Triết học Mác - Lênin là cơ sở thế giới quan và phương pháp luận khoa học và cách mạng để phân tích xu hướng phát triển của xã hội trong điều kiện cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hi
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
BỘ MÔN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ
-o0o -BÁO CÁO BÀI TẬP LỚN
Môn học: Triết học Mác - Lênin
Chủ đề 1: TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN VÀ VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC MÁC
- LÊNIN TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI Ý NGHĨA CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU
VẤN ĐỀ NÀY ĐỐI VỚI SINH VIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY
Giảng viên hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Huỳnh Như
Lớp: DTQ2 Nhóm: 8
Thành viên: 1 Nguyễn Yến Nhi - 2152842
2 Nguyễn Lâm Tâm Như - 2152849
3 Lê Hoàng Thiên Phúc - 2153696
4 Trương Vĩnh Phúc - 2152889
5 Trần Minh Phương - 2152254
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 7, năm 2022
Trang 2BÁO CÁO PHÂN CÔNG NHIỆM VỤ VÀ KẾT QUẢ THỰC HIỆN ĐỀ TÀI CỦA TỪNG THÀNH VIÊN NHÓM 8
NHÓM TRƯỞNG (ghi rõ họ tên, ký tên)
Nguyễn Lâm Tâm Như
Trang 3MỤC LỤC
Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ SỰ RA ĐỜI, PHÁT TRIỂN VÀ ĐỐI TƯỢNG,
CHỨC NĂNG CỦA TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN
7
1.1 Khái quát về sự ra đời, phát triển của triết học Mác - Lênin 7
1.1.1 Những điều kiện lịch sử dẫn đến sự ra đời triết học Mác 7
1.1.2 Những thời kỳ chủ yếu trong sự hình thành, phát triển triết học Mác 10
1.1.3 Giai đoạn V.I Lênin trong sự phát triển của triết học Mác 13
1.2 Đối tượng, chức năng của triết học Mác - Lênin 16
Chương 2: VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN TRONG ĐỜI SỐNG
XÃ HỘI VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ NÀY ĐỐI VỚI SINH VIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY
22
2.1 Vai trò của triết học Mác - Lênin trong đời sống xã hội và sự nghiệp đổi mới của Việt Nam
22
2.1.1 Triết học Mác - Lênin là thế giới quan, phương pháp luận khoa học và cách
mạng cho con người trong nhận thức và thực tiễn
22
2.1.2 Triết học Mác - Lênin là cơ sở thế giới quan và phương pháp luận khoa học và
cách mạng để phân tích xu hướng phát triển của xã hội trong điều kiện cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại phát triển mạnh mẽ
24
2.1.3 Triết học Mác - Lênin là cơ sở lý luận khoa học của công cuộc xây dựng chủ
nghĩa xã hội trên thế giới và sự nghiệp đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Trang 4PHẦN MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Trong tiến trình lịch sử triết học của nhân loại, có thể nói triết học Mác – Lênin
là một cuộc cách mạng vĩ đại, một bước tiến lớn và đang là hình thức phát triển tiến
bộ nhất của các hình thức triết học Triết học Mác - Lênin là một trong ba bộ phận cơbản của Chủ nghĩa Mác - Lênin, đóng vai trò là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam, cơ sởquyết định mọi hành động của Đảng và Nhà nước, toàn dân toàn quân ta Hướng conngười đến mục đích cao nhất là xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh;nơi mà mọi người đều có một cuộc sống ấm no hạnh phúc Đó là một xã hội mà ở đó
"sự phát triển tự do của tất cả mọi người là điều kiện tiên quyết để tất cả mọi ngườiphát triển tự do"
Triết học Mác - Lênin ra đời đã trở thành thế giới quan khoa học và phươngpháp luận chung cần thiết cho sự phát triển của mọi khoa học cụ thể Sự tiến bộ nhanhchóng của khoa học ngày nay càng nhấn mạnh sự cần thiết của việc phải có tư duybiện chứng duy vật đúng đắn và ngược lại, chỉ có dựa trên những thành tựu của khoahọc hiện đại để phát triển thì triết học Mác - Lênin mới không ngừng nâng cao đượcsức mạnh “cải tạo thế giới” của mình Thế giới quan duy vật biện chứng đóng vai trò
là “cặp kính” triết học, để từ đó các quan điểm khoa học được hình thành Trong khiphương pháp luận duy vật biện chứng cung cấp cho con người hệ thống những nguyêntắc phương pháp luận chung nhất cho toàn bộ nhận thức khoa học Việc nghiên cứutriết học Mác - Lênin sẽ giúp cho con người có được hệ thống các khái niệm, phạmtrù, quy luật làm công cụ nhận thức khoa học; hỗ trợ các cá nhân trong việc phát triển
tư duy khoa học, đây là tư vấn duy nhất được phép theo các yêu cầu pháp lý Bên cạnh
đó, chủ nghĩa Mác - Lênin trang bị cho những người cộng sản Việt Nam phương phápluận khoa học để từ đó dẫn dắt con đường cách mạng, là cơ sở lý luận cho sự nghiệpđổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Trọng tâm hàng đầu của giáo dục đại học nước ta là giảng dạy cho sinh viên tưtưởng chủ nghĩa Mác - Lênin nhằm xây dựng những thế hệ sinh viên Việt Nam cónhân cách trong sáng và lập trường tư tưởng chính trị vững vàng, đáp ứng đòi hỏingày càng cao của quá trình hội nhập và phát triển đất nước Qua việc nghiên cứu triếthọc Mác - Lênin sẽ giúp các sinh viên Việt Nam hình thành thế giới quan khoa học,
