DHDN giao trinh dc hc moi trng NXB d

Trong ựó: h LD lethal dose: li u lư#ng gây ch/t h LC lethal concentration: n\ng ự gây ch/t h ED effective dose: li u lư#ng gây =nh hưOng h EC effective concentration: n\ng ự gây =nh hưOn

NGUY N TH PHƯƠNG ANH

GIÁO TRÌNH

ð C H C

MÔI TRƯ NG

ð I H C BÁCH KHOA 2007

1.2.7 Tham s) an toàn cho ngư i

Chương 2 : NGUYÊN LÝ C3A ð C H C

2.1 Nguyên t:c chung trong nghiên c&u ñ c h c

2.1.1 Hai kh= năng gây tác ñ ng c@a ñ c ch t

2.1.2 ð c h c nghiên c&u dAa trên hi u &ng dưBi tC vong và trên

tC vong

2.1.3 ð c h c nghiên c&u sA tương tác gi!a các ñ c ch t

2.2 Phương th&c ch t ñ c ñi vào cơ thF

2.2.1 Quá trình h p th1

2.2.2 Quá trình phân b)

2.2.3 Quá trình chuyFn hóa ñ c ch t tJi các cơ quan trong cơ thF

2.2.4 Quá trình tích t1 hoKc ñào th=i

555681111111112131515

1717

171718182223303233333435373940

2.3.8 Nnh hưOng c@a ch t ñ c ñ/n thTn

2.3.9 Nnh hưOng c@a ch t ñ c ñ/n da

Chương 3: ð C H C MÔI TRƯ NG

3.1 ð c h c môi trư ng ñ t

3.1.1 Các dJng nhiUm ñ c trong môi trư ng ñ t

3.1.2 Quá trình lan truy n ñ c ch t trong môi trư ng ñ t

3.1.3 ð c ch t tV ch t th=i công nghi p

3.1.4 ð c ch t tV ch t th=i nông nghi p

3.2 ð c h c môi trư ng nưBc

3.2.1 Các dJng nhiUm ñ c trong môi trư ng nưBc

3.2.2 Quá trình lan truy n ñ c ch t trong môi trư ng nưBc

( hòa tan, bay hơi, k/t t@a )

3.2.3 Các y/u t) môi trư ng =nh hưOng tBi ñ c tính

3.2.4 ð c ch t và =nh hưOng c@a ñ c ch t trong môi trư ng nưBc

3.3 ð c h c môi trư ng khí

3.3.1 Các dJng nhiUm ñ c trong môi trư ng không khí

3.3.2 Quá trình lan truy n ñ c ch t trong môi trư ng khí

3.3.3 Quá trình lan truy n ñ c ch t trong môi trư ng không khí

3.3.4 Tác ñ ng gây hJi c@a các ñ c ch t có trong không khí

3.3.5 ð c ch t do hoJt ñ ng ñô th[ và giao thông

3.3.6 M t s) b nh ngh nghi p tV khí th=i công nghi p trong không khí

Chương 4: ð C H C C3A M T S- TÁC NHÂN GÂY

Ô NHI7M MÔI TRƯ NG

4.1 ð c h c c@a m t s) tác nhân hóa h c

4.1.1 ð c h c c@a m t s) kim loJi nKng

4.1.2 ð c h c c@a m t s) dung môi ch t h!u cơ

4.1.3 ð c h c c@a ch t h!u cơ t\n lưu khó phân h@y PoPs

4.2 ð c h c c@a m t s) tác nhân sinh h c

46464950525555

55555657575858596061

636368717878798186868790

GI#I THI$U MƠN H C

1.Tên hEc phHn: ð_C H`C MƠI TRƯeNG

2 SI tín chK (đơn vO hEc trình): 3 ðVHT

3 Trình đS: cho sinh viên năm th& 3

4 Phân bV thWi gian:

h Lên lBp

h Xêmina

h Bài tTp và tA h c

5 HEc phHn tiên quy[t:

Các mơn cơ sO chuyên ngành: hĩa sinh, hĩa h c mơi trư ng

6 M]c tiêu c^a hEc phHn:

h M1c tiêu đào tJo chung c@a h c phkn

Trang b[ cho sinh viên ki/n th&c nâng cao v các nguyên lý đ c h c và đ c

h c c@a m t s) ch t ơ nhiUm điFn hình, vTn d1ng ki/n th&c đã h c đF đánh giá vàtìm gi=i pháp phịng ngVa hJn ch/ tác đ ng đ c h c đ)i vBi mơi trư ng và conngư i

h M1c tiêu đào tJo c1 thF v ki/n th&c c@a h c phkn

+ Nêu đư#c m t s) khái ni m cơ b=n c@a b mơn đ c h c và hiFu các thuTt ng!hay dùng trong b mơn đ c h c

+ Nêu đư#c m t cách khái quát các quá trình lan truy n, chuyFn hĩa c@a đ c ch ttrong mơi trư ng; phương th&c đ c ch t đi vào cơ thF g\m 4 quá trình sau: quátrình h p th1, chuyFn hố, tích t1 hoKc đào th=i đ c ch t trong cơ thF sinh vTt; cơch/ tác đ ng c@a đ c ch t và biFu hi n c@a nhiUm đ c

+ Nêu lJi đư#c tính đ c c@a m t s) ch t ơ nhiUm đã đư#c giBi thi u trong h cphkn

h M1c tiêu đào tJo c1 thF v năng lAc, ko năng qua h c h c phkn

+ DA đốn đư#c ch t gây tác đ ng ch@ đJo trong ngu\n th=i và tác đ ng c@a nĩđ/n h sinh thái và con ngư i

+ ðưa ra đư#c gi=i pháp phịng ngVa, hJn ch/ tác đ ng gây hJi c@a các đ c ch ttrong mơi trư ng

h M1c tiêu đào tJo c1 thF v thái đ c@a sinh viên qua h c h c phkn

+ Nâng cao ý th&c b=o v mơi trư ng

+ N:m đư#c cách th&c và phương pháp nghiên c&u c@a b mơn khoa h c ð c h cmơi trư ng

7 Mơ tA v`n t`t nSi dung hEc phHn:

Chương 1: M t s) v n ñ chung

GiBi thi u các khái ni m chung c@a b môn ñ c h c môi trư ng

Chương 2: Nguyên lý c@a ñ c h c

GiBi thi u phương th&c ñ c ch t ñi vào cơ thF, tác ñ ng c@a ñ c ch t khitích t1 trong cơ thF và nh!ng biFu hi n nhiUm ñ c

Chương 3: ð c h c môi trư ng

GiBi thi u ñ c h c c@a các môi trư ng nưBc, không khí, môi trư ng ñ tChương 4: ð c h c c@a m t s) ñ c ch t môi trư ng

GiBi thi u m t s) ñ c ch t môi trư ng hay gKp trong các hoJt ñ ng côngnghi p, nông nghi p cũng như trong sinh hoJt

8 Nhi;m v] c^a sinh viên:

h DA lBp và th=o luTn

h KiFm tra gi!a h c kỳ

h Thi cu)i h c kỳ

9 Tài li;u hEc tep:

[1] Lê Huy Bá (ch@ biên), ð c h c môi trư ng, NXB ðJi h c Qu)c gia TPH\ Chí Minh, 2000

[2] Tr[nh Th[ Thanh, ð c h c môi trư ng và s c kho con ngư i, NXB ðJi

h c Qu)c gia Hà N i, 2003

[3] NguyUn ð&c KhiFn, Qu n lý ch t th i nguy h i, NXB Xây dAng, 2003[4] NguyUn ð&c Lư#ng, PhJm Minh Tâm, V sinh và An toàn th"c ph$m,NXB ðJi h c Qu)c gia TP H\ Chí Minh, 2002

[6] J.P.F D` Mello, Food safety contaminants and toxins, CABIPublishing, 2002

[7] Heidelore Fiedler, Persistent Organic Pollutants, Springer, 2003

[8] PGS PTS Hoàng Văn Bính, Tài li u nghi p v/ ð c ch t h c côngnghi p và d" phòng nhi1m ñ c trong s n xu t, B Y T/, 1996

[9] SO khoa h c công ngh môi trư ng Hà N i, vi n nghiên c&uChulabhorn Thái Lan, Tài li u ñào t o ð c h c các thu4c tr5 v6t h i và hóa

ch t c ng nghi p: b nh ngh: nghi p và an toàn, 2003

11 Phương thfc kigm tra ñánh giá ti[p thu hEc phHn:

h Chuyên ckn: Tr ng s): 0,1

h KiFm tra gi!a h c kỳ: Tr ng s): 0,3, Hình th&c: Th=o luTn, b=n thu hoJch

h Thi k/t thúc h c phkn: Tr ng s): 0,6, Hình th&c: Tr:c nghi m tA luTn

CHƯƠNG 1

M T S- KHÁI NI$M CHUNG V0 đ C H C

1.1 Các khái ni;m vi ựSc hEc

1.1.1 đSc hEc

đ c h c là b môn khoa h c nghiên c&u v lư#ng và ch t các tác ự ng b t l#ic@a các tác nhân hoá h c, vTt lý và sinh h c lên h th)ng sinh h c c@a sinh vTts)ng

