BÀI báo cáo đề tài đặc điểm tác PHẨM LIÊU TRAI CHÍ dị của bồ TÙNG LINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂNBÀI BÁO CÁO ĐỀ TÀI: ĐẶC ĐIỂM TÁC PHẨM “LIÊU TRAI CHÍ DỊ” CỦA BỒ TÙNG LINH Cần Thơ, năm 2022... trước đây tác phẩm này vốn được đặt

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

BÀI BÁO CÁO

ĐỀ TÀI:

ĐẶC ĐIỂM TÁC PHẨM “LIÊU TRAI CHÍ DỊ”

CỦA BỒ TÙNG LINH

Cần Thơ, năm 2022

BẢNG PHÂN CÔNG CÔNG VIỆC

GIÁ

Trần Huỳnh Bảo Ân B1911889 Khắc hoạ bức tranh xã hội 100%

muôn màu thông qua thếgiới kỳ ảo

Đỗ Hoàng Đạt B1911900 Sự nhìn nhận của xã hội 100%

đương thời về tác phẩmHuỳnh Thảo Ly B1911925 Lên án con người với đạo 100%

đức suy đồiHuỳnh Thị Kiều Lý B1911926 Lên án chế độ chính trị, 100%

quan lại tham ôPhạm Hoàng Minh B1911928 Lên án chế độ khoa cử 100%Đào Huỳnh My B1911929 Khát vọng lý tưởng hoá 100%

cuộc sống

Lê Thị Yến Như B1911946 Xây dựng thế giới nhân vật 100%

đa dạngWordVăn Ngọc Phụng B1911951 Khát vọng tự do trong tình 100%

yêu và hôn nhân

Tổng kết

MỤC LỤC

1 Tìm hiểu chung 1

1.1 Tác giả 1

1.2 Tác phẩm 1

1.2.1 Ý nghĩa nhan đề 1

1.2.2 Thời gian sáng tác 2

1.3 Nội dung tác phẩm 2

2 Giá trị nội dung 5

2.1 Lên án các vấn đề trong xã hội đương thời 5

2.1.1 Lên án chế độ chính trị, quan lại tham ô 5

2.1.2 Lên án chế độ khoa cử 7

2.1.3 Lên án con người với đạo đức suy đồi 11

2.2 Phản ánh khát vọng của con người 13

2.2.1 Khát vọng tự do trong tình yêu và hôn nhân 13

2.2.2 Khát vọng lý tưởng hoá cuộc sống 15

3 Giá trị nghệ thuật 16

4 Sự nhìn nhận của xã hội đương thời về tác phẩm 24

5 Tổng kết 27

1 Tìm hiểu chung

1.1 Tác giả

Bồ Tùng Linh (1640 – 1715) là nhà tiểu thuyếtnỗi tiếng thời đầu nhà Thanh Ông suất thân trong mộtgia định địa chủ suy tàn, một đời long đong, lận đân

về sau, nhưng về sau thi bao nhiêu lần nữa cũng không đỗ, mãi đến năm 72mới đỗ tuế công sinh, ba năm sau thì mất Nhà nghèo, vất vả dạy học kiếm ăn

khắp vùng nông thôn Cảnh nghèotúng và ảo mộng công danh suốt đời dằn vặt ông Cái nghèo đẩy ông về vớinhững người lao động Tương truyền, ông thường biện trà thuốc, trải chiếu venđường, đợi lúc người dân đi làm về thì mời họ trò chuyện, qua đó sưu tầmtruyện lạ trong nhân gian Trong tác phẩm của mình, dưới hình thức ảo tưởngông thường khẳng định những nguyện vọng tốt lành của họ Mặt khác,conđường khoa hoạn lại thường đẩy ông vào cảnh bất đắc chí, lòng đầy uất ức Cólúc ông ví mình với Biện Hòa “ôm ngọc” tiếc không được biết đến (bài từ KýVương Như Thủy), có lúc ông phẫn uất vì “sĩ đồ đen tối, công lí mờ mắt, nếutrong tay không có tiền vàng bạc nén thì khó lòng gặp được thánh minh” (Thưgửi Hàn Việt Lão Đinh Châu) Vừa muốn tiến thân bằng khoa cử, vừa phẩn chí

vì khoa cử, tâm trạng ấy quanh năm suốt tháng day dứt ông, thúc dục ông viếtnên những thiên truyện bất hủ về đề tài này

Bộ Liêu trai chí dị băt đầu được viết từ năm ông 20 tuổi, năm 40 tuổimới thành và 50 tuổi mới hoàn chỉnh Ông là tấm gương về một nhà giáo nôngthôn biết tìm niềm vui trong việc sưu tầm và sáng tác Năm 1980 Bồ Tùng Linhđược UNESCO kỉ niệm như một danh nhân văn hoá thế giới