Trang 5phương pháp luận đúng đắn, có khả năng nhận biết, phân tích để từ đó giải quyết cácvấn đề mới nảy sinh trong thực tiễn xã hội dưới cơ sở thế giới quan Mác - Lênin Triếthọc Mác - Lênin còn góp phần xây dựng nhân sinh quan cộng sản chủ nghĩa cho sinhviên, giúp cho họ xác định rõ những quan niệm đúng đắn về cuộc đời, về ý nghĩa và lýtưởng sống cao đẹp Sinh viên khi đã thấu hiểu sâu rộng những tri thức khoa học Mác
- Lênin sẽ có được sức mạnh từ chính bản thân tri thức ấy để tự mình vươn lên, bồidưỡng lý tưởng cộng sản, có được thái độ lạc quan, niềm tin vững vàng để vượt quamọi khó khăn, thử thách trên con đường đi lên chủ nghĩa xã hội Để sinh viên có thểthực hiện lý tưởng đó không phải là một thứ trừu tượng, xa vời, mà ngay từ khi cònngồi trên ghế nhà trường họ cần xác lập ý chí học tập, nỗ lực phấn đấu để sau này gópphần xây dựng Tổ quốc
Trên cơ sở đó, nhóm đã thống nhất chọn đề tài “Triết học Mác - Lênin và vai trò
của triết học Mác - Lênin trong đời sống xã hội Ý nghĩa của việc nghiên cứu vấn đề này đối với sinh viên việt nam hiện nay” làm bài tập lớn cho môn học Triết học Mác -
Lênin
2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của tiểu luận
Đối tượng nghiên cứu của tiểu luận: Triết học Mác - Lênin và vai trò của triếthọc Mác - Lênin trong đời sống xã hội
Phạm vi nghiên cứu: Tiểu luận nghiên cứu sự ra đời, phát triển, đối tượng, chứcnăng của triết học Mác - Lênin và vai trò của triết học Mác - Lênin trong đời sống xãhội
3 Mục tiêu, nhiệm vụ của tiểu luận
Mục tiêu của tiểu luận là làm rõ vai trò của triết học Mác - Lênin trong đời sống
xã hội và sự nghiệp đổi mới ở nước ta, từ đó rút ra những ý nghĩa về lý luận, nhậnthức, cũng như thực tiễn đối với sinh viên Việt Nam hiện nay
Với mục tiêu đó, tiểu luận phải thực hiện các nhiệm vụ sau:
Trình bày sự ra đời, tiến trình lịch sử dẫn đến sự hình thành và phát triển của triếthọc Mác - Lênin
Trình bày khái niệm, đối tượng và chức năng của triết học Mác - Lênin
Làm rõ, khẳng định vai trò của triết học Mác - Lênin trong đời sống xã hội và sựnghiệp đổi mới ở nước ta
Trang 6Rút ra những ý nghĩa lý luận, nhận thức và thực tiễn đối với thế hệ sinh viên ViệtNam hiện nay.
4 Phương pháp nghiên cứu
Đề tài được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vậtbiện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử
Trong quá trình nghiên cứu, tác giả cũng có tham khảo, sưu tầm, tổng hợp thôngtin thông qua các nguồn tài liệu như sách, giáo trình, Internet…
5 Kết cấu của tiểu luận
Ngoài Phần mở đầu, Phần kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, tiểu luận đượckết cấu thành 2 chương, 4 tiết
Chương 1: Khái quát về sự ra đời, phát triển và đối tượng, chức năng của triết
học Mác - Lênin
Chương 2: Vai trò của triết học Mác - Lênin trong đời sống xã hội và ý nghĩa
của việc nghiên cứu vấn đề này đối với sinh viên Việt Nam hiện nay.
Trang 7PHẦN NỘI DUNG Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ SỰ RA ĐỜI, PHÁT TRIỂN VÀ ĐỐI TƯỢNG, CHỨC NĂNG
CỦA TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN 1.1 Khái quát về sự ra đời, phát triển của triết học Mác - Lênin
1.1.1 Những điều kiện lịch sử dẫn đến sự ra đời triết học Mác
Triết học Mác là kết quả của sự phát triển lịch sử tư tưởng triết học và khoa họccủa nhân loại, là thực tiễn đấu tranh giữa giai cấp vô sản với giai cấp tư sản và cũng làkết quả của việc thống nhất điều kiện khách quan với nhân tố chủ quan của Mác vàĂngghen
● Điều kiện kinh tế - xã hội
a) Sự củng cố và phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa trong điều kiện cách mạng công nghiệp.
Triết học Mác xuất hiện vào giữa thế kỷ XIX Do sự tác động của cuộc cáchmạng công nghiệp nên lực lượng sản xuất phát triển rất mạnh mẽ kéo theo phươngthức sản xuất tư bản chủ nghĩa được củng cố Những nước lớn như Anh, Pháp và Đức
đã đạt được những thành tựu đáng kể trong đời sống kinh tế xã hội C Mác và Ph.Ăngghen đã nhận định về sự phát triển này rằng: “Giai cấp tư sản, trong quá trìnhthống trị giai cấp chưa đầy một thế kỷ, đã tạo ra những lực lượng sản xuất nhiều hơn
và đồ sộ hơn lực lượng sản xuất của tất cả các thế hệ trước kia gộp lại” 1
Tuy nhiên, những sự phát triển mạnh mẽ này đã gây ra những mâu thuẫn xã hội
vô cùng gay gắt Bình đẳng xã hội đã không được thực thi như cách mạng tư tưởng đãnói dẫn đến những xung đột xã hội đặc biệt là xung đột giữa giai cấp vô sản và giaicấp tư sản, gây ra những cuộc đấu tranh giai cấp
b) Sự xuất hiện của giai cấp vô sản trên vũ đài lịch sử với tư cách một lực lượng chính trị - xã hội độc lập là nhân tố chính trị - xã hội quan trọng cho
sự ra đời triết học Mác.