1.1.2 đSc hEc môi trưWng

a Khái ni;m

đ c h c môi trư ng là m t ngành khoa h c c@a ự c h c, chuyên nghiên c&u vcác tác nhân ự c t\n tJi trong môi trư ng gây tác ự ng nguy hJi ự)i vBi cơ thFs)ng trong môi trư ng ựó

Cơ thF s)ng có thF là:

h ThAc vTt, ự ng vTt trong m t qukn thF hoKc m t qukn xã

h Con ngư i trong m t c ng ự\ng dân cư

h đánh giá ch t lư#ng môi trư ng thông qua các thC nghi m ựư#c ti/n hànhtheo tiêu chuyn môi trư ng và phù h#p vBi các tiêu chuyn v nghiên c&u

ự c h c

h Phát hi n các tác nhân hóa h c, vTt lý, sinh h c trong môi trư ng có nguy

cơ gây ự c cho ngư i và h sinh thái cũng như ngu\n g)c phát sinh c@achúng TV ựó tìm ra các bi n pháp ngăn ngVa phù h#p

h đánh giá nguy cơ gây hJi c@a sA phát tán ô nhiUm ch t th=i hay các nơichôn l p ch t th=i Trong trư ng h#p khó có kh= năng phân tắch và kiFm trathành phkn các ch t có trong dòng ch t th=i ngư i ta có thF ựánh giá nguy

cơ gây hJi bzng cách ti/n hành trAc ti/p quan tr:c ự c tắnh c@a dòng ch tth=i

1.1.3 ðSc chjt

a) Khái ni;m

ð c ch t là ch t khi xâm nhTp vào cơ thF gây nên các bi/n ñ{i sinh lý, sinhhoá; phá v| cân bzng sinh h c và gây r)i loJn ch&c năng s)ng bình thư ng, d}nñ/n trJng thái b nh lý c@a các cơ quan n i tJng, các h th)ng hoKc trên toàn cơ thF

ð c ch t có thF là:

h ðSc chjt hóa hEc: T t c= các h#p ch t hóa h c ñ u có kh= năng gây ñ ccho cơ thF sinh vTt Theo Paracelse thì không có ch t nào là không ñ c,chính li u lư#ng làm nên ch t ñ c Có nghĩa là b t c& ch t nào cũng có kh=năng gây ñ c khi li u lư#ng ñi vào cơ thF ñ@ lBn

h ðSc chjt sinh hEc: bao g\m nh!ng ñ c ch t có ngu\n g)c tV ñ ng vTt,thAc vTt, vi sinh vTt có kh= năng gây ñ c Ví d1 như ñ c t) cá nóc, n c r:n,

n m ñ c, ñ c t) n m m)c, vi khuyn, virut gây b nh,…

h ðSc chjt vet lý: bao g\m các tác nhân vTt lý như nhi t, tác nhân phóng xJ,sóng ñi n tV, ti/ng \n, tia tC ngoJi,

b) Phân lomi ñSc chjt

Có r t nhi u cách phân loJi ñ c ch t và phân loJi ñ c ch t O ñây ch€ có tính

ch t tương ñ)i

DAa theo b=n ch t gây ñ c c@a ñ c ch t môi trư ng có thF phân loJi thành:

h ðSc chjt môi trưWng sơ cjp: ð c ch t có s•n trong môi trư ng và gây tác

ñ ng trAc ti/p lên cơ thF s)ng

h ðSc chjt môi trưWng thf cjp: là ñ c ch t phát sinh tV tV ch t b:t ñku ít

ñ c hoKc không ñ c, sau khi qua ph=n &ng chuyFn hóa c@a cơ thF s)ng trOthành ch t khác có tính ñ c hơn

DAa vào giá tr[ li u lư#ng gây ch/t 50% ñ ng vTt thí nghi m (LD50) c@a ñ c

ch t ñ)i vBi chu t ngư i ta phân loJi ñ c ch t thành các m&c ñ sau (B=ng 1)

B=ng 1.1: Phân loJi ñ c ch t theo m&c ñ ñ c c@a WHO

Do ăn u)ng Ti/p xúc qua daM&c ñ ñ c

h đ c ch t có kh= năng gây ung thư: dioxin, ch t phóng xJ, benzen, ự c t)

n mẦ

h đ c ch t gây ự c h thkn kinh: Thu)c b=o v thAc vTt, metyl th@y ngân,HCN,Ầ

h đ c ch t gây ự c h hô h p: CO, NO2, SO2, hơi chì,Ầ

h đ c ch t gây nhiUm ự c gan: dioxin, PCBs, PAHs,Ầ

h đ c ch t gây nhiUm ự c máu: virut, chì

h Các ch t gây mê: chlorofoc, tetraclorua,Ầ

h Các ch t gây ự c h enzyme: các kim loJi nKng, F,Ầ

h Nhóm 1: bao g\m nh!ng tác nhân mà kh= năng gây ung thư O ngư i ựã cóch&ng cB xác ựáng

h Nhóm 2: Nhóm 2 bao g\m các tác nhân chưa có ựky ự@ bzng ch&ng v tắnhgây ung thư O ngư i, nhưng có ự@ hoKc gkn ự@ bzng ch&ng v tắnh gây ungthư O ự ng vTt Nhóm này ựư#c chia làm 2 nhóm nhẨ:

+ Nhóm 2A: bao g\m nh!ng tác nhân có m t s) bzng ch&ng chưa hoàntoàn ựky ự@ v tắnh gây ung thư cho ngư i nhưng có bzng ch&ng xác nhTn

là gây ung thư cho ự ng vTt thắ nghi m

+ Nhóm 2B: Bao g\m nh!ng tác nhân mà có m t s) bzng ch&ng v kh=năng gây ung thư cho ngư i và gkn ự@ bzng ch&ng v tắnh gây ung thư trên

ự ng vTt thắ nghi m

h Nhóm 3: Bao g\m các tác nhân không có bzng ch&ng rõ ràng v kh= nănggây ung thư O ngư i, lJi có ựky ự@ bzng ch&ng gây ung thư trên ự ng vTt thắnghi m, song cơ ch/ gây ung thư O ự ng vTt thắ nghi m không gi)ng vBi cơch/ gây ung thư O ngư i

h Nhóm 4: Tác nhân có thF không gây ung thư cho ngư i đó là nh!ng tácnhân mà bzng ch&ng cho th y không có tắnh gây ung thư cho ngư i và ự ngvTt thắ nghi m

1.1.4 Tính ñSc

a) ðOnh nghĩa tính ñSc

Tính ñ c c@a m t ch t là tác ñ ng có hJi c@a ch t ñó ñ)i vBi cơ thF s)ng.KiFm tra tính ñ c chính là xem xét, ưBc tính tác ñ ng có hJi c@a ch t ñ c lên cơthF s)ng trong nh!ng ñi u ki n nh t ñ[nh

b) Các y[u tI Anh hưpng ñ[n tính ñSc

Dmng trn tmi c^a ñSc chjt: Tính ñ c c@a m t s) ñ c ch t ph1 thu c vào hìnhthái hóa h c c@a chúng Ví d1 th@y ngân O dJng hơi ñ c hơn so vBi dJng l†ng ŽdJng hơi th@y ngân dU dàng h p th1 qua ñư ng hô h p và tích t1 gây ñ c trong cơthF ñKc bi t là não Ž dJng l†ng th@y ngân sau khi vào mi ng qua ñư ng ăn u)ngphkn lBn ñư#c ñào th=i ra ngoài theo ñư ng phân

ðưWng hjp th]: Tính ñ c c@a ñ c ch t ph1 thu c vào ñư ng h p th1 c@a ñ c

ch t M t s) h#p ch t như benzen ñ c hơn khi h p th1 qua ñư ng hô h p và da sovBi h p th1 qua ñư ng tiêu hóa vì lý do chúng ñư#c chuyFn hóa gi=i ñ c khi h pth1 qua ñư ng tiêu hóa Ngư#c lJi mu)i cianua ñ c hơn khi h p th1 qua ñư ngtiêu hóa so vBi h p th1 qua da do kh= năng h p th1 qua da nh† hơn r t nhi u so vBi

h p th1 qua ñư ng tiêu hóa

Các tác nhân môi trưWng: Các tác nhân nhi t ñ , pH, ánh sáng, ñ ym,…có thFlàm tăng hoKc gi=m tính ñ c c@a ñ c ch t môi trư ng