1.2 Tác phẩm

1.2.1 Ý nghĩa nhan đề

Nhan đề “Liêu trai chí dị” (chữ Hán: 聊齋志異) có nghĩa là những câuchuyện quái dị được chép lại trong phòng học sơ sài, tạm bợ Tương truyền

trước đây tác phẩm này vốn được đặt tên là “Quỷ Hồ truyện”, nhưng có một số

lời đồn cho rằng trong lúc Bồ Tùng Linh đi thi hương, quỷ hồ cứ quanh quẩn

ngoài lều khiến ông sợ hãi nên đã đổi tên thành “Liêu trai chí dị” Tuy nhiên

đây cũng chỉ là một tin đồn không có căn cứ để xác minh

1.2.2 Thời gian sáng tác

Tác phẩm “Liêu trai chí dị” được Bồ Tùng Linh sáng tác từ năm Canh

Tý 1660 và hoàn thành vào năm Canh Ngọ 1690, tức trong khoảng 30 năm.Sau khi Bồ Tùng Linh mất, vì nhà nghèo, không có ai chủ trì nên tác phẩm

“Liêu trai chí dị” vẫn không thể ấn hành Mãi hơn 50 năm sau, tức năm Càn

Long thứ 31 1766, tác phẩm mới được khắc in

Kể từ thế kỷ XIX, hơn 60 bản dịch nước ngoài của bộ truyện này đã

được xuất bản Cho đến nay, vị trí và tầm ảnh hưởng của “Liêu trai chí dị”

trong nền văn học Trung Quốc và trên toàn thế giới là không thể bàn cãi Thậmchí, sức ảnh hưởng của tác phẩm này trong lĩnh vực điện ảnh, truyền hình

không thua kém bốn “đại cao thủ” nổi tiếng của Trung Quốc là “Tây Du Ký”,

“Thủy Hử”, “Hồng Lâu Mộng” và “Tam Quốc Diễn Nghĩa”.

1.3 Nội dung tác phẩm

Ra đời vào cuối thế kỷ XVII đời Thanh, “Liêu trai chí dị” của Bồ Tùng

Linh được ví như là một kỳ thư và được đánh giá là đỉnh cao của tiểu thuyếtvăn ngôn thời cổ đại Cả kiệt tác là tập hợp hơn 400 thiên kể về những câuchuyện truyền kỳ quái dị lúc bấy giờ được tác giả sưu tầm trong dân gian, hoặcrút từ các truyện truyền kỳ đời nhà Đường rồi gia công sáng tạo thêm

Đan xen với mạch truyện kỳ ảo, Bồ Tùng Linh đã gửi gắm vào tác phẩm

những thông nghiệp ý nghĩa sâu xa về xã hội đương thời Tác phẩm “Liêu trai chí dị” đề cập đến nhiều nội dung nhưng chung quy có thể chia thành ba cụm

đề tài chính:

- Đề tài thứ nhất: Đả kích chế độ chính trị tàn bạo, vạch mặt bọn tham quan, cường hào ác bá.

Tác phẩm “Liêu trai chí dị” đã thể hiện sâu sắc nỗi bất lực cùng sự phẫn

uất với thời đại và ý định ngầm đả kích giai cấp thống trị độc ác của của Bồ

Tùng Linh Tiêu biểu cho đề tài này có các truyện: “Tịch Phương Bình”, “Xúc chức”, “Hướng Cảo”, “Hồng Ngọc”, “Thạch Thanh Hư”, Nếu “Tịch Phương Bình” nói về chốn diêm gian với bộ máy quan lại tham ô, tàn bạo chẳng khác gì ở xã hội hiện thực thì “Hồng Ngọc” lại kể về cuộc sống nơi trần

thế với nạn cường hào gian ác cấu kết với bọn tham quan làm đủ mọi chuyện

xấu xa Với “Xúc chức”, Bồ Tùng Linh đã trực tiếp đả kích kẻ thống trị tối cao

bằng cách tái hiện khung cảnh trụy lạc của vua tôi ngày trước, can dự triềuchính bằng thú vui tao nhã là chọi dế, đánh đổi mạng sống dân thường cũngbằng một con dế

Những câu chuyện thuộc đề tài này đã phản ánh trần trụi cuộc sống bithảm của dân chúng trong xã hội phong kiến Cảnh bạo ngược, đoạ đầy của bềvua chúa và bọn quan lại sai nha, địa chủ cường hào bấy lâu không phải hiếm,chúng không chỉ dày xéo người dân ở kiếp này mà còn lăng nhục họ ở cả kiếpsau Sự cấu kết của giai cấp thống trị lúc bấy giờ thực sự đã tạo thành thiên lađịa võng giăng bủa khắp nơi, bức hại cả về thể xác lẫn tinh thần người dânlương thiện, dồn họ vào đường cùng ngõ cụt

- Đề tài thứ hai: Phơi bày những tệ lậu của chế độ khoa cử, đả kích việc dùng văn bát cổ để chọn nhân tài.