Giai cấp vô sản và giai cấp tư sản ra đời, lớn lên cùng với sự hình thành và pháttriển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa trong lòng chế độ phong kiến Cả haigiai cấp đã cùng đấu tranh lật đổ chế độ phong kiến
1 C Mác & Ăngghen (1995), Toàn tập, t 4, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.603.
Trang 8Khi giai cấp tư sản thống trị giai cấp vô sản trong chế độ tư bản chủ nghĩa thìmâu thuẫn giữa hai giai cấp ngày càng sâu sắc là nguyên nhân gây ra những cuộcchiến tranh giai cấp, cuộc khởi nghĩa của thợ dệt ở Lyon (Pháp) vào năm 1831 và năm
1834, phong trào Hiến chương ở Anh vào cuối những năm 30 của thế kỷ XIX là
“phong trào cách mạng vô sản to lớn đầu tiên, thật sự có tính chất quần chúng và cóhình thức chính trị” Trong khi đó, ở Đức đã có những mầm mống đầu tiên của các2cuộc cách mạng tư sản, giai cấp vô sản phát triển mạnh dẫn đến cuộc đấu tranh củathợ dệt ở Xilêdi và đã đưa đến sự ra đời một tổ chức vô sản cách mạng là “Đồng minhnhững người chính nghĩa”
Trong hoàn cảnh lịch sử đó, ở Anh và Pháp, giai cấp tư sản đang là giai cấpthống trị lại hoảng sợ trước giai cấp vô sản nên không còn là nhân tố chính trong quátrình cải tạo nền dân chủ Ở Đức tuy giai cấp tư sản đang lớn lên nhưng khi nhìn vàocuộc cách mạng tư sản ở Pháp và sự phát triển của phong trào công nhân Đức, chúng
ta có thể mường tượng được Đức sẽ trở thành nền dân chủ tư sản hòa bình Vì vậy,giai cấp vô sản xuất hiện trên vũ đài lịch sử có sứ mệnh là lực lượng tiên phong trongcuộc đấu tranh cho nền dân chủ và tiến bộ xã hội
c) Thực tiễn cách mạng của giai cấp vô sản là cơ sở chủ yếu nhất cho sự ra đời triết học Mác
Theo cách nói của Hegel, triết học là "sự hiểu biết của thời đại thông qua tưduy" Do đó, lý luận nói chung và triết học nói riêng phải soi sáng cho hoạt động xãhội nói chung, đặc biệt là thực tiễn của cách mạng vô sản Mỗi giai cấp đều có nhữnglập trường, lý luận khác nhau nên sinh ra những học thuyết, những quan điểm lý luận
về triết học, kinh tế và chính trị - xã hội khác nhau Sự thay thế những xã hội tư bảnđầy khiếm khuyết theo những lập trường giai cấp khác nhau đã cho ra đời nhiều biếnthể của chủ nghĩa xã hội như: “chủ nghĩa xã hội phong kiến”, “chủ nghĩa xã hội tiểu tưsản”, “chủ nghĩa xã hội tư sản”,
Giai cấp vô sản cách mạng đã tạo tiền đề cho lý luận thể hiện thế giới quan cáchmạng của giai cấp cách mạng triệt để nhất trong lịch sử, do đó, về bản chất, kết hợpmột cách hữu cơ các yếu tố cách mạng và khoa học; kết quả là về mặt lý luận, nó cókhả năng ứng phó với những khó khăn do thời đại đặt ra C Mác và Ph Ăngghen đã
2 V.I Lênin (2005), Toàn tập, t 38, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.365.
Trang 9phát triển lý luận đó, trong đó triết học đóng vai trò là nền tảng lý luận rộng: cơ sở thếgiới quan và phương pháp luận.
● Nguồn gốc lý luận và tiền đề khoa học tự nhiên
a) Nguồn gốc lý luận
C Mác và Ph Ăngghen đã kế thừa những thành tựu của trí óc nhân loại để thiếtlập những ý tưởng của họ ngang hàng với trí thông minh của con người Như V.I.Lênin đã từng nói chủ nghĩa Mác không đóng kín và cứng nhắc, không nằm ngoài sựphát triển của văn minh thế giới, là sự kế thừa từ những đại biểu xuất sắc trong triếthọc
Từ triết học cổ điển Đức tiêu biểu là từ Hegel và Feuerbach là nguồn gốc lý luậntrực tiếp của triết học Mác vì C Mác và Ph Ăngghen trước đây là một người theo họccác ý tưởng của Hegel Sau này, cả khi đã từ bỏ chủ nghĩa duy tâm của triết họcHegel, các ông vẫn đánh giá cao tư tưởng biện chứng của nó C Mác đã lấy đó làmtiền đổ để xây dựng phép biện chứng duy vật Người còn dựa vào chủ nghĩa duy vậttriết học của Feuerbach, cải tạo và khắc phục những hạn chế của nó từ đó xây dựngnên triết học mới mà đó chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng thống nhất với nhaumột cách hữu cơ
Từ việc kế thừa và cải tạo kinh tế chính trị học với những đại biểu xuất sắc làAdam Smith (A Xmít) và David Ricardo (Đ Ricácđô) Đây là những thành phần vôcùng quan trọng trong việc xây dựng học thuyết kinh tế và hình thành triết học Mác
C Mác đã nói rằng nhờ có nghiên cứu về kinh tế học ông mới có thể xây dựng họcthuyết về kinh tế của mình
Từ chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp với những đại biểu nổi tiếng như SaintSimon (Xanh Ximông) và Charles Fourier (Sáclơ Phuriê) là một trong ba nguồn gốc
lý luận của chủ nghĩa Mác
b) Tiền đề khoa học tự nhiên
Những thành tựu về khoa học tự nhiên là tiền đề cho sự ra đời của triết học Mác