Ví d1: ð c tính c@a nicotin, atropin ñ)i vBi ñ ng vTt b[ nhiUm s• tăng khi nhi t

ñ gi=m Ngư#c lJi ñ c tính c@a parathion gi=m khi nhi t ñ gi=m

Các y[u tI sinh hEc:

+ TuVi tác: Thông thư ng tr• sơ sinh, cơ thF tr• ñang phát triFn thư ng nhJy c=mvBi ñ c ch t hơn tV 1,5 ñ/n 10 lkn so vBi nh!ng cơ thF ñã trưOng thành Nhi unghiên c&u cho th y tr• em dU dàng h p th1 ñ c ch t và kh= năng bài xu t chTm sovBi ngư i lBn Ví d1 tr• em có kh= năng h p th1 chì 4h5 lkn, và h p th1 cadimi 20lkn lBn hơn so vBi cơ thF trưOng thành

Nhi u d}n ch&ng cũng cho th y cơ thF c@a ngư i cao tu{i cũng nhJy c=m hơn

so vBi cơ thF tr• Nguyên nhân ch@ y/u là do cơ thF ngư i cao tu{i có mô m| pháttriFn hơn, nưBc th p hơn và kh= năng chuyFn hóa và bài xu t ch t ñ c suy gi=m.Ngư i ta cũng th y rzng tác d1ng c@a ñ c ch t cũng khác nhau ñ)i vBi tVng

th i kỳ c@a thai nhi Th i kì hình thành các cơ quan và b phTn cơ thF c@a thai nhi

là th i kì m}n c=m vBi ñ c ch t môi trư ng nh t

+ Tình trmng sfc khos và ch[ ñS dinh dưtng: Tình trJng s&c kh†e và ch/ ñdinh dư|ng =nh hưOng lBn ñ/n kh= năng nhiUm ñ c c@a cơ thF Nh!ng cơ thF b[suy y/u, căng th‘ng thkn kinh, suy dinh dư|ng, m t cân bzng dinh dư|ng thư ng

có nguy cơ b[ nhiUm ñ c cao hơn so vBi cơ thF kh†e mJnh

Qua các nghiên c&u ngư i ta th y rzng: Cơ thF thi/u m t s) axit béo vàaxitamin ckn thi/t s• làm cho hoJt tính c@a enzyme chuyFn hóa ch t ñ c gi=m d}nñ/n cơ thF dU b[ nhiUm ñ c T‹ l kh)i u cũng tăng cao khi ch/ ñ dinh dư|ng giàulipid Thi/u Vitamin C, E làm gi=m hoJt tính c@a enzyme chuyFn hóa ñ c ch t,thi/u vitamin A làm tăng ñ nhJy c=m c@a các ñư ng hô h p ñ)i vBi các ch t gâyung thư.

+ Y[u tI di truyin:

Ph1 thu c vào ñKc ñiFm c@a tVng loài: ð c tính c@a m t ch t thư ng khácnhau ñ)i vBi m“i loài Nguyên nhân là do kh= năng chuyFn hóa sinh h c, h p th1,phân b), ñào th=i c@a ñ c ch t ñ)i vBi tVng loài khác nhau là khác nhau Ví d1 nhưthu)c di t côn trùng thư ng ñ c ñ)i vBi các loJi côn trùng hơn so vBi ngư i và cácloài ñ ng vTt có vú 2hnaptylamin thư ng tJo ra kh)i u O b ng ñJi chó và ngư inhưng không tJo ra kh)i u O cơ thF chu t

ðKc ñiFm c@a tVng cơ thF s)ng trong loài: Do ñKc ñiFm sinh h c c@a các cơthF không gi)ng nhau nên kh= năng b[ nhiUm ñ c cũng khác nhau M t s) ngư i

r t m}n c=m vBi m t s) tác nhân như ánh sáng, b1i, m t s) loJi thAc phym so vBinh!ng ngư i khác Qua nhi u nghiên c&u cho th y nguy cơ b[ ung thư cũng ph1thu c vào y/u t) di truy n

+ Giui tính: Trong m t s) trư ng h#p ñKc bi t O chu t thì ngư i ta th y rzngchu t cái và chu t ñAc có ph=n &ng khác nhau ñ)i vBi m t s) ñ c ch t Ph=n &ngkhác nhau này ch€ x=y ra ñ)i vBi nh!ng cơ thF ñã trưOng thành Ví d1 như chu tñAc nhJy c=m vBi DDT hơn chu t cái ñ/n 10 lkn M t s) ch t h!u cơ ch&aphospho gây ñ c ñ)i vBi chu t nh:t cái và chu t cái to mJnh hơn so vBi chu t ñAc

h Liiu lưvng và thWi gian ti[p xúc:

Tác ñ ng c@a ñ c ch t càng lBn khi li u lư#ng càng cao và th i gian ti/p xúccàng dài Tuỳ theo li u lư#ng ti/p xúc và th i gian ti/p xúc mà xu t hi n nh!ngtri u ch&ng b nh lý và tác hJi khác nhau Tác hJi gây ra khi ti/p xúc trong th igian ng:n thì có thF h\i ph1c ñư#c Nhưng ti/p xúc vBi m t th i gian dài s• b[nh!ng tác hJi có thF không h\i ph1c ñư#c

c) Các ñyc trưng c^a tính ñSc

1< Tính ñ c c>a m t ch t tác ñ ng lên các cơ quan hoBc cơ thC khác nhau thìkhác nhau

Ví d1: CO ti/p xúc vBi da không gây ñ c, nhưng gây ñ c cho h hô h p.2< Tính ñ c c>a các ch t khác nhau tác ñ ng lên cùng m t cơ quan hoBc m t cơthC là khác nhau

Ví d1: CO2 gây ngJt cho ngư i và ñ ng vTt nhưng lJi là ngu\n dinh dư|ngcacbon c@a thAc vTt

3< Trong môi trư ng có tIn t i nhi:u tác nhân ñ c thì tính ñ c sK ñưLc khuMch ñ ilên hoBc tiêu gi m.

Ví d1: Trong môi trư ng axit s• làm tăng kh= năng h p th1 kim loJi nKng vào

Ví d1: Ngư|ng gây ng&a c{ c@a khí SO2là 0,3mg/m3

5< Tính ñ c có thC biCu hi n qua nhi1m ñ c c p tính và nhi1m ñ c mãn tínhNhizm ñSc cjp tính: NhiUm ñ c c p tính là tác ñ ng c@a m t ch t l/n cơ thF s)ng

xu t hi n sBm sau khi ti/p xúc vBi ch t ñ c trong th i gian ng:n hoKc r t ng:n

Ví d1: BiFu hi n ngJt thO do nhiUm ñ c khí CO

Ng ñ c th&c ăn do ăn ph=i thAc phym b[ nhiUm ñ cðyc ñigm c^a nhizm ñSc cjp tính

h N\ng ñ và li u lư#ng khi ti/p xúc thư ng lBn so vBi n\ng ñ ph{ bi/n

Ví d1: B nh ung thư ph{i do khói thu)c lá

ðyc ñigm c^a nhizm ñSc mãn tính

h NhiUm ñ c mãn tính thF hi n sA tích lũy ch t ñ c trong cơ thF s)ng

h N\ng ñ và li u lư#ng ti/p xúc thư ng th p hoKc r t th p

h Th i gian ti/p xúc dài

h Th i gian biFu hi n b nh dài Th i gian ban ñku thư ng không có tri uch&ng rõ ràng hoKc nh” nhưng b nh phát triFn và nKng trong th i gian sau

h Ch€ xu t hi n tri u ch&ng nhiUm ñ c mãn tính khi có gi=m sút v s&c kh†e

h B nh do nhiUm ñ c mãn tính thư ng khó khôi ph1c

h Thư ng x=y ra ñ)i vBi s) ñông cá thF mang tính c ng ñ\ng

6< Tính ñ c có tính thu6n nghXch hay không thu6n nghXch

Tính thuen nghOch: là tính ch t c@a ch t ñ c khi vào cơ thF s)ng ñư#c h p th1,ñào th=i không ñF lJi di ch&ng nào cho cơ thF

Tác d1ng ñ c có tính thuTn ngh[ch thông thư ng là tác d1ng ñ c dAa trên liênk/t thuTn ngh[ch (liên k/t phi ñ\ng hóa tr[ ví d1 như liên k/t hydro, liên k/t Vander Waals, liên k/t ion,…) c@a ñ c ch t vBi các thành phkn c@a cơ thF s)ng Cácliên k/t này có m&c năng lư#ng tương ñ)i bé Các liên k/t này thư ng r t b n Các

liên k/t này ñư#c tJo thành ch@ y/u do ph=n &ng gi!a các d}n xu t ñ c ch t chưañư#c hoJt hóa sinh h c vBi các thành phkn c@a cơ thF.