Con đường khoa hoạn long đong luôn làm Bồ Tùng Linh bất đắc chí, ôngthấu hiểu rất rõ hiện thực tối tăm của chế độ khoa cử Do vậy chủ đề này được

ông đào sâu và khai thác triệt để Một số truyện như: “Giả phụng trĩ”, “Vương

Tử An”, “Tì văn lang” , “Tam sinh” là những câu chuyện nổi bật được Bồ Tùng Linh đưa vào đề tài này Trong “Vương Tử An”, Bồ Tùng Linh khắc họa

rõ nét hình tượng chàng thư sinh khao khát đỗ đạt đến điên dại và hình tượng

“lôi thôi sĩ tử” trong và sau kì thi hương Còn trong truyện “Giả Phụng Trĩ”,

Bồ Tùng Linh đã lên án việc bọn quan chấm thi đánh hỏng người tài, chọn kẻ

tầm thường chỉ biết học văn bát cổ - một thứ văn chương sáo rỗng chỉ cần phảithuộc lòng như vẹt làm nhân tài.

Bồ Tùng Linh không trực tiếp khơi dậy tất cả những mục rũa của chế độkhoa cử mà chỉ bình thản trưng bày những lẽ hiển nhiên vốn có ở đời Chế độkhoa cử thối nát hủ lậu đã đầu độc biết bao nhiêu con người, danh lợi trói buộc

và ăn mòn cả tâm hồn họ, khiến họ trở nên mê muội và bất chấp lao vào nóhòng tìm kiếm một chút công danh với đời

- Đề tài thứ ba: Nguyện vọng đập tan những trói buộc của chế độ hôn nhân phong kiến, giành lấy quyền tự do yêu đương của nam nữ thanh niên.

Bồ Tùng Linh là một trong những tác giả hiếm hoi được đào tạo theo giáo

lý Khổng Mạnh mà lại nhiệt tình ca ngợi tình yêu trai gái, xem đó là hạnh phúcchính đáng của thanh niên, cổ vũ họ đấu tranh vượt qua mọi trói buộc của xãhội phong kiến để giành lấy tình yêu tự do và hôn nhân tự chủ, không phân biệt

sự khác giống, khác loài hay cách biệt âm dương Tiêu biểu như: “Hoạ Bì”,

“Thanh Phượng”, “Nhiếp Tiểu Thiến”, “Đổng Sinh”, “Tân thập tứ nương”, là những truyện thể hiện nguyện vọng và khát khao mãnh liệt

hướng đến hạnh phúc của Bồ Tùng Linh

Với truyện “Thanh Phượng”, nàng Thanh Phượng – vốn là một con

chồn đã bất chấp sự răn đe của ông chú cay nghiệt mà giành lấy cho bằng được

quyền chủ động trong tình yêu hôn nhân Còn “Một đêm lấy ma” lại là câu

chuyện tình bi thương dù có duyên nhưng lại không có phận bởi âm dươngcách trở của nàng ma nữ xinh đẹp Công Tôn Cửu Nương và chàng học trò

người huyện Lai Dương, Tình yêu trong “Liêu trai chí dị” là những lẽ

thường tình, chân thành, tự nhiên và mang đậm tư tưởng dân chủ của các nhânvật khi dám đấu tranh chống lại lễ giáo phong kiến hà khắc để giành lấy cuộcsống lứa đôi tốt đẹp

Ngoài ba cụm đề tài chính nói trên, “Liêu trai chí dị”còn đề cập đến hàng loạt vấn đề như: cảnh giác đối với kẻ thù (Chuyện sói), có rèn luyện mới

có hưởng thụ (Đạo sĩ Lao Sơn), ca ngợi tình bạn (Kiều Na),

Thông qua “Liêu trai chí dị”, người đọc có thể nhìn thấy bức tranh xã

hội Trung Quốc đương thời và sự hoá thân diệu kỳ nhằm thoát khỏi thói đờingang ngược, bạo tàn và thực hiện những khát vọng cá nhân của các nhân vật.Đồng thời, họ cũng có thể chiêm nghiệm lại những bài học nhân sinh sâu sắc