Sự phát triển tư duy triết học phải dựa trên cơ sở tri thức khoa học cụ thể Kết quả là,như Ph Ăngghen đã chỉ ra, bất cứ khi nào khoa học tự nhiên tạo ra những khám phámang tính thời đại, thì chủ nghĩa duy vật không thể không bị sửa đổi hình thức của nó
Trang 10Trong thế kỷ XIX, tính hạn chế của phương pháp tư duy siêu hình trong việcnhận thức thế giới đã được bộc lộ khi khoa học tự nhiên phát triển mạnh Phươngpháp tư duy siêu hình nổi bật ở thế kỷ XVII và XVIII đã trở thành một trở ngại lớncho sự phát triển của khoa học Ph Ăngghen nêu bật ý nghĩa của ba phát minh lớn đốivới sự hình thành triết học duy vật biện chứng:
Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng
Thuyết tế bào và thuyết tiến hóa của Charles Darwin (Đácuyn)
Với những sáng tạo này, khoa học đã mô tả tính biện chứng của vận động và sựphát triển của nó, cũng như mối liên hệ chặt chẽ giữa các dạng tồn tại và vận động đadạng trong tổng thể vật chất của vũ trụ
● Nhân tố chủ quan trong sự hình thành triết học Mác
Xuất thân từ tầng lớp cao nhưng C Mác và Ph Ăngghen đều tích cực tham giacác hoạt động thực tiễn
Yêu thương người lao động, hiểu được cuộc sống khốn khổ của giai cấp côngnhân trong nền sản xuất tư bản chủ nghĩa
Tạo ra một hệ thống tư duy để cung cấp cho giai cấp công nhân một công cụquan trọng để nhìn nhận và cải tạo thế giới
1.1.2 Những thời kỳ chủ yếu trong sự hình thành, phát triển triết học Mác
● Thời kỳ hình thành tư tưởng triết học với bước quá độ từ chủ nghĩa duy tâm và dân chủ cách mạng sang chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa cộng sản (1841 - 1844)
C.Mác sinh ra ở Trier, Vương quốc Phổ (nay thuộc bang Rheinland Palatinatecủa Đức) vào ngày 5 tháng 5 năm 1818 Nhờ có ảnh hưởng tốt từ gia đình, nhà trường
và các mối quan hệ xã hội, C Mác có được những phẩm chất đạo đức và tinh thần caođẹp, đưa ông đến với chủ nghĩa dân chủ cách mạng và quan điểm vô thần
C Mác sau khi tìm đến hai nhà triết học nổi tiếng là Hegel và Feuerbach rất tíchcực tham gia tranh luận ở các câu lạc bộ tiến sĩ, việc này giúp Mác củng cố lập trườngdân chủ tư sản C Mác xem quan điểm của Hegel là chân lý nhưng lại mâu thuẫn vớitinh thần dân chủ cách mạng của C Mác Mâu thuẫn này đã được giải quyết trong quátrình kết hợp hoạt động lý luận với thực tiễn đấu tranh cách mạng của C Mác
Trang 11Vào năm 1841, C Mác dự định sẽ xuất bản tạp chí “Tư liệu của chủ nghĩa vô
thần” nhưng không thành do nước Phổ dã thực hiện chính sách đàn áp những người
dân chủ cách mạng Trong hoàn cảnh đó, C Mác cùng một số người trẻ cùng tư tưởng
đã trực tiếp đấu tranh chống chủ nghĩa chuyên chế Phổ, giành quyền tự do dân chủ.Năm 1842 đánh dấu sự chuyển biến bước đầu về tư tưởng của C Mác, tư tưởngdân chủ - cách mạng của C Mác theo hướng đấu tranh “vì lợi ích của quần chúngnghèo khổ, bất hạnh về chính trị và xã hội” Trong thời kỳ này, nhân sinh quan của3ông vẫn dựa trên quan điểm duy tâm Tuy nhiên, chính bằng những cuộc đấu tranhchống nhà nước, sự nghi ngờ của C Mác về “tuyệt đối đúng” trong học thuyết nhànước của Hegel đã trở thành một bước đột phá của chủ nghĩa duy vật trong việc giảiquyết mâu thuẫn trong thế giới quan của ông giữa tinh thần cách mạng - dân chủ sâusắc và cốt lõi lý luận của ông - triết học duy tâm tư biện
Vào năm 1843, C Mác đặt ra cho mình nhiệm vụ xem xét lại một cách kháchquan quan điểm của Hegel nhằm đích tìm ra những động lực thực sự để cách mạnghóa thế giới thông qua thực tiễn cách mạng Ông đã nghiên cứu triết học pháp quyềncủa Hegel và phê phán nó Trong lúc này, C Mác đã nồng nhiệt tiếp nhận quan niệmduy vật và nhân văn của triết học Feuerbach nhưng C Mác cũng đã nhận thấy nhữngđiểm yếu trong quan điểm của Feuerbach khi ông không đề cập tới những vấn đềchính trị nóng hổi Chính nhờ những yếu tố trên đã làm tăng thêm xu hướng duy vậttrong thế giới quan của C Mác
Sự chuyển đổi của C Mác sang chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa cộng sản đượcđánh dấu vào cuối tháng 10/1843 Ông đã đã phân tích một cách sâu sắc theo quanđiểm duy vật ý nghĩa lịch sử to lớn và mặt hạn chế của cuộc cách mạng tư sản Theo
C Mác, “gắn bó với cuộc đấu tranh cách mạng, lý luận tiên phong có ý nghĩa cáchmạng to lớn và trở thành một sức mạnh vật chất; rằng triết học đã tìm thấy giai cấp vôsản là vũ khí vật chất của mình, đồng thời giai cấp vô sản cũng tìm thấy triết học là vũkhí tinh thần của mình” 4
Trong thời gian ấy, Ph Ăngghen, một người căm ghét sự chuyên quyền và độcđoán của bọn quan lại, đã hình thành thế giới quan của riêng mình, ông chỉ tríchnhững quan niệm thần bí, phản động Tuy nhiên, sau khi nghiên cứu đời sống kinh tế
