức bắt buộc với số lượng và thời hạn ấn định trước

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM(5) Nhà nước là một tổ chức duy nhất trong

xã hội được quyền:

1.3.1. Khái niệm chức năng của Nhà nước

Là những phương diện hoạt động cơ bản, chủ yếu diễn ra bên ngoài của Nhà nước nhằm thực hiện những mục tiêu và nhiệm

vụ chung của Nhà nước

1.3 CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC

và được quy định một cách khách quan bởi

cơ sở kinh tế và kết cấu giai cấp trong xã hội

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Chức năng của Nhà nước bao trùm lên tất

cả lĩnh vực của đời sống xã hội, có tính lâu dài, gắn liền với sự ra đời và sự mất đi của Nhà nước

Chức năng của Nhà nước luôn được bổ sung và phát triển bằng những nội dung mới, phù hợp với nhiệm vụ, tình hình mới của đất nước và xu hướng thời đại trong

1.3.2 Chức năng đối nội của Nhà nước

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Nội dung cơ bản của các chức năng đối

nội của Nhà nước:

1.Giữ gìn an ninh chính trị, trấn áp các thế lực chống đối và phản kháng của các giai cấp đối kháng

2 Bảo vệ trật tự pháp luật, an toàn xã hội, quyền và lợi ích của giai cấp cầm quyền

PLĐC-C1 32

3 Tổ chức, quản lý toàn bộ các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội của quốc gia

4 Thông tin, tuyên truyền nhằm chiếm lĩnh

và nhất quán hoạt động theo định huớng tư tưởng của giai cấp thống trị đối với toàn xã hội

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Là những hoạt động thể hiện ra trong mối quan hệ của Nhà nước với các Nhà nước, các dân tộc, các tổ chức quốc tế khác.

Nội dung cơ bản của các chức năng đối

ngoại của Nhà nước:

1.3.3 Chức năng đối ngọai của Nhà nước

PLĐC-C1 34

1 Tổ chức phòng thủ đất nước chống lại

sự xâm lược của các thế lực bên ngoài

2 Tổ chức, thực hiện các quan hệ hợp tác song phương, đa phương trên nhiều lĩnh vực

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Cả 2 chức năng đối nội và đối ngoại luôn có mối liên hệ hỗ tương, bổ sung ảnh hưởng lẫn nhau, trong đó chức năng đối nội giữ vai trò chi phối và chủ yếu,

vì chúng động chạm đến những điều kiện tồn tại của bản thân chế độ, xã hội trong một quốc gia

PLĐC-C1 36

Nội dung những hình thức và phương thức thực hiện các chức năng của Nhà nước bắt nguồn và trực tiếp thể hiện bản chất cũng như mục tiêu hoạt động của Nhà nước

1.3.4 Hình thức và phương thức thực

hiện Chức năng của Nhà nước

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Bao gồm:

CÁC HÌNH THỨC PHÁP LÝ CƠ BẢN TIẾN HÀNHCƠ QUAN

Kiểu nhà nước là tổng thể những đặc điểm

cơ bản, đặc thù của một Nhà nước, thể hiện bản chất giai cấp, vai trò xã hội và những điều kiện tồn tại, phát triển của Nhà nước trong một hình thái kinh tế –xã hội có giai cấp nhất định

1.4.1 Khái niệm Kiểu nhà nước

1.4 KIỂU NHÀ NƯỚC

PLĐC-C1 40

1.4.2 Các kiểu nhà nước

Học thuyết Mác – Lênin về hình thái Kinh tế – Xã hội là cơ sở lý luận khoa học để phân chia các Nhà nước trong lịch sử thành các Kiểu Nhà nước khác nhau

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Cơ sở để xác định Kiểu nhà nước là dựa vào những đặc trưng cơ sở hạ tầng kinh tế – xã hội cơ bản quy định bản chất giai cấp của Nhà nước đó.

Chế độ sở hữu đối với tư liệu sản xuất chủ

yếu của xã hội

PLĐC-C1 42

Lịch sử xã hội đã trải qua 5 hình thái kinh tế – xã hội, trong đó có 4 hình thái kinh tế – xã hội có giai cấp

Mỗi hình thái kinh tế – xã hội có giai cấp xuất hiện thì tương ứng với chúng là một Kiểu nhà nước được hình thành (đó là 4 Kiểu nhà nước):

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

1.4.2.1 Kiểu Nhà nước chủ nô

(chiếm hữu nô lệ)

Nhà nước chủ nô là kiểu nhà nước đầu tiên

cơ sở sự tan rã của chế độ thị tộc, sự xuất hiện chế độ tư hữu và sự phân chia xã hội thành hai giai cấp chủ yếu: chủ nô và nô lệ

PLĐC-C1 44

Ngoài ra, còn có tầng lớp thợ thủ công, những người lao động khác, tuy có địa vị khác với nô lệ, nhưng vẫn phải phụ thuộc vào giai cấp chủ nô về kinh tế, chính trị và

tư tưởng

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Nhà nước chủ nô hình thành trên cơ sở của hình thái kinh tế – xã hội nô lệ với một phương thức sản xuất chiếm hữu nô lệ mà đặc trưng là sự thống trị toàn diện, tuyệt đối của thiểu số chủ nô đối với nô lệ.

Trong phương thức đó, chủ nô không chỉ chiếm hữu tư hữu về tư liệu sản xuất, về sản phẩm lao động do nô lệ tạo ra mà còn chiếm hữu cả những người nô lệ

PLĐC-C1 46

Giai cấp nô lệ tuy chiếm đa số trong dân cư, nhưng không có tư liệu sản xuất, phải phụ thuộc hoàn toàn vào chủ nô cả thể xác và tinh thần,

và chỉ được coi như một thứ tài sản, công

cụ sản xuất biết nói của chủ nô và có thể bị chủ nô đem bán, trao đổi như hàng hóa hoặc cho tặng hay giết đi mà không hề bị lên án

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Về đối nội, Nhà nước chủ nô bảo vệ và củng cố chế độ sở hữu của chủ nô đối với

tư liệu sản xuất và nô lệ; đàn áp những cuộc đấu tranh của nô lệ và các tầng lớp bị bóc lột khác bằng nhiều biện pháp, trong đó bằng bạo lực là chủ yếu

PLĐC-C1 48

Bản chất giai cấp của Nhà nước chủ nô còn được thể hiện trong cơ cấu tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước

Nhà nước chủ nô thực chất chỉ là công cụ bạo lực để thực hiện nền chuyên chính, để duy trì sự thống trị về kinh tế, chính trị và tư tưởng của chủ nô, duy trì tình trạng bất bình đẳng trong xã hội và để đàn áp, áp bức, bóc lột nô lệ

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM

Về đối ngoại, Nhà nước chủ nô tiến hành chiến tranh xâm lược để bắt tù binh về làm

nô lệ, mở rộng đất đai, bờ cõi

Có thể nói chiến tranh xâm lược là biện pháp chủ yếu để bổ sung và làm tăng thêm sức lao động cần thiết cho chủ nô

PLĐC-C1 50

1.4.2.2 Kiểu nhà nước phong kiến

Cơ sở kinh tế của Nhà nước phong kiến là chế độ sở hữu của giai cấp địa chủ phong kiến đối với tư liệu sản xuất mà chủ yếu là ruộng đất và sự chiếm đoạt kết quả lao động của nông dân và cưỡng bức nông dân phải làm tròn một số nghĩa vụ bao gồm hiện vật, địa tô lao dịch

Biên soạn: Lê Hữu Trung, Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Đại học Nông Lâm TP.HCM