mà Bồ Tùng Linh khéo léo lồng vào từng thiên truyện

2 Giá trị nội dung

2.1 Lên án các vấn đề trong xã hội đương thời

2.1.1 Lên án chế độ chính trị, quan lại tham ô

Liêu trai chí dị ra đời vào đầu đời nhà Thanh (cuối thế kỷ 17) Đề tài chủyếu của tác phẩm xoay quanh những câu chuyện do tác giả sưu tầm trong dângian, hoặc rút từ truyện linh dị thời kỳ Tam Quốc (220–280), Lưỡng Tấn (265–420), và Nam-Bắc triều (420–589) hoặc các truyện truyền kỳ đời nhà Đườngrồi được thêm thắt biến hoá Hầu hết các truyện nói về thần tiên ma quái…Nhưng ẩn đằng sau cái thế giới ma mị và liêu trai ấy, tác giả đã ngầm chỉ tríchnền chính trị tàn bạo, bất công dưới triều đại nhà Thanh đương thời

Qua ngòi bút của tác giả, chế độ chính trị độc đoán, hủ bại đương thời bịvạch trần Đồng thời đả kích bọn cầm quyền độc ác, tham quan ô lại, chỉ biếtgiương cao lợi ích cá nhân mà giẫm đạp nên người dân nghèo khổ Bên cạnh

đó bày tỏ lòng thương tiếc cho cảnh ngộ bần cùng của những người dân hiền

lành, lương thiện bị áp bức Như chuyện Xúc chức, Tịch Phương Bình, …

Trong chuyện Xúc chức, biết nhà vua có thú vui chơi dế Bọn quan triều

đình muốn lấy lòng vua nên đem bắt rồi dâng lên Vì tìm dế để dâng cho vua

mà bao gia đình lâm vào bi kịch Nhiều gia đình khuynh gia bại sản khi đếnlượt cống nạp dế Thành Danh là một người hiền lành nên không nỡ chèn épdân chúng, nên phải tự đi tìm dế Tìm mãi không được, mà hạn đã đến, ThànhDanh bị quan phạt đánh đập trăm gậy, mông bê bết máu, lo lắng đến muốn tựvẫn Vợ Thành Danh đi tìm bà đồng gù xem bói, biết nơi có dế tốt Thành nghetheo lời bà thầy bói, bày trận bắt được một con dế chọi như ý Nhưng khôngmay, đứa con nhỏ làm dế chết Bị mẹ trách mắng, nó sợ hãi nhảy xuống giếng

chết Thành Danh mất con, mất dế vô cùng đau khổ Bỗng nhiên, đứa nhỏ sốnglại nhưng không cử động được Vừa may, ông bắt được một con dế dù nhỏnhưng thông minh, nhanh nhẹn và chọi rất hay Ông bèn mang dế cống nạp chovua, dế chọi hay lại biết nhảy múa, vua rất đẹp lòng nên ban thưởng cho bọnquan Gia đình Thành Danh cũng được vinh hoa phú quý Còn con Thành hơnnăm sau tinh thần trở lại như cũ và kể rằng: Mình đã hóa thành dế, lanh lẹ, chọigiỏi, nay mới thực sống lại.

Bằng cách sử dụng hình ảnh “con dế” ẩn dụ cho thân phận người dânthấp cổ, bé họng Câu chuyện đã khẳng định sinh mệnh và quyền lợi của conngười trong xã hội khi ấy rất nhỏ bé và mong manh Chỉ vì để phục vụ thú vuicủa một người gọi là “thiên tử” mà bao nhiêu phận người trong thời đó phải trảgiá bằng chính cả tính mạng của mình Nếu chẳng may làm vua chúa mất lòngthì có khi cả nhà phải vong mạng Ngay cả khi chết cũng phải làm trò vui chogiai cấp cầm quyền

Không chỉ dừng lại ở việc chỉ trích kẻ “đứng đầu thiên hạ” nhưng lại lovui chơi, làm khổ nhân dân Bồ Tùng Linh còn vạch trần bản chất xấu xa của

toàn thể bộ máy quan liêu trong xã hội đương thời Tịch Phương Bình là một

tác phẩm tiêu biểu cho điều đó Nhân vật chính trong tác phẩm cùng tên cóngười cha tên Tịch Liêm - tính tình ngay thẳng nhưng ăn nói vụng về Chẳngmay làm phật lòng tên họ Dương giàu có, sau khi Dương chết lại hối lộ tiềncho âm ty Khiến cho quỷ sai đánh đập, hành hạ, bắt hồn cha Tịch PhươngBình Vì hiếu thuận Tịch Phương Bình xuống âm ti, kiện đòi minh oan cho cha.Anh ta bất chấp mọi hình phạt tàn bạo như đánh đập, lăn giường lửa, cưa chân,

cũng chẳng thèm nghe lời Diêm Vương mê hoặc “cho ngươi một sản nghiệp đáng giá nghìn vàng, lại ban cho tuổi thọ” thề chưa đạt mục đích chưa thôi.