3 C Mác & Ăngghen (1995), Toàn tập, t 1, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.182.
4 C Mác & Ăngghen (1995), Toàn tập, t 4, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.589.
Trang 12và sự phát triển chính trị của nước Anh, ông bắt đầu chuyển dịch thế giới quan củamình từ chuyển từ chủ nghĩa duy tâm và dân chủ - cách mạng sang chủ nghĩa duy vật
và chủ nghĩa cộng sản
Tháng 8/1844, Ph Ăngghen gặp C Mác đánh dấu sự tương đồng về tư tưởng vàmột tình bạn vĩ đại, gắn liền tên tuổi của hai ông với sự ra đời và phát triển một thếgiới quan mới mang tên C Mác - thế giới quan cách mạng của giai cấp vô sản
a) Thời kỳ đề xuất những nguyên lý triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử
Là thời kỳ C Mác và Ph Ăngghen xây dựng những nguyên lý nền tảng cho mộttriết học mới
C Mác đã chỉ ra mặt tích cực trong triết học Hegel, ông đã phân tích phạm trù
“lao động tự tha hóa”, xem sự tha hóa của lao động như một tất yếu lịch sử, việc khắcphục sự tha hóa chính là sự xóa bỏ chế độ sở hữu tư nhân, giải phóng người công nhânkhỏi “lao động bị tha hóa” dưới chủ nghĩa tư bản, cũng là sự giải phóng con người nóichung C Mác còn luận chứng cho tính tất yếu của chủ nghĩa cộng sản trong sự pháttriển xã hội, tiến xa hơn Feuerbach rất nhiều trong quan niệm về chủ nghĩa cộng sản
C Mác đã phê phán tất cả các chủ nghĩa duy vật trước đây và bác bỏ chủ nghĩa duytâm, xác lập quan điểm duy vật biện chứng để chỉ ra mặt xã hội của bản chất conngười
Cuối năm 1845 đầu năm 1846, C Mác và Ph Ăngghen đã đồng viết cuốn “Hệ tưtưởng Đức”, trình bày cách hiểu có phương pháp về chủ nghĩa duy vật lịch sử bằngcách đánh giá lịch sử xã hội qua con mắt của những con người hiện thực, khẳng định:
“Tiền đề đầu tiên của toàn bộ lịch sử nhân loại thì dĩ nhiên là sự tồn tại của những cánhân con người sống” mà hành vi lịch sử ban đầu của họ là sản xuất vật chất.5
Cùng với “Hệ tư tưởng Đức” và việc phát hiện ra quy luật vận động và phát triểnnền sản xuất vật chất xã hội, triết học Mác đã tiếp nhận sự tồn tại xã hội thông qua hệthống quan điểm lý luận khoa học đầy đủ, hình thành và tạo cơ sở lý luận khoa họcvững chắc cho sự phát triển của tư tưởng cộng sản chủ nghĩa của C Mác và Ph.Ăngghen
5 C Mác & Ăngghen (1995), Toàn tập, t 3, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.11.
Trang 13b) Thời kỳ C Mác và Ph Ăngghen bổ sung và phát triển toàn diện lý luận triết học (1848 - 1895)
Học thuyết Mác còn được bổ sung và phát triển triển trong sự gắn bó mật thiếthơn nữa với thực tiễn cách mạng của giai cấp công nhân
Trong thời kỳ này, C Mác viết hàng loạt tác phẩm quan trọng, trong đó, bộ “Tưbản” không chỉ là tác phẩm đồ sộ của C Mác về kinh tế chính trị, mà còn là sự bổsung, phát triển của triết học Mác nói riêng và lý luận của Mác nói chung
Ph Ăngghen cũng phát triển học thuyết Mác với việc khái quát những thành tựucủa khoa học và qua những cuộc đấu tranh với những kẻ thù của chủ nghĩa Mác
1.1.3 Giai đoạn V.I Lênin trong sự phát triển của triết học Mác
Triết học Mác là nền móng của các môn khoa học, là vũ khí tinh thần của giaicấp vô sản
a) Hoàn cảnh lịch sử V.I Lênin phát triển triết học Mác
Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX là giai đoạn chuyển biến từ chủ nghĩa tư bảnsang chủ nghĩa đế quốc Giai cấp tư sản ngày càng bộc lộ rõ bản chất bạo lực và man
rợ ở mọi mặt của đời sống xã hội Giai cấp tư sản cũng thực hiện những cuộc đấutranh gắt gao trên lĩnh vực tư tưởng đối đầu với chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủnghĩa duy vật lịch sử của C Mác bằng thứ lý luận chiết trung, pha trộn của thế giớiquan duy tâm, tôn giáo Cùng với sự ra đời của các phát minh vĩ đại trong lịch sử loàingười như tia phóng xạ, phát hiện ra điện tử, Những người theo chủ nghĩa duy tâmlợi dụng tình hình đó đã tấn công lại chủ nghĩa duy vật biện chứng của C Mác
V.I Lênin, trước tình hình đó, đã đặt ra những nhiệm vụ cấp bách và quan trọngcho giai cấp vô sản là bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác nói chung để phù hợp vớihoàn cảnh kinh tế - xã hội thay đổi
b) V.I Lênin trở thành người kế tục trung thành và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác và triết học Mác trong thời đại mới - thời đại đế quốc chủ nghĩa
và quá độ lên chủ nghĩa xã hội
Lênin sinh ngày 22 tháng 4 năm 1870 tại thành phố Simbirsk (Ulyanovsk củaNga ngày nay) trong một gia đình có sáu anh chị em Ngay từ khi còn nhỏ, V.I Lênin
đã bộc lộ sự chăm chỉ, nhanh nhẹn, tài giỏi của mình Ông đã sớm bước vào conđường cách mạng, tiếp thu tư tưởng Mác ngay chỉ khi mới 17 tuổi Ông cống hiến
Trang 14toàn bộ sức lực cho các phong trào cách mạng của giai cấp công nhân, thể hiện tư chấtcủa một nhà lãnh đạo lỗi lạc, một vị lãnh tụ thiên tài và là một nhà tư tưởng kiệt xuất.