Ví d1 tác ñ ng c@a CO lên hemoglobin là tác ñ ng có tính thuTn ngh[ch COvào cơ thF tác d1ng vBi Hemoglobin c=n trO vTn chuyFn oxy trong máu, nhưng khicho ngư i b[ ng ñ c hít thO khí oxy cơ thF s• h\i ph1c lJi bình thư ng

Tính không thuen nghOch: là tính ch t c@a ch t ñ c khi ñi vào cơ thF s• ñF lJi dich&ng

Tác d1ng ñ c có tính không thuTn ngh[ch thông thư ng là tác d1ng ñ c dAatrên liên k/t không thuTn ngh[ch (liên k/t ñ\ng hóa tr[) Các liên k/t này thư ng

r t b n Các liên k/t này ñư#c tJo thành do ph=n &ng gi!a các d}n xu t ñ c ch t ñãñư#c hoJt hóa sinh h c vBi các thành phkn c@a cơ thF

Các tác d1ng ñ c có tính không thuTn ngh[ch như tác d1ng ñ c gây ung thư,

ñ t bi/n gen, hoJi tC, quái thai,

1.2 MIi quan h; gi|a liiu lưvng và ñáp fng

1.2.1 Liiu lưvng (Dose)

Li u lư#ng là m&c ñ phân b) ch t ñ c trên cơ thF s)ng

Các ñơn v[ c@a li u lư#ng:

h mg/kg, g/kg, ml/kg thF tr ng: là kh)i lư#ng, hoKc thF tích ch t ñ c trên m tñơn v[ kh)i lư#ng cơ thF

h mg/m2, g/m2, ml/m2b mKt cơ thF: là kh)i lư#ng, hoKc thF tích ch t ñ c trên

1.2.3 Quan h; gi|a liiu lưvng và ñáp fng

M)i quan h gi!a li u lư#ng và ñáp &ng có thF biFu diUn dưBi dJng hàm s),

và ựáp &ng g i là ựư ng cong ựáp &ng Thông thư ng ự\ th[ biFu diUn ựư ng congựáp &ng có dJng như hình 1.

1.2.4 đánh giá ựSc tắnh cjp tắnh

a) đmi lưvng dùng ựg ựánh giá ựSc tắnh cjp tắnh

đ c tắnh c p tắnh c@a m t ch t, ựư#c ựánh giá bzng các ựJi lư#ng: LD ,LC,

ED, EC Các ựJi lư#ng này ựư#c suy ra tV ựư ng cong biFu diUn m)i quan h gi!a

li u lư#ng và ựáp &ng

Trong ựó:

h LD (lethal dose): li u lư#ng gây ch/t

h LC (lethal concentration): n\ng ự gây ch/t

h ED (effective dose): li u lư#ng gây =nh hưOng

h EC (effective concentration): n\ng ự gây =nh hưOng

h LT(lethal time): th i gian gây

ch/t ự ng vTt thắ nghi m

Thông thư ng các ựJi lư#ng này

ựư#c ghi kèm theo các thông s): th i

gian thắ nghi m, sinh vTt ựư#c sC

d1ng trong thắ nghi m, % ựáp &ng

ch t chưa gây ựáp &ng T\n tJi

m t ngư|ng (Threshold), ựiFmb:t ựku xu t hi n ph=n &ng

h Phkn trăm ựáp &ng có thF l y O các m&c: 0%, 10%, 50%, 90 %; trong ựóm&c 50% là m&c ựư#c dùng ph{ bi/n nh t.

Các ựưWng ti[p xúc:

+ qua da: bôi m t lư#ng ch t ự c nh t ự[nh lên phkn da ựã ựư#c cJo sJch lông, sau

ựó dùng v=i qu n kắn

+ qua ựư ng tiêu hóa: cho ăn qua mi ng

+ ựư ng hô h p: cho ti/p xúc vBi ự c ch t riêng qua ựư ng mũi hoKc ti/p xúc toànthân

Liiu lưvng ti[p xúc:

+ Lư#ng ch t ự c cho O các m&c gi=m dkn như sau: 2000, 300, 50, 5mg/kg thF

tr ng ự)i vBi trư ng h#p ti/p xúc qua mi ng và qua da

+ Li u lư#ng ti/p xúc cao nh t là 5mg/l sau ựó cho gi=m dkn ự)i vBi trư ng h#p

ự c ch t ti/p xúc qua ựư ng hô h p

Các bưuc ti[n hành

+ Lưu cơ thF sinh vTt thắ nghi m trong môi trư ng ch&a ch t ự c O các li u lư#ngkhác nhau (Th i gian lưu thư ng là 24 gi , 48 gi , 96 gi , tùy thu c vào ự)itư#ng sinh vTt ựem thắ nghi m.)

+ L y ự ng vTt thắ nghi m ra khẨi môi trư ng có ự c ch t, ti/n hành quan sáttrong v ng 14 ngày, thư ng xuyên ựo nh!ng chẠ tiêu sau: cân nKng, m&c ự tiêuth1 thAc phym, s) lư#ng cá thF ch/t, Ầ

+ LTp ựư ng cong ựáp &ng, xác ự[nh các giá tr[ LD50, ED50,Ầ

1.2.5 đánh giá ựSc tắnh mãn tắnh

a) đmi lưvng dùng ựg ựánh giá ựSc

tắnh mãn tắnh

đ c tắnh mãn tắnh c@a m t ch t

ựư#c ựánh giá bzng ựJi lư#ng: MATC

MATC là n\ng ự gây ự c cAc ựJi có

thF ch p nhTn ựư#c, n\ng ự MATC

nzm trong kho=ng:

NOEC(NOEL)<MATC<LOEC(LOEL)

Hình 1.3: NOAEL và LOAELtrên ựư ng cong ựáp ng

h LOEL (Low observed effect level): li u lư#ng th p nh t c@a ự c ch ttrong môi trư ng ựF có thF quan sát th y biFu hi n nhiUm ự c.

h LOEC: (Low observed effect concentration): n\ng ự th p nh t c@a ự c

ch t trong môi trư ng ựF có thF quan sát th y biFu hi n nhiUm ự c

h NOEL (No observed effect level): Li u lư#ng cao nh t c@a ự c ch t màtJi n\ng ự ựó không quan sát th y =nh hưOng nhiUm ự c ự/n cơ thF sinhvTt thAc nghi m

h NOEC (No observed effect concentration): n\ng ự cao nh t c@a ự c

ch t mà tJi n\ng ự ựó không quan sát th y =nh hưOng nhiUm ự c ự/n cơthF sinh vTt thAc nghi m

* Chú ý: NOEL và LOEL dùng cho t t c= các ựáp &ng kF c= ựáp &ng có hJi vàcác tác ự ng nói chung khác NOAEL (No observed adverse effect level),LOAEL (Low oserved adverse effect level) chẠ sC d1ng cho ựáp &ng có hJi c@a

ự c ch t

b) Phương pháp xác ựOnh ựSc tắnh mãn tắnh c^a mSt chjt:

đ c tắnh mãn tắnh c@a m t ch t ựư#c xác ự[nh bzng cách thông qua các thắnghi m trư ng diUn Qua các thắ nghi m này có thF xác ự[nh ựư#c:

h n\ng ự gây =nh hưOng và m&c ự =nh hưOng c@a ự c ch t ự/n quá trìnhphát triFn bình thư ng c@a cơ thF sinh vTt

h n\ng ự gây =nh hưOng và m&c ự =nh hưOng ự/n kh= năng sinh s=n c@a cơthF sinh vTt

h Nguy cơ gây ung thư c@a ự c ch t ự)i vBi cơ thF sinh vTt

MSt sI thắ nghi;m dùng ựg ựánh giá ựSc tắnh mãn tắnh

Các nghiên cfu trưWng dizn: Các nghiên c&u thư ng ti/n hành O li u lư#ngdưBi m&c tC vong Th i gian nghiên c&u thư ng kéo dài tV 6 ự/n 24 tháng hoKcnghiên c&u trong su)t vòng ự i c@a ự ng vTt mang ựi thắ nghi m

Qua các nghiên c&u trư ng diUn thu ựư#c các k/t qu= sau:

+ Hình dung ựư#c tác hJi mãn tắnh c@a ự c ch t

+ Thi/t lTp m)i quan h li u lư#ng ph=n &ng

+ Xác ự[nh cơ quan n i tJng nào ch[u tác ự ng và cơ ch/ gây ự c

+ Cung c p s) li u v tác ự ng tắch lũy

+ đánh giá v kh= năng ph1c h\i c@a cơ thF

h Thắ nghi;m nghiên cfu khA năng gây ựSt bi[n gen: m1c ựắch nhzm ựF xácự[nh kh= năng gây ự t bi/n gen c@a ự c ch t Bao g\m các thắ nghi m sau:+ Các thắ nghi m xác ự[nh kh= năng gây ự t bi/n gen c@a ự c ch t ựư#c ti/nhành trên vi sinh vTt, thAc vTt, côn trùng, t/ bào limpho,ẦCác thắ nghi m nàythư ng ắt t)n kém và cho k/t qu= nhanh