May thay có Cửu vương điện hạ và Nhị Lang thần cứu giúp Cuối cùng cha

Tịch Phương Bình được minh oan, “nhà càng thịnh vượng; trong khoảng ba năm ruộng tốt đầy đồng”, “Cha con Tịch đều sống đến hơn chín mươi tuổi mới mất” Hình ảnh ở dưới âm ti địa phủ, từ tên họ Dương đến Diêm vương, quỷ

sai tượng trưng cho bọn cường hào ác bá xấu xa đút lót tiền, cấu kết với quan

liêu lợi dụng chức vụ, quyền hạn của mình như một phương tiện để thực hiệnhành vi sai trái, tư lợi nhằm mang lợi cho bản thân, làm điều gian ác, giết hạinhân dân, tha hồ chà đạp lên những người dân lành vô tội Không có công lí,

cũng không có chính nghĩa, ở đây tiền tài mới là luật “Trên dưới vung tay làm diều làm ó, quên phắt đi dân chúng khốn cùng; lại nữa: dương dương đắc chí giảo hoạt gian manh, nào sá kể mình là quỷ đói Vì của đút mà bẻ cong pháp luật; thật là quân dạ thú mặt người.” Hình tượng Tịch Phương Bình là tiếng

thét phản kháng của những người dân bị áp bức bởi những kẻ xấu xa như trên

Thần thánh cũng ưa nịnh lại là một câu chuyện miêu tả rõ nét tính cách

của những người nằm trong bộ máy chính trị Phủ Tô Châu tỉnh Giang Tô giữa

hè đổ tuyết dày hai gang tay, lúa ngoài đồng bị huỷ hoại Dân chúng cầu khấnxin Đại Vương để cứu giúp, nhưng chỉ xưng gọi là Lão Gia Đại Vương tức

giận, nhập vào một người nói "Thời nay, người đời quen khấn thần thánh bằng

ba tiếng Ðại Lão Gia, thay vì bằng hai tiếng Lão Gia như trước Chắc các ngươi cho rằng ta chỉ là một tiểu thần nên chẳng thèm khấn thêm tiếng Ðại ở đằng trước chứ gì?" Dân chúng kinh hãi quá, vội khấn Ðại Vương bằng ba tiếng Ðại Lão Gia Bão tuyết liền ngưng.

Một xã hội thời Thanh thu nhỏ đã được Bồ Tùng Linh hoạ lại trongtruyện, thời đại đó là vào đời vua Khang Hy triều Thanh, dân chúng quen gọicác cử nhân bằng Gia, các tiến sĩ bằng Lão Gia, các triều quan bằng Ðại LãoGia Vì thói hám hư vinh, ưa xu nịnh của bọn chúng đã làm khổ nhân dân lẫn

kế sinh nhai của họ

Bằng cách xây dựng cốt truyện Liêu Trai Chí Dị bằng những chất liệudân gian đậm nét Bồ Tùng Linh đã phơi bày bộ mặt cực kì gian ác của giai cấpbóc lột, chúng cậy quyền cậy thế ức hiếp dân lành, khiến nhân dân khốn khổ đủđiều Đó cũng là một niềm hy vọng của tác giả về một xã hội công bằng, màkhông chỉ tác giả mà tất cả con người thời ấy đều muốn hướng đến

2.1.2 Lên án chế độ khoa cử

Những tội ác của chế độ thi cử thời Mãn Thanh được phơi trần một cáchchân thực trong tiểu thuyết của Bồ Tùng Linh Cũng chính vì Bồ Tùng Linhtừng là một văn sĩ nên ông là người thấu rõ nhất hiện thực tối tăm lúc bấy giờ.