Từ 1893 - 1907, Lênin đã thành lập một chính đảng mácxít ở Nga và bảo vệ,phát triển triết học Mác nhằm chuẩn bị cho cuộc cách mạng dân chủ tư sản lần thứnhất
Từ những năm 1880, chủ nghĩa Mác bắt đầu được truyền bá sang Nga Lê-nin đãtích cực quảng bá chủ nghĩa Mác trong phong trào công nhân Nga Đồng thời dấn thânvào cuộc đấu tranh kiên quyết chống chủ nghĩa duy tâm và phương pháp siêu hình,phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác nói chung, đặc biệt là triết học Mác trên các mặttrận về chính trị, kinh tế và cả về tư tưởng Thời kỳ này ông đã viết các tác phẩm chủyếu như: “Những người bạn dân là thế nào và họ đấu tranh chống những người dânchủ - xã hội ra sao?” (1894); “Nội dung kinh tế của chủ nghĩa dân túy và sự phê phántrong cuốn sách của ông Xtơruvê về nội dung đó” (1894); “Chúng ta từ bỏ di sảnnào?” (1897); “Làm gì?” (1902),
Từ 1907 - 1917, V.I Lênin đã phát triển toàn diện triết học Mác và lãnh đạophong trào công nhân Nga chuẩn bị cho cách mạng xã hội chủ nghĩa Trong thời kỳnày, cách mạng 1905 - 1907 thất bại dấy lên nỗi lo âu và làm lung lay đội ngũ các nhàcách mạng Chủ nghĩa Mác bị tấn công bởi nhiều yếu tố ở mọi mặt, nhất là chủ nghĩaMakhơ, chủ nghĩa ủng hộ triết học duy tâm và chống đối chủ nghĩa duy vật biệnchứng Trước tình hình đó, V.I Lênin đã viết cuốn “Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩakinh nghiệm phê phán” (1908) phê phán toàn diện triết học duy tâm tư sản, chỉ rõ vấn
đề cơ bản của triết học và thực chất của cuộc khủng hoảng vật lý học (cuối XIX - đầuXX) và sai lầm của những người theo chủ nghĩa Makhơ
Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, Lênin nghiên cứu và phát triển hàng loạtnguyên lý triết học Mác Ông cho ra đời tác phẩm “Chủ nghĩa đế quốc, giai đoạn tộtcùng của chủ nghĩa tư bản” (1913) phân tích chủ nghĩa đế quốc là giai đoạn tột cùngcủa chủ nghĩa tư bản, phân tích khả năng thắng thể của giai cấp vô sản ở một số nướcnơi mà trình độ phát triển và kinh tế còn chưa cao, và đề cao sự thống nhất của phongtrào cộng sản thế giới trên tinh thần chủ nghĩa quốc tế vô sản
Khi cách mạng vô sản đã trở nên chín muồi Lênin đã cho ra đời tác phẩm “Nhànước và cách mạng” (cuối năm 1917) để chuẩn bị về mặt lý luận cho cách mạng vô
Trang 15sản đang đến gần Tác phẩm nhấn mạnh tư tưởng Mác chủ yếu là về đấu tranh giaicấp, chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản là hai giai đoạn trong sự phát triển của xãhội cộng sản chủ nghĩa Công lao to lớn của Lênin là diễn giải được một cách khoahọc về những vấn đề của chiến tranh và hòa bình, phát triển học thuyết Mác về chiếntranh và quân đội, là người đầu tiên phát triển học thuyết về bảo vệ tổ quốc xã hội chủnghĩa.
Từ 1917 - 1924, Lênin hoàn thiện kinh nghiệm về thực tiễn của cách mạng, họcthuyết Mác và nghiên cứu về vấn đề xây dựng chủ nghĩa xã hội Đây là thời kì nướcNga Xô Viết bước vào thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội và phảichống lại sự can thiệp của 14 nước đế quốc Lênin cho ra đời hàng loạt các tác phẩmnhư “Những nhiệm vụ trước mắt của chính quyền Xô Viết” và “Sáng kiến vĩ đại” đặt
ra nhiệm vụ hàng đầu nâng cao năng suất lao động, “Cách mạng vô sản và tên phảnbội Cauxky” chỉ rõ vai trò của Nhà nước Xô Viết trong bảo vệ và xây dựng nước Nga
Xô Viết, “Bệnh ấu trĩ “tả khuynh” trong phong trào cộng sản” làm rõ mối quan hệ chặtchẽ của người dân và đảng, “Chính sách kinh tế mới” thảo luận về các chiến lược kinh
tế, áp dụng lý thuyết của Mác vào các liên minh công - nông, và “Về tác dụng của chủnghĩa duy vật chiến đấu” được coi như di chúc triết học của Lênin Vì vậy, chủ nghĩaLênin không phải là một sự khái quát của chủ nghĩa Mác, mà nó mở rộng ra và tổngkết lại về sự đấu tranh của giai cấp công nhân và lao động trên toàn thế giới
c) Thời kỳ từ năm 1924 đến nay, triết học Mác - Lênin tiếp tục được các đảng cộng sản và công nhân bổ sung, phát triển
Sau khi Lênin mất, chủ nghĩa Lênin vẫn tiếp tục được bổ sung và phát triển bởicác công nhân và đảng cộng sản trên toàn thế giới và có những đóng góp quan trọng.Triết học Mác - Lênin được ứng dụng và truyền bá sâu rộng ở các nước chủ nghĩa xãhội Tuy nhiên cũng gặp phải không ít khó khăn thử thách trong quá trình đó, cơ bảnnhư phương thức lý luận lạc hậu, sai lầm và khuyết điểm trong đấu tranh cách mạng
và cơ chế quản lý, hơn nữa trình độ phát triển của khoa học kỹ thuật được nâng cao đãtạo ra vô số vấn đề cần giải đáp về mặt lý luận
Ở Việt Nam, chủ nghĩa Mác - Lênin đã được ứng dụng một cách sáng tạo bởiĐảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, đóng góp quan trọng vào việc phát triển chủ nghĩa
Trang 16trong điều kiện mới, cụ thể cả trong đấu tranh giải phóng dân tộc và trong xây dựngchủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước.