+ Các thí nghi m xác ñ[nh sA sai l ch nhiUm s:c thF trong t@y xương, t/ bào vinhân c@a lympho và sA phá h@y tinh trùng ti/n hành trên cơ thF ñ ng vTt.Thí nghi;m nghiên cfu khA năng gây ung thư: thư ng k/t h#p vBi nghiên c&utrư ng diUn nhzm ti/t ki m th i gian và kinh phí Ti/n hành xem xét sA xu t hi ncác kh)i u trên nh!ng ñ ng vTt ch[u li u cao trong nghiên c&u trư ng diUn.Nghiên cfu vi Anh hưpng khA năng sinh sAn trên cơ thg ñ‡c và cái: m1cñích nhzm ñF xác ñ[nh tác ñ ng x u c@a ñ c ch t ñ/n:

+ Tác ñ ng x u ñ/n s&c kh†e sinh s=n c@a b) và m” bao g\m sA khó th1 tinh, sA

vô sinh, nh!ng tác ñ ng lên tinh trùng và tr&ng

+ Tác ñ ng lên sA phát triFn c@a bào thai bao g\m kh= năng ch/t c@a phôi, s=ythai, sA ch/t trưBc khi sinh, quái thai

+ SA r)i loJn v ch&c năng sinh lý, b t thư ng trong hành vi nhTn th&c

1.2.7 Tham sI an toàn cho ngưWi

a) Lưvng ti[p xúc chjp nhen ñưvc trong mSt ngày ADI

Lưvng ti[p xúc chjp nhen ñưvc trong mSt ngày ADI (acceptable dailyintake): là lư#ng ưBc tính ti/p xúc c@a ngư i trong m t ngày mà không x=y ra

m t nguy cơ v s&c kh†e nào trong su)t c= ñ i

Giá tr[ ADI thư ng ñư#c dùng ñF quy ñ[nh cho các ch t ph1 gia và dư lư#ngthu)c trV sâu có mKt trong thAc phym và nưBc u)ng

Giá tr[ ADI ñư#c tính dAa trên các giá tr[ LOEL và NOEL trong các thínghi m trư ng diUn ti/n hành trên ñ ng vTt thí nghi m ADI ñư#c tính bzng côngth&c sau:

ADI=NOEL/UF

UF: là h s) b t ñ[nh, h s) này thư ng nzm trong kho=ng tV 10 ñ/n 1000.Thông thư ng giá tr[ UF là b i s) c@a 10 UF ñư#c xác ñ[nh dAa trên nguyên t:csau:

h Trong trư ng h#p không xác ñ[nh ñư#c giá tr[ NOEL thì có thF dùng giá tr[LOEL c@a ñ c ch t, trong trư ng h#p này h s) b t ñ[nh ñư#c nhân thêm

h Trong trư ng h#p k/t qu= nghiên c&u v nhiUm ñ c mãn tính không ñkyñ@, h s) b t ñ[nh ñư#c nhân thêm vBi 10

h Trong trư ng h#p dùng k/t qu= thí nghi m trên ñ ng vTt ñF suy ra chongư i, h s) b t ñ[nh ñư#c nhân thêm 10

b) Liiu lưvng ti[p nhen hàng ngày có thg chOu ñ‡ng ñưvc TDI

Liiu lưvng ti[p nhen hàng ngày có thg chOu ñ‡ng ñưvc TDI (tolerabledaily intake): là giá tr[ ñ[nh lư#ng v kh)i lư#ng c@a m t ch t có trong thAc phym

và nưBc u)ng tác ñ ng trên m t ñơn v[ thF tr ng mà con ngư i có thF tiêu hóahàng ngày trong su)t m t ñ i mà không có nguy cơ x u cho s&c kh†e

Tương tA như ADI, TDI ñư#c tính theo công th&c sau:

TDI=NOAEL hoKc LOAEL/UF

UF thư ng có giá tr[ tV 10 ñ/n 10.000Giá tr[ TDI thư ng dùng ñF tính cho nh!ng ñ c ch t môi trư ng mà conngư i không ch@ ý ñưa vào ngu\n thAc phym hay nưBc u)ng

* Chú ý: Nh!ng qui ñ[nh v lư#ng ti/p xúc an toàn thư ng khác nhau O các qu)cgia khác nhau

CHƯƠNG 2 NGUYÊN LÝ C3A ð C H C

2.1 Các nguyên t`c chung trong nghiên cfu ñSc hEc

2.1.1 Hai khA năng gây tác ñSng c^a ñSc chjt

h ð c ch t tác ñ ng trAc ti/p lên cơ thF s)ng và gây hJi ñ/n cơ thF s)ng

h ð c ch t tác ñ ng gây hJi gián ti/p lên cơ thF s)ng

2.1.2 ðSc hEc nghiên cfu d‡a trên hi;u fng dưui t‰ vong và trên t‰ vongHi;u fng trên t‰ vong:

Hi u &ng trên tC vong là li u lư#ng c@a ñ c ch t môi trư ng ñ@ ñF cho cơ thFs)ng ñó ch/t

M1c ñích nghiên c&u dAa trên hi u &ng trên tC vong: ñưa ra các giBi hJn cknthi/t ñF ñ ra các tiêu chuyn môi trư ng

Hi;u fng dưui t‰ vong:

Hi u &ng dưBi tC vong là li u lư#ng c@a ñ c ch t ñ@ ñF phát hi n nh!ng =nhhưOng có hJi mà không làm cho cơ thF s)ng ñó b[ ch/t

M1c ñích c@a nghiên c&u dAa trên hi u &ng dưBi tC vong: ñánh giá ñư#c kh=năng thích nghi và s&c ñ kháng c@a cơ thF s)ng ñ)i vBi môi trư ng

2.1.3 ðSc hEc nghiên cfu s‡ tương tác gi|a các ñSc chjt

ð c h c môi trư ng không nghiên c&u tác d1ng c@a ñ c ch t m t cách ñ clTp mà nghiên c&u ñKt trong m)i quan h tương tác gi!a các ñ c ch t

h Tương tác hvp l‡c:

ðư#c thF hi n khi cơ thF s)ng h p th1 hai hay nhi u ch t ñ c Tác d1ng t{ngc@a các ch t này lBn hơn t{ng tác d1ng c@a các ch t c ng lJi Ví d1 như tương tácgi!a amiang và khói thu)c là tương tác h#p lAc Nguy cơ b[ ung thư ph{i c@angư i làm vi c vBi amiăng tăng lên 5 lkn, ngư i hút thu)c lá tăng lên 11 lkn nhưngñ)i vBi ngư i vVa hút thu)c lá vVa làm vi c vBi amiang thì tăng lên ñ/n 55 lkn sovBi ngư i bình thư ng

h Tương tác tiim Šn:

M t ch t khi ñơn ñ c ñi vào cơ thF thì không gây ph=n &ng cho cơ thF, nhưngkhi có mKt ch t khác trong cơ thF thì tính ñ c c@a ch t ñó tăng lên Ví d1 tương tácgi!a izopropanol và CCl4 là tương tác ti m yn Izopropanol không ñ c ñ)i vBichu t, nhưng dưBi tác d1ng c@a CCl4thì tính ñ c c@a nó s• tăng lên r t nhi u

h Tương tác ñIi kháng:

+ ðIi kháng hóa hEc: M t ñ c ch t s• làm m t ñ c tính c@a ch t khác qua ph=n

&ng hóa h c vBi ch t ñó Ví d1 tương tác gi!a EDTA và kim loJi là tương tác hóa

h c EDTA ph=n &ng tJo ph&c vBi kim loJi, làm cho kim loJi không có kh= năngliên k/t vBi nhóm –SH c@a protein gây bi/n tính protein.