Do vậy, chủ đề này cũng được ông đào sâu và khai thác triệt để

Các câu chuyện như “Tì văn lang” và “Vương Tử An” là những câu

chuyện nổi bật mà Bồ Tùng Linh đưa vào trong đề tài này Truyện phơi trần và

đả kích tội ác và tệ lậu của chế độ “khoa cử” dùng văn bát cổ để chọn nhân tài

Đó là những chàng nho sinh, nho sĩ vì hai chữ “công danh” mà trở nên mêmuội, mất hết trí sáng suốt Những chàng nho sinh suốt đời lận đận trong

nghiệp thi cử trong Liêu trai như chàng thư sinh họ Diệp trong truyện “Chàng thư sinh họ Diệp” hay chàng Vương Tử An trong “Giấc mộng đắc chí”, chàng Vương trong “Oan nghiệt trường văn”, Một phần vì họ bị nhồi nhét khát

vọng công danh phú quí, mặt khác vì chế độ thi cử thối nát bất công: quanchấm thi rặt một lũ dốt nát và vô trách nhiệm, thi cử bằng thơ văn cổ sáo rỗngchỉ cần thí sinh học như con vẹt chẳng cần sáng tạo Vì vậy mà việc “đánhhỏng người tài, chọn kẻ tầm thường” của chế độ khoa cử thời ấy đã gây biếtbao thảm họa, chính tác giả, cũng đã từng nếm mùi cay đắng

Chàng thư sinh họ Diệp miền Hoài Dương có tài văn chương trội nhấtđương thời nhưng số phận lận đận trong trường công danh Có ông Đinh ThừaHạc đến làm quan ở ấp ấy, xem văn chương của chàng, cho là kì tài, ông rấtbằng lòng, cho chàng đến ở trong dinh thự, cơm nước, đèn sách cấp cho đầy đủ.Đến kì sơ thí ông hết sức tán dương văn tài của chàng trước mặt quan học sứ,rồi đó chàng đỗ đầu hàng xứ Ông trông mong vào chàng rất tha thiết; sau khivào trường thi hương, cho lấy văn của chàng để xem, ngợi khen không ngớt.Ngờ đâu thời vận neo người, văn chương ghen mệnh, bảng vàng đã treo màchàng lại hỏng tuột Vì quá đau buồn, trở về chàng choáng váng tê mê, thânhình gầy rộc như bộ xương còn đứng, người ngây ra như tượng gỗ Chẳng baolâu chàng lâm bệnh rồi chết Khi đã hoá thành một hồn ma chàng Diệp mới cóthể đạt được cái giấc mộng đỗ đạt của mình

Còn chàng Vương Tử An – một danh sĩ trầy trật mãi trong sự lều chõng– bị cái nghiệp thi thư và ước mong thi cử đỗ đạt ám ảnh mãi, tấc lòng ngổnngang muôn nỗi cho nên mới có chuyện đáng buồn cười mà cũng vô cùng đángthương xảy ra: bị quỉ hồ cười trộm đã lâu, mới nhân khi Vương bị say mà đùatrêu tạo nên giấc mộng công danh đắc chí đỗ đạt Trong giấc mơ “y như thậtấy”, Vương đậu tiến sĩ, qua tam trường, được bổ vào viện Hàn Lâm Thế làquên đi cái cảnh đang nghèo xác nghèo xơ của mình mà vội nảy ra ý nghĩ làphải ra oai với hàng xóm Chàng thét gọi ban trưởng Nhưng đáp lại lời gọi của

chàng là tiếng trả lời lạnh nhạt của người vợ: “Trong nhà chỉ có bà già giúp việc, làm gì có ban trưởng” Tỉnh ra mới biết tất cả chỉ là mộng ảo mà thôi!

Phải là người có thể nghiệm sâu sắc về sự được mất trên con đường khoa cửmới có thể giễu cợt thấm thía như thế Văn học truyền thống Trung Quốc cóhẳn một truyền thống dùng mộng để phản ánh Lấy mộng để nói thực, cái thựcđược chiết xạ qua mộng càng làm tăng thêm sức phản ánh hiện thực sâu sắc.Mộng là đế nói thực và mỗi khi mộng, con người không bị khống chế bởi ýthức nên sống thật với ý nghĩ của mình Là kẻ sĩ ôm giấc mộng công danh,Vương Tử An bị quỉ hồ cười trêu, mộng mà y như thật! Tỉnh mộng, quay trở vềđối diện với thực tại càng thêm chua xót phũ phàng

Chúng ta có thể rõ ràng nhận ra sự “giam cầm và đục khoét tâm hồn củachế độ khoa cử đối với giới trí thức”, “các thí sinh bị hành hạ dữ dội về tinhthần, tâm hồn bị bẻ cong” Chế độ khoa cử đã thâm nhập vào tận tâm linh củanhững phần tử trí thức, khiến tinh thần của họ cứ luôn vẩn vơ ám ảnh mãi cáigiấc mộng công danh Bởi vì trong một thời kì lịch sử lâu dài của xã hội phongkiến Trung Quốc, chế độ khoa cử đã từng là con đường lựa chọn nhân tài duynhất cho quốc gia dân tộc Tình trạng mê muội khổ sở như vậy của sĩ tử mộtphần do bản thân họ bị đầu độc bởi tư tưởng công danh phú quí, nhưng mộtphần khác lại do chế độ khoa cử thối nát gây ra Quan chấm thi rặt một lũ thốinát và vô trách nhiệm Thi cử lại dùng văn bát cổ, một thứ văn chương sáo rỗng,chỉ đòi hỏi thí sinh học thuộc lòng như con vẹt, không cần suy nghĩ, hay sángtạo thêm gì