Hiện nay, trên thế giới, các thế lực thù địch vẫn hết sức xuyên tạc và đối đầu chủnghĩa xã hội vậy nên việc làm cấp thiết là cần đấu tranh bảo vệ, vận dụng và biến lýluận đó thành hiện thực Thực tế cho thấy không thể xây dựng chủ nghĩa xã hội nếu xarời các luận điểm triết học của Mác - Lênin
1.2 Đối tượng, chức năng của triết học Mác - Lênin
1.2.1 Khái niệm triết học Mác - Lênin
“Triết học Mác - Lênin là hệ thống quan điểm duy vật biện chứng về tự nhiên, xãhội và tư duy - thế giới quan và phương pháp luận khoa học, cách mạng của giai cấpcông nhân, nhân dân lao động và các lực lượng xã hội tiến bộ trong nhận thức và cảitạo thế giới” 6
Người Hy Lạp cổ đại đặt tên cho triết học là Philosophia, họ đã kết hợp các thuậtngữ Philos (tình yêu) và Sophia (kiến thức) Vì vậy, triết học về cơ bản có nghĩa là
"tình yêu và kiến thức" Nó được coi là khôn ngoan vì nó có khả năng giải thích bảnchất của các sự vật và hiện tượng thông qua các hệ thống ý tưởng, phạm trù và quyluật
Giữa thế kỷ VIII và VI trước Công nguyên (tr CN), triết học đã xuất hiện ở cảphương Đông và phương Tây trong một số nền văn minh cổ đại như Trung Quốc, Ấn
Độ, Ai Cập, Trung Đông, v.v… nhưng triết học cổ điển chỉ phát triển ở Hy Lạp cổ đại.Triết học được định nghĩa là khung kiến thức lý thuyết rộng nhất
1.2.2 Đối tượng của triết học Mác - Lênin
Là một hình thức tư duy triết học phát triển cao của nhân loại, đề tài nghiên cứucủa triết học Mác - Lênin nhất thiết phải vừa đồng nhất, vừa khác biệt với đối tượngnghiên cứu của các hệ thống triết học trước đây trong suốt chiều dài lịch sử
Mặc dù mỗi hệ thống triết học thường xuyên xác định mình là đối tượng nghiêncứu riêng biệt, sắp xếp để thực hiện chức năng của nó (là hạt nhân lý luận của thế giớiquan và cơ sở phương pháp luận chung nhất), nhưng trước hết mọi hệ thống triết họcđều phải nghiên cứu và giải quyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức theo theo mộtlập trường cụ thể của chủ nghĩa duy vật hoặc chủ nghĩa duy vật Mọi hệ thống triết
6 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2021), Giáo trình triết học Mác – Lênin, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.45
Trang 17học trong lịch sử đều phải tập trung xem xét những khía cạnh chung nhất của tự nhiên,
xã hội, con người; nghiên cứu mối quan hệ tương tác của con người nói chung và tưduy của con người nói riêng với thế giới xung quanh về các tính cách riêng biệt - tíchcực hay tiêu cực
Để khắc phục những hạn chế và mâu thuẫn của quan niệm sai lầm của các hệthống triết học khác, triết học Mác - Lênin xác định đối tượng nghiên cứu là giải quyếtmối quan hệ giữa vật chất và ý thức theo quan điểm duy vật biện chứng, nghiên cứunhững quy luật chung nhất của sự vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội, và nghĩ.Triết học Mác - Lênin nêu bật những quy luật vận động, tiến hóa chung nhất của thếgiới - cả về tự nhiên, lịch sử xã hội và tư tưởng - bằng cách giải đáp một cách toàndiện vấn đề cơ bản của triết học trên lập trường duy vật biện chứng Đồng thời, triếthọc Mác - Lênin phân tích mối liên hệ giữa phép biện chứng khách quan và phép biệnchứng chủ quan, thực tiễn bên ngoài, quá trình nhận thức và tư tưởng của con ngườiđều tuân theo những quy luật biện chứng như nhau Các quy luật biện chứng của thếgiới là khách quan về mặt chất, nhưng lại mang tính chủ quan về mặt hình thức Phépbiện chứng khách quan thể hiện ở phép biện chứng chủ quan
Khác với các hệ thống triết học trước đây, triết học Mác - Lênin xác định chủ đềnghiên cứu của mình không chỉ chứa đựng những quy luật phổ biến của tự nhiên nóichung mà còn là những quy luật chung của các bộ phận tự nhiên đã và đang đượcnhân loại hóa - tức là những quy luật chung của lịch sử xã hội Do đó, câu hỏi của conngười được đưa vào như mục tiêu của triết học Mác - Lênin Triết học Mác - Lêninxuất phát từ kinh nghiệm của con người, thể hiện quy luật vận động, tiến hóa xã hội vàtrí tuệ con người Mục tiêu của triết học Mác - Lênin là nâng cao hiệu quả của quátrình nhận thức và hoạt động thực tiễn nhằm phục vụ lợi ích của con người
Mục đích của triết học và đối tượng của các khoa học chuyên ngành được phânbiệt trong triết học Mác - Lênin Khoa học cụ thể nghiên cứu các quy tắc trong cáclĩnh vực cụ thể của tự nhiên, văn hóa hoặc tư tưởng Triết học là môn học nghiên cứucác quy luật chung nhất áp dụng cho cả ba lĩnh vực này
Triết học Mác - Lênin có quan hệ mật thiết với những ngành khoa học nhất định.Các khoa học chuyên ngành cung cấp bằng chứng, tạo ra những thách thức khoa họcmới và tạo tiền đề, làm nền tảng cho tiến bộ triết học Các ngành khoa học cụ thể có
Trang 18mục tiêu và mục tiêu riêng, nhưng chúng đều có chung một thế giới quan và phươngpháp luận triết học Mối liên hệ giữa các quy luật triết học và khoa học chính là mốiquan hệ giữa cái chung và cái riêng Việc tích hợp hai loại hình khoa học và tri thứcnày là điều khó tránh khỏi Mọi khoa học cụ thể, dù tự phát hay không, đều phải dựatrên nền tảng triết học Triết học Mác - Lênin là sự khái quát cao những kết luận khoahọc cụ thể, xác lập những nguyên lý chung nhất của tự nhiên, xã hội, trí tuệ; do đó, nótrở thành nền tảng của thế giới quan và phương pháp luận khoa học cụ thể.