+ ðIi kháng cmnh tranh: Ph=n &ng ñ)i kháng cJnh tranh là ph=n &ng mà O ñó

ch t cJnh tranh và ch t ñ)i kháng tác ñ ng lên cùng m t ch t ti/p nhTn ð c ch tñ)i kháng cJnh tranh làm chuyFn d[ch ch t khác ra kh†i v[ trí nhiUm ñ c Ví d1tương tác gi!a Oxy và CO là tương tác ñ)i kháng cJnh tranh CO tác d1ng vBiHemoglobin (Hb) ngăn c=n vTn chuyFn O2 trong máu, nhưng khi n\ng ñ O2caothì O2s• ñyy ñư#c CO ra kh†i Hb ñưa v trJng thái bình thư ng

HbO2+ CO→HbCO + O2

HbCO + O2→Hb.O2+CO

O2có thF ñyy CO ra kh†i v[ trí nhiUm ñ c nên ta g i tương tác này là tương tác ñ)ikháng không cJnh tranh

+ ðIi kháng không cmnh tranh: Ch t ñ)i kháng c=n trO tác ñ ng có hJi c@a ñ c

ch t nào ñó bzng cách n)i k/t các thành phkn có liên quan tBi ñ c ch t A ch&không liên k/t trAc ti/p vBi ñ c ch t A Ví d1 tương tác gi!a atropin và các ch t &cch/ enzyme acetylcholinesterase là tương tác ñ)i kháng không cJnh tranh.Atropin làm gi=m ñ c tính c@a các ch t &c ch/ enzyme acetylcholinhesterase(enzyme phân gi=i acetylcholin) bzng cách không tác d1ng trAc ti/p lên enzyme

ñó mà tác d1ng lên receptor c@a acetylcholin

+ ðIi kháng chuygn vO: ð)i kháng chuyFn v[ là ñ)i kháng tJo nên khi có sAchuyFn ñ{i dư#c ñ ng h c c@a ñ c ch t làm cho ñ c ch t có thF ti/n tBi dJng ñ chơn Ví d1 m t s) ch t sau khi qua chuyFn hóa c@a h enzyme có trong gan tJothành ch t ñ c hơn ñ)i vBi cơ thF

2.2 Phương thfc ñSc chjt ñi vào cơ thg

H p th1 th1 ñ ng là quá trình h p th1 x=y ra do sA chênh l ch n\ng ñ c@a ñ c

ch t O phía trong và phía ngoài màng sinh h c ð c ch t ñi tV nơi có n\ng ñ caoñ/n nơi có n\ng ñ th p

ð c ch t có kh= năng h p th1 th1 ñ ng qua màng t/ bào bao g\m ñ c ch t cókh)i lư#ng phân tC nh† tan trong nưBc và ñ c ch t tan t)t trong m| ð c ch t cókh)i lư#ng phân tC nh† h p th1 qua màng t/ bào nh các kênh vTn chuyFn ion cótrên màng Ngư#c lJi ñ c ch t tan t)t trong m| h p th1 qua màng nh lBp phospho

lipid c@a màng t/ bào Các dJng ion thư ng ít có kh= năng ñi qua màng t/ bào do

ñ hòa tan c@a chúng trong lipid th p

Phkn lBn ñ c ch t ñi vào cơ thF theo con ñư ng h p th1 th1 ñ ng T‹ l ñ c

ch t h p th1 vào cơ thF ph1 thu c vào gradient n\ng ñ và tính ưa béo c@a ñ c

h Hjp th] nhW các chjt mang

H p th1 nh các ch t mang là cơ ch/ vTn chuyFn ñ c ch t vào trong t/ bào

nh các ch t mang c@a t/ bào Các ch t liên k/t vBi ch t mang ñi vào trong t/ bào,

O ñây các ch t ñư#c gi=i phóng và ch t mang ti/p t1c vTn chuyFn phkn tC ch tkhác ñi qua màng t/ bào

NSi thjm bào

Bao g\m kiFu h p th1 các tiFu phkn dJng r:n theo cơ ch/ thAc bào và h p th1các tiFu phkn O dJng l†ng dưBi dJng u)ng bào H th)ng vTn chuyFn này ñư#cdùng khi bài ti/t các ch t ñ c có trong máu O các túi ph{i và mJng lưBi n i môcũng như h p th1 m t s) ñ c ch t qua thành ru t

b) Hjp th] qua da

Nhìn chung da có tính th m không cao, do ñó tJo nên m t hàng rào ngăn c=n

ñ c ch t ngoài môi trư ng xâm nhTp vào cơ thF qua da Tuy nhiên m t s) ñ c ch t

có kh= năng h p th1 qua da

ð c ch t dây dính trên da có thF có các ph=n &ng sau: ph=n &ng vBi b mKt dagây viêm da sơ phát, h p th1 qua da gây ph=n &ng vBi protein gây c=m &ng da,hoKc h p th1 qua da ñi vào máu

ð c ch t h p th1 qua da phkn lBn là qua lBp t/ bào biFu bì da và m t phkn quacác tuy/n bã nh n, tuy/n m\ hôi, qua các túi nang c@a lông

Hjp th] ñSc chjt qua t[ bào bigu bì da:

ð c ch t ñư#c h p th1 qua biFu bì da theo cơ ch/ khu/ch tán th1 ñ ng Ch t

ñ c h p th1 qua da qua lBp t/ bào biFu bì da qua 2 pha:

+ H p th1 qua lBp sVng: lBp bì có nhi m v1 ngăn chKn sA xâm nhTp c@a ñ c ch tvào cơ thF s)ng H p th1 qua lBp này mang tính ch n l c, ch€ cho phép nh!ng ch tphân cAc có kh)i lư#ng phân tC nh† khu/ch tán qua lBp protein và ch t không

+ H p th1 qua lBp chân bì: h p th1 qua lBp chân bì không có tính ch n l c, phknlBn các ch t có kh= năng qua lBp sVng ñ u ñư#c h p th1 qua lBp chân bì.

Hjp th] qua tuy[n bã nhWn, tuy[n mr hôi, qua các túi nang c^a lông:Kh= năng h p th1 ñ c ch t qua các tuy/n bã nh n, tuy/n m\ hôi và qua cáctúi nang c@a lông th p do các tuy/n này ch€ chi/m kho=ng 1% b mKt cơ thF Ch@y/u cho các ñ c ch t phân cAc có kh)i lư#ng phân tC nh† ñi qua

Y[u tI Anh hưpng ñ[n khA năng hjp th] qua da c^a ñSc chjt

Có nhi u y/u t) =nh hưOng ñ/n h p th1 ñ c ch t qua da như: c u trúc hóa h cc@a ñ c ch t, y/u t) môi trư ng, ñ dày m†ng c@a da, t)c ñ dòng máu c@a huy/tthanh

+ Kh= năng h p th1 qua da ph1 thu c vào tính ch t vTt lý, hóa h c c@a các ch t.Các h#p ch t h!u cơ không phân cAc tan t)t trong m| dU dàng h p th1 qua da ð c

ch t tan t)t trong nưBc, ion thư ng khó h p th1 qua da ð c ch t có tính ăn mòn s•tác d1ng trAc ti/p lên da gây t{n thương lBp t/ bào biFu bì da và tJo ñi u ki nthuTn l#i cho ñ c ch t khác h p th1 qua da

+ Nh!ng vùng da khác nhau trong cơ thF thư ng có kh=n năng h p th1 ñ c ch tkhác nhau Vùng da lòng bàn tay, bàn chân là nh!ng khu vAc khó h p th1 ñ c ch t

so vBi vùng da khác

+ T)c ñ di chuyFn ñ c ch t tV lBp biFu bì vào h tukn hoàn máu ph1 thu c t)c ñdòng máu T)c ñ vTn chuyFn c@a dòng máu càng cao thì kh= năng h p th1 càngcao

+ Thông thư ng thay ñ{i y/u t) môi trư ng cũng thay ñ{i kh= năng vTn chuyFn

ñ c ch t qua da Ví d1 như kh= năng vTn chuyFn c@a ñ c ch t tăng khi ñ ym c@a

da gi=m

c) Hjp th] qua ñưWng hô hjp

ð c ch t có trong không khí theo khí thO vào mũi, ñ/n ph/ qu=n, khí qu=n quacác ph/ nang vào h tukn hoàn máu Ph/ nang ph{i có b mKt ti/p xúc lBn và cólưu lư#ng máu cao nên phkn lBn ñ c ch t ñư#c h p th1 tJi ph/ nang ð)i vBi các

ñ c ch t khác nhau thì kh= năng h p th1 qua ñư ng hô h p là khác nhau

h ðIi vui ñSc chjt là các chjt khí và hơi:

Các ch t khí sau khi qua ñư ng hô h p tích ñ ng trong ñư ng hô h p gây b†ngrát ñư ng hô h p hoKc qua ph{i ñi vào máu Kh= năng h p th1 qua ñư ng hô h pvào máu ph1 thu c vào kh= năng hòa tan trong máu c@a ñ c ch t Khí càng dU hòatan trong máu thì h p th1 s=y ra càng nhanh Khác vBi h p th1 ñ c ch t qua da, các

ch t khí, hơi là ch t phân cAc tan t)t trong nưBc dU dàng h p th1 qua ñư ng hô h p

ñi vào máu

h ðIi vui ñSc chjt là các hmt:

Kh= năng h p th1 ñ c ch t ph1 thu c vào kích thưBc c@a các hJt

+ Các hJt có kích thưBc lBn hơn 5šm, thư ng ch€ gây tác ñ ng ñ/n ñư ng hô h ptrên.

+ Các hJt có kích thưBc tV 5šm ñ/n 1šm, có thF ñ/n màng ph{i và các mao mJchtrên ph{i

+ Các hJt nh† hơn 1šm, có thF ñ/n ñư#c màng ph{i và th m qua màng ñi vào htukn hoàn

+ Các ch t ñ c qua ñư ng hô h p ñư#c h p th1 vào máu r\i phân b) ñ/n các cơquan não, thTn trưBc khi qua gan

Y[u tI Anh hưpng ñ[n quá trình hjp th]

Kh= năng h p th1 ñ c ch t qua ñư ng hô h p không ch€ ph1 thu c vào tính

ch t c@a ñ c ch t mà còn ph1 thu c vào các y/u t) khác như : n\ng ñ ch t ñ ctrong không khí thF tích hô h p m“i phút, t)c ñ vTn chuyFn c@a dòngmáu,…Lư#ng ñ c ch t h p th1 lBn khi n\ng ñ ñ c ch t cao, thF tích hô h p lBn

và t)c ñ vTn chuyFn c@a dòng máu nhanh

d) Hjp th] qua ñưWng tiêu hoá

ða phkn ñ c ch t qua ñư ng tiêu hóa ñi vào cơ thF ngư i ch@ y/u là thông quacác loJi thAc phym và nưBc u)ng b[ nhiUm ch t ñ c Ngoài ra các ch t ñ c dính Otrên da ñưa vào mi ng hoKc các ch t ñ c có trong không khí vào mi ng qua cơ ch/thanh l c c@a ñư ng hô h p

Các ch t sau khi qua mi ng, ñư#c ñưa ñ/n thAc qu=n r\i ñ/n dJ dày Ž dJ dày,các ch t ñư#c chuyFn hoá nh d[ch dJ dày và vTn chuyFn ñ/n ru t

H p th1 ñ c ch t qua ñư ng tiêu hóa vào máu ñư#c thAc hi n trên su)t ñư ngtiêu hóa, nhưng ch@ y/u x=y ra O ru t non và dJ dày Phkn không ñư#c h p th1ñư#c th=i ra ngoài theo ñư ng phân

ð c ch t sau khi qua ñư ng tiêu hóa thư ng ñư#c ñưa vào gan trưBc khi ñ/n

h tukn hoàn Chính vì ñư#c chuyFn hóa trong gan và dJ dày nên ñ c tính c@a ñ c

ch t thư ng gi=m ñi r t nhi u

Hjp th] ñSc chjt qua thành ruSt non

Phkn lBn ñ c ch t ñư#c ñưa vào máu qua thành ru t non H p th1 ñ c ch tqua thành ru t ñư#c thAc hi n bOi nhi u cơ ch/ khác nhau tùy theo tính ch t c@a

pH =nh hưOng ñ/n kh= năng ion hóa c@a ñ c ch t, nên cũng =nh hưOng ñ/n kh=năng h p th1 ñ c ch t qua thành ru t Thông thư ng môi trư ng ru t non là môitrư ng bazơ y/u, nên các bazơ y/u khó b[ ion hóa trong môi trư ng ru t non dU

h p th1 hơn so vBi các axit y/u

Hjp th] ñSc chjt qua dm dày

DJ dày là vùng h p th1 ñáng chú ý ñKc bi t là ñ)i vBi các axit y/u ð c ch t làcác axit h!u cơ y/u khó b[ ion hóa trong d[ch dJ dày (pH=2) nên dU dàng ñư#c h pth1 qua thành dJ dày ñi vào máu

Ngoài ra các ñ c ch t dU tan trong m|, ñ c ch t phân cAc có kích thưBc nh†

h p th1 th1 ñ ng qua thành dJ dày

2.2.2 Quá trình phân bI

Các ch t sau khi h p th1 qua ba ñư ng: hô h p, tiêu hoá và da, ñi vào h tuknhoàn máu và ñư#c vTn chuyFn trong vòng tukn hoàn máu bzng nhi u cách khácnhau:

h Hòa tan trong huy/t tương: ch t ñi n gi=i, ch t khí, hơi tan t)t trong nưBc

h H p th1 trên b mKt h\ng cku hoKc g:n vBi thành phkn c@a h\ng cku và cácprotein khác trong huy/t tương Phkn lBn các ñ c ch t liên k/t thuTn ngh[chvBi albumin trong máu M t s) ñ c ch t liên k/t vBi hemoglobin và cácprotein khác trong máu gây hJi cho h tJo máu

h Các ch t có kh)i lư#ng phân tC lBn sau khi b[ thu‹ phân tJo thành dJng keonzm trong máu

Ch t ñ c phân b) trong máu ñư#c phân b) vào các mô c@a các cơ quan khácnhau trong cơ thF, nh h tukn hoàn Lư#ng ñ c ch t vTn chuyFn ñ/n các t/ bàoc@a các cơ quan ph1 thu c vào vào lư#ng máu lưu chuyFn ñ/n và ñKc ñiFm c@acác cơ quan ñó

a) Phân bI ñSc chjt trong gan và then:

Gan và thTn là 2 cơ quan lưu gi! ñ c ch t ch@ y/u trong cơ thF Ngư i ta th yrzng n\ng ñ ñ c ch t tích lũy trong các cơ quan này r t lBn Ví d1, n\ng ñ c@a

Pb trong gan lBn hơn 50 lkn so vBi trong máu sau khi u)ng 30 phút

ð c ch t ñi vào gan và thTn ch@ y/u theo cơ ch/ h p th1 ch@ ñ ng bOi cácprotein có kh= năng c) ñ[nh ñ c ch t ñKc bi t Ví d1 như metalothionein là proteinc) ñ[nh cadimi O gan cũng như O thTn

Gan và thTn có kh= năng tích lũy các ñ c ch t khác nhau:

Ž gan thư ng lưu gi! các ñ c ch t có tính ưa m| Ngư#c lJi O thTn thư nglưu gi! các ñ c ch t có tính ưa nưBc

b) Phân bI ñSc chjt trong xương

Xương cũng là vùng lưu gi! các ñ c ch t Các ch t phân b) trong xương và v†

não thư ng là các ch t có ái lAc vBi mô xương như các cation Ca, Ba, St, Ra, Be

và các anion như Fh

Ph=n &ng tích luo ñ c ch t trong xương là ph=n &ng thay th/ gi!a ch t ñ c cómKt trong ch t l†ng gi!a các khe vBi các thành phkn c@a xương Ví d1 như ionOHh có thF b[ thay th/ bOi ion Fhvà ion Ca2+thư ng b[ thay th/ bOi ion Pb, St

ð c ch t tích lũy trong xương t\n lưu r t lâu và r t khó ñào th=i

c) Phân bI ñSc chjt trong mt

Các mô m| là nơi tích gi! mJnh các h#p ch t hòa tan ñư#c trong ch t béo nhưcác dung môi h!u cơ, các khí trơ, h#p ch t h!u cơ clo, dioxin,…ð c ch t tích lũytrong m| bzng cách hoà tan trong m| hoKc liên k/t vBi các axit béo

ð c ch t tích lũy trong các mô m| thư ng r t khó ñào th=i t\n lưu r t lâu trong

cơ thF

d) Phân bI ñSc chjt vào nhau thai:

ð c ch t phân b) vào nhau thai ch@ y/u bzng cơ ch/ khu/ch tán th1 ñ ng.Hàng rào máu – nhau c=n trO sA vTn chuyFn các ch t ñ c và b=o v cho nhau cácbào thai Các ch t ñ c phân b) vào nhau thai ch@ y/u là các ch t h!u cơ ưa m| cókh= năng hòa tan trong lBp lipid ñi qua hàng rào máu nhau

e) Phân bI ñSc chjt vào não:

ð c ch t tV máu vào não b[ ngăn c=n bOi hàng rào máu ñ[nh v[ O thành maomJch như hàng rào máu não SA xâm nhTp c@a các ñ c ch t vào trong não ph1thu c vào ñ hoà tan c@a chúng trong ch t béo ð c ch t càng dU hoà tan trong

ch t béo dU dàng h p th1 vào não Ngư#c lJi các d}n xu t vô cơ không hòa tanñư#c trong ch t béo khó ñ/n não

f) Phân bI vào các cơ quan ñyc hi;u khác

Các ch t có ái lAc vBi m t s) cơ quan thông thư ng khư trú O các cơ quan ñKc

hi u Ví d1: iode h p th1 vào tuy/n t1y, uran trong thTn, digitaline trong tim.Ngoài ra các ch t hòa tan trong d[ch thF, như: các cation Na+, K+, Li+và m t s)anion như Clh, Brh, Fh, rư#u etylic phân b) khá ñ\ng ñ u trong cơ thF

2.2.3 Quá trình chuygn hóa ñSc chjt tmi các cơ quan trong cơ thg

Sau khi ñ c ch t phân b) ñ/n các cơ quan c@a cơ thF, O ñây ñ c ch t ch[u tác

ñ ng c@a nh!ng chuyFn hóa sinh h c khác nhau M1c ñích c@a chuyFn hóa lànhzm gi=m ñ c tính c@a ñ c ch t và bi/n ñ{i ñ c ch t thành ch t dU ñào th=i ñF bài

xu t chúng ra ngoài cơ thF

ChuyFn hóa ñ c ch t ñư#c thAc hi n O hku h/t các mô, các cơ quan trong cơthF nhưng ch@ y/u là O gan M t ch t ñ c ñư#c chuyFn hóa O cơ quan khác nhauthì có thF cho ra nh!ng d}n xu t chuyFn hóa không gi)ng nhau.

Enzyme tham gia chuyFn hóa ñ c ch t tTp trung ch@ y/u O ty thF và tiFu thFc@a t/ bào Các enzyme này thông thư ng ñư#c t{ng h#p ra ngay sau khi ñ c ch txâm nhTp vào t/ bào

Thông thư ng quá trình chuyFn hóa ñ c ch t bi/n ñ{i ñ c ch t tV ch t khôngphân cAc khó ñào th=i thành ch t phân cAc tan t)t trong nưBc và dU ñào th=i.Các ch t ñ c có thF ch[u nhi u kiFu chuyFn hóa sinh h c khác nhau do ñó tJo

ra nh!ng h#p ch t không gi)ng nhau Các ph=n &ng trao ñ{i thư ng là ph=n &ngchu“i và có sA ch\ng chéo vBi các ph=n &ng trao ñ{i ch t bình thư ng

Qúa trình chuyFn hóa là m t quá trình không hoàn h=o Phkn lBn ph=n &ngchuyFn hóa bi/n ñ{i ñ c ch t tV dJng ñ c sang dJng không ñ c hoKc dJng ít ñ chơn Hay nói cách khác ñ c ch t ñã ñư#c khC ñ c nh chuyFn hóa trong cơ thF.Tuy nhiên chuyFn hóa ch t ñ c có thF bi/n ñ{i ñ c ch t thành dJng có hoJt tínhmJnh, ñ c hơn so vBi ch t ban ñku Trong trư ng h#p này ñ c ch t ñã ñư#c hoJthóa sinh h c nh các ph=n &ng sinh h c

Quá trình chuyFn hóa ch[u =nh hưOng c@a nhi u y/u t): ñ tu{i, di truy n, dinhdư|ng, y/u t) môi trư ng ngoài, và các ñ c ch t môi trư ng khác

ðSc chjt (A)

DŒn xujt ñSc chjt (B)

Hình 2.1: Sơ ñI chuyCn hóa sinh h c ñ c ch t trong cơ thC

Gây thương t{n các phân tC sinh

h c (AND, protein, lipid,…)T{n thương, ch/t t/ bào

Sinh d[ &ng, ñ t bi/n, ungthư, quái thai, t{n thương

cơ quan, tC vong

Thông thư ng cơ thF chuyFn hóa ñ c ch t thông qua 2 giai ñoJn Sơ ñ\ chuyFnhóa chung như sau:

a) PhAn fng giai ñomn 1:

Ph=n &ng giai ñoJn m t là ph=n &ng chuyFn hoá các ch t thành các d}n xu t,vBi các nhóm ch&c năng thích h#p cho ph=n &ng O giai ñoJn hai Ph=n &ng giaiñoJn m t thư ng bao g\m 3 loJi ph=n &ng: Ph=n &ng oxy hóa, ph=n &ng khC vàph=n &ng th@y phân

1 PhAn fng oxy hoá

Ph=n &ng oxy hóa là dJng thông thư ng nh t trong các ph=n &ng chuyFn hoá

ñ c ch t Ph=n &ng oxy hóa có vai trò sát nhTp oxy c@a không khí và các d}n xu tc@a ñ c ch t

R t nhi u ñ c ch t như hydrocacbon mJch th‘ng, vòng, hydrocacbon có nhânthơm, h#p ch t c@a lưu huỳnh, h#p ch t c@a nitơ, h#p ch t c@a phospho,…b[ oxyhóa sau khi vào cơ thF

Các enzyme tham gia ph=n &ng oxy hóa phân b) trong các t/ bào ñKc bi t cónhi u trong t/ bào gan Enzyme này xúc tác cho ph=n &ng oxy hóa ñ c ch t tJo racác g)c tA do là d}n xu t ñ c ch t có hoJt tính mJnh và khC oxy tJo g)c O2., g)c.OH r t hoJt ñ ng và có ñ c tính cao Ví d1 như các d}n xu t c@a epoxyd, d}n

xu t Nhhydroxy, g)c tA do c@a h#p ch t clo, g)c tA do OH., NO., là các d}n xu t

có tính ñ c mJnh gây ñ t bi/n gen, ung thư và gây hoJi tC

Các g)c tA do này n/u không ñư#c khC O ph=n &ng giai ñoJn 2 s• ph=n &ngvBi các thành phkn c@a cơ thF gây hJi ñ/n cơ thF s)ng Vì vTy trong trư ng h#p

Hình 2.2 : Sơ ñI oxy hóa chuyCn hóa ñ c ch t

ph=n &ng oxy hóa x=y ra quá mJnh và thư ng xuyên s• d}n ñ/n tình trJng stressoxy hóa làm cho cơ thF b[ suy như#c và dU nhiUm b nh.

G)c tA do Triclometan HoJi tC và ung thư gan

Cloruaform Phosgen HoJi tC gan và thTn

Metanol Formandehyd Tác ñ ng võng mJc

Nitrat Nitrit Tăng methemoglobin trong máuNitrit Nitrosamin Ung thư gan, ung thư ph{i

Parathion Paraxon Tê li t thkn kinh

ð c ch t sau khi vào cơ thF s• b[ oxy hóa theo các ph=n &ng sau:

h PhAn fng oxy hóa rưvu nhW enzyme dehydrogenase

Rư#u sau khi vào cơ thF s• ñư#c nhanh chóng oxy hóa tJo thành aldehid vàaldehid nhanh chóng b[ oxy hóa tJo thành axit Axit này ti/p t1c ñư#c oxy hóa ñ/ns=n phym cu)i cùng là CO2 và H2O và tJo năng lư#ng cho cơ thF Tuy nhhiênu)ng rư#u thư ng xuyên s• d}n ñ/n làm gi=m ch&c năng gi=i ñ c c@a men gand}n ñ/n gan nhiUm m|, xơ gan và ung thư gan MKt khác còn gây thi/u oxy lênnão làm cho não không hoJt ñ ng bình thư ng

Oxy hóa alcol bTc 1 hoKc bTc 2 ñư#c xúc tác bOi enzyme alcoldehydrogenase, oxy hóa aldehyd bOi aldehiddehydrogenase Các enzyme này ch@y/u phân b) trong gan và nzm trong t/ bào ch t HoJt tính c@a enzyme này ph1thu c vào nhi u vào ch/ ñ ăn u)ng, ch/ ñ ăn u)ng thi/u protein s• làm gi=mhoJt tính c@a enzyme

Ph=n &ng oxy hóa rư#u:

CH3CH2OH→CH3CHO

CH3CHO→CH3COOH→Chu trình Creb→CO2+ H2O

Aldehyd là s=n phym trung gian có tính ñ c mJnh, thông thư ng aldehidñư#c oxy hóa ngay, trong trư ng h#p lư#ng rư#u quá nhi u aldehid ñư#c tJothành s• gây ñ c cho cơ thF

PhAn fng oxy hóa nhW các enzyme cytocrom P450

Enzyme Cytocrom P450 có nhi u trong gan và d[ch ru t non Có kh= năngoxy hóa các h#p ch t tan trong lipid, nhưng không oxy hóa ñư#c các h#p ch tkhông tan trong lipid Enzyme này sC d1ng nhân s:t ñF oxy hóa các ch t và không

Ph=n &ng khC ñ c ch t thư ng ít x=y ra hơn so vBi ph=n &ng oxy hóa ñ c

ch t Các ñ c ch t tham gia ph=n &ng khC khi vào cơ thF bao g\m các d}n xu tdiazo, h#p ch t cơ clo, h#p ch t nitro,…

Enzyme tham gia ph=n &ng khC là các enzyme reductase có nhi u trongtiFu thF Ngoài ra ph=n &ng khC ñ c ch t còn ñư#c thAc hi n bOi các vi khuyn

ð c ch t là các este, amid, các h#p ch t cao phân tC sau khi vào cơ thF s•b[ th@y phân thành các ñơn phân tC Nh!ng enzyme tham gia ph=n &ng th@y phânnhư: esterase và amidase, protease, glucosidase,…có nhi u trong máu, gan vàphkn hòa tan c@a t/ bào.

Có 3 loJi ph=n &ng th@y phân:

+ Th^y phân este nh enzyme esterase

RhCOOR’ → RCOOH + R’OH

+ Th^y phân Amid nhW enzyme amidase

RhNHhCOhR’→ RNH2 + R’COOH

+ Th^y phân ñưWng

Các enzyme th@y phân glucoside như glucosidase, NAD glycosidase, c:tliên k/t glucoside tJo nên các ñư ng ñơn