Bên cạnh đó, trong “Liêu trai chí dị” còn có những nhân vật nho sinh đỗ

đạt, thực hiện được giấc mộng công danh phần lớn là nhờ vào sự giúp đỡ, trợ

giúp từ người khác Có thể kể đến chàng học trò đi thi trong truyện “Ba ông tiên”, chàng vào thi ở Kim Lăng, lạc vào động “Ba vị tiên”, trong động có ba

con: cua, rắn và ễnh ương rất thiêng Chàng may mắn được sự giúp đỡ của ba

vị tiên, vào trường thi, được ba bài đều trúng với ba bài tiên làm cho mà được

đỗ đầu trong kì thi Hay như anh chàng Tinh Nhi “con trời” trong truyện “Lên chơi trên trời” (Lôi Tào) thi đỗ tiến sĩ, chàng Mộng Tiên con của người phàm trần và tiên nữ trong truyện “Con gái nhà trời” (Bạch Vu Ngọc) đậu thi hương

rồi hàn lâm cũng có những yếu tố của phép lạ (xuất thân kì lạ) Còn anh chàngnho sinh trong truyện “Thay tim đổi mặt” nhờ có phép thần kì thay tim, cóđược trái tim sáng suốt hơn cộng với sự giúp sức trong việc học hành của mộtngười bạn – một vị thần – mà đã thi đỗ đầu bảng Câu chuyện kể về chàngChâu Nhĩ Đán tính hào phóng nhưng kém thông minh Tuy học siêng năngnhưng chưa được nổi tiếng, làm bạn với phán quan họ Lục – một vị thần ở đềnthờ Thập Vương Có người bạn cõi âm giúp sức trong việc học hành, lại giúpcho chàng có một trái tim khác sáng suốt hơn, từ đó văn chương tấn tới, trí nhớvượt bậc Nhờ vậy mà chàng thi đỗ đầu bảng Hiếu liêm (cử nhân) Hay chàng

nho sinh trong truyện “Vợ thi hộ chồng”, chàng nho sinh họ Mỗ tính đần độn,

mãi mười bảy tuổi đầu mới viết chữ thành hàng lối thi đỗ là do người vợ giỏigiang và tài năng thi hộ, và không những đỗ mà còn đỗ rất cao: cử nhân, tiến sĩ.Cũng có cả những kẻ bất tài khoác lác nhưng lại được chấm đỗ như anh chàng

Dư Hàng trong truyện “Oan nghiệt trường văn” vì là học trò của một ông quan

chấm thi kì thi năm ấy

Qua những hình tượng nhân vật nho sinh đỗ đạt, thực hiện được giấcmộng công danh vừa kể trên, chúng ta dễ dàng nhận ra họ đỗ đạt trong thi cửphần lớn là nhờ có sự hỗ trợ của các yếu tố phép màu, các vị thần tiên hayngười phụ nữ Qua những giấc mộng công danh đã được trở thành hiện thực ấy,người ta có thể dễ dàng nhận ra nhiều vấn đề có tính hiện thực sâu sắc, tạo nêngiá trị tố cáo mạnh mẽ cho những thiên truyện ngắn về đề tài nho sinh: chế độ

khoa cử bất công thối nát, bọn quan lại chấm thi “đánh hỏng người tài, chọn kẻtầm thường”, các thí sinh đỗ đạt thì nếu không phải là bọn bất tài mà khoác lácnhư anh chàng Dư Hàng thì cũng là những kẻ đạt được danh vọng nhờ côngcủa kẻ khác, nhờ sự trợ giúp của các thế lực thần thánh với những phép màu kìlạ.

Trong lịch sử phát triển của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, Bồ TùngLinh là người đã đề cập đến vấn đề khoa cử một cách rộng rãi Ông vạch trần

bộ mặt tinh thần của phần tử trí thức, sự lừa lọc gian dối nơi chốn trường thinhằm phê phán một cách toàn diện sự ruỗng nát suy đồi của chế độ khoa cử.Quả thật bản thân Bồ Tùng Linh đã từng nhịn đắng nuốt cay, chịu mọi nỗi êchề bởi chế độ khoa cử Ông hiểu sâu sắc cái ấm ức, hậm hực, thậm chí đếnmức bất bình căm phẫn của người cử tử Do đó, ông trút tất cả những điều mắtthấy tai nghe vào những thiên truyện ngắn trong Liêu trai

Có thể xem việc phê phán những hiện tượng đen tối của chế độ khoa cử

trong “Liêu trai chí dị” là bước đầu của việc đả kích một cách toàn diện chế độ

khoa cử trong “Nho lâm ngoại sử” Điều đó cũng là lẽ tất nhiên khi tác giả của

nó chưa nhận thức một cách toàn diện sự dối trá đến mức phản động của chế độkhoa cử, thậm chí qua một số thiên còn để lộ mộng tưởng của tác giả đối vớichế độ khoa cử, xem việc đỗ đạt làm quan là lí tưởng phấn đấu của thanh niên

Khi viết về đề tài “khoa cử”, hầu hết các nhà văn đều là “người trongcuộc” cho nên bao giờ cũng “chân thực” hơn hiện thực cuộc đời và được “mổxẻ”, “phơi bày” đến từng chân tơ kẽ tóc! Tuy nhiên, với tất cả những cái gọi làbất cập, thối nát, xấu xa của chế độ “Khoa cử”, nhà văn cũng chỉ “giẫm chân,đấm ngực kêu trời” mà thôi! Dù cho chế độ thời xưa có xấu xa, thối nát đếnmức nào thì văn nhân cũng chỉ có thể bất lực mà than với trời để rồi sau đó vẫnphải chấp nhận mà tham gia cốt cũng chỉ để tìm một chút công danh ở đời Đóchính là cái “bi kịch muôn đời” của tầng lớp Nho sĩ dưới chế đô Phong kiến từngàn xưa!

2.1.3 Lên án con người với đạo đức suy đồi

Không ngoa khi nói Liêu trai chí dị là một bộ truyện với nội dung phongphú cùng với đó là nhiều ý nghĩa sâu xa khiến người đọc phải nghiền ngẫm suynghĩ Bên cạnh việc phơi bày những mặt u tối của chế độ chính trị xấu xa, bộmáy quan lại thối nát, truyện còn vạch ra trước mắt người xem những mặt u tốicủa đạo đức con người Lòng tham con người hiện lên với muôn hình vạn trạng

khác nhau, người tham hư vinh, tiền tài, công danh (Mộng lang, Xúc chức, Cô gái họ Mai) Kẻ lại tham sắc tình mà lu mờ lí trí (Họa bì, Đậu thị).

Nếu ai đã từng đọc qua bộ truyện đều sẽ thấy rằng, đa số các mẫu truyệnđều nói lên thực trạng tham nhũng của bộ máy chính quyền phong kiến, sở dĩbọn quan lại có thể lộng hành mà hà hiếp người dân là bởi chúng được sự chechở của triều đình bên trên, dưới lại có sự xúi giục, đúc lót của bọn địa chủphong kiến, lòng tham tiền tài khiến con bọn chúng đánh mất lương tri mà làm

những điều đi ngược với công lý và đạo đức Chẳng hạn như trong Mộng lang,

nhân vật Giáp vì muốn mình nhanh chóng thăng quan tiến chức mà ra sức vơvét của dân để đút lót cho bề trên, mặc cho cha và em đã hết lời khuyên ngăn

Giáp vẫn dùng lý lẽ: “Em ở nhà quê nên không biết điều cốt yếu của việc làm quan Quyền thăng hay truất mình là ở quan trên chứ không phải trăm họ, nên

cứ quan trên vui lòng tức là quan tốt chứ thương yêu trăm họ thì làm sao cho quan trên vui lòng được?” Những lời trái với phẩm chất đạo đức của một

người làm quan nên có được Giáp thốt lên càng chứng tỏ tưởng lệch lạc đã ănsâu vào tầng tầng lớp lớp của bộ máy chính quyền cai trị Một người quan tốtchính là người phải xem “trăm họ” như con, ra sức giúp đỡ, bảo bọc cùng với

đó còn phải là một người liêm chính, công tâm Hay tên quan điển sử trong Cô gái họ Mai cũng là ví dụ điển hình cho kiểu quan tham bức áp dân lành Hắn ta

vì ăn của đúc lót của tên trộm đã vu cho cô gái họ Mai từ một nạn nhân chuyểnthành kẻ thông gian khiến cho cô uất ức mà tự sát Hậu quả của những tên thamquan này đa số đều phải nhận lãnh cái chết hoặc cho dù có sống cũng khôngthể sống nên hình hài một con người Điều đó đã chứng tỏ được cái nhìn nhânđạo của tác giả đương thời, cái xấu, cái ác nhất định sẽ bị trừng trị