1.2.3 Chức năng của triết học Mác - Lênin
● Chức năng thế giới quan:
Những vấn đề tồn tại trên thế giới và những giải pháp cần phải tìm kiếm trướchết là những vấn đề về thế giới quan Thế giới quan là tập hợp những ý tưởng về thếgiới và vai trò của con người trong đó, lấy triết học làm nền tảng lý luận
Thế giới quan rất cần thiết trong cuộc sống của con người và xã hội Có thể sửdụng thế giới quan như một “thấu kính” mà qua đó cá nhân quan sát thế giới xungquanh cũng như xem xét bản thân để quyết định mục đích, ý nghĩa cuộc sống và cáchthức hoạt động hiệu quả để đạt được mục đích đã định Đây là nền tảng thích hợp đểmỗi cá nhân tạo dựng nên con người, quyết tâm tham gia tích cực vào công cuộc nhậnthức và cải tạo thế giới Triết học nổi lên với tư cách là hạt nhân lý thuyết của thế giớiquan, cho phép nó phát triển như một quá trình tự ý thức dựa trên tổng hợp kinhnghiệm thực tiễn và trí tuệ do các nhà khoa học cung cấp
Thế giới quan của chủ nghĩa duy vật biện chứng có ý nghĩa rất quan trọng trongviệc khuyến khích các cá nhân nhìn nhận thế giới hiện thực một cách phù hợp Đây là
"lăng kính", triết lý mà các cá nhân sử dụng để đánh giá, nhìn nhận và phán xét mọi sựvật, cũng như bản thân họ Nó cung cấp cho con người một nền tảng khoa học để hiểubản chất của tự nhiên và xã hội, cũng như mục đích và ý nghĩa của cuộc sống Thếgiới quan duy vật biện chứng còn hỗ trợ con người phát triển các quan điểm khoa học,xem xét và nhận diện thế giới, phán đoán mọi sự vật hiện tượng và xem xét bản thân
Nó cung cấp cho con người một nền tảng khoa học để hiểu bản chất của tự nhiên và
xã hội, cũng như mục đích và ý nghĩa của cuộc sống Thế giới quan duy vật biệnchứng còn hỗ trợ con người phát triển quan điểm khoa học chi phối mọi hành động,giúp con người xác định thái độ và phương thức hoạt động của mình Trong triết học,
Trang 19có một mối liên hệ hữu cơ giữa thế giới quan và phương pháp tiếp cận Theo nhữngcách nhất định, thế giới quan cũng đóng vai trò là một kỹ thuật.
Vai trò tích cực và sáng tạo của con người được nâng cao nhờ thế giới quan duyvật biện chứng Nền tảng cho các kết nối lành mạnh giữa các cá nhân là quan điểmthích hợp Mức độ phát triển thế giới quan của một người là một chỉ số đáng kể về sựtrưởng thành của cá nhân cũng như tư cách thành viên trong một cộng đồng xã hộinhất định Tất cả các ngành khoa học đều góp phần xây dựng thế giới quan đúng đắn.Thế giới quan duy vật biện chứng tạo cơ sở khoa học để đấu tranh với thế giới quanduy vật, tôn giáo và phản khoa học Với bản chất khoa học và cách mạng của thế giớiquan duy vật, phép biện chứng là hạt nhân tư tưởng của giai cấp công nhân và các lựclượng tiến bộ, cách mạng, là nền tảng lý luận trong cuộc đấu tranh chống những quanniệm phản cách mạng
● Chức năng phương pháp luận:
Phương pháp luận là một tập hợp các quan điểm và khái niệm hướng dẫn việc ápdụng các thủ tục trong nhận thức và hành động thực tiễn để tạo ra kết quả tốt nhất cóthể Phương pháp luận cũng đề cập đến quá trình lý luận về một hệ thống phươngpháp Triết học Mác - Lênin đóng vai trò phương pháp luận rộng nhất, gắn liền nhấtvới nhận thức và hoạt động thực tiễn
Vai trò phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng trước hết được nêu
rõ với tư cách là kỹ thuật chung của mọi nhận thức khoa học Bộ nguyên tắc phươngpháp luận chung nhất cho hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn được cung cấpbởi phương pháp luận duy vật biện chứng
Triết học Mác - Lênin cung cấp cho con người một tập hợp các khái niệm, phạmtrù và quy luật để sử dụng làm công cụ nhận thức khoa học; nó hỗ trợ sự phát triển của
tư duy khoa học, tư duy ở cấp độ phạm trù và quy luật
Mặt khác, hệ tư tưởng Mác - Lênin không phải là “toa thuốc vạn năng” có thểsửa chữa mọi vấn đề Cùng với sự hiểu biết triết học, con người đòi hỏi thông tin khoahọc chuyên biệt và kinh nghiệm xã hội thực tế để nhận thức và hành động hiệu quả.Không được coi nhẹ hoặc tuyệt đối hoá kỹ thuật triết học trong nhận thức và hoạtđộng thực tiễn Nếu bạn bỏ bê kỹ thuật triết học, bạn sẽ gặp phải gián điệp, nhầm lẫn,thiếu sáng kiến và thiếu sáng tạo trong công việc của mình Ngược lại, nếu tuyệt đối
Trang 20hóa phương pháp luận triết học thì sẽ sa vào chủ nghĩa giáo điều, dễ bị vấp ngã và thấtbại Thúc đẩy cách tiếp cận duy vật biện chứng giúp mỗi cá nhân tránh được nhữngsai lầm do chủ quan, duy ý chí và các kỹ thuật tư duy siêu hình gây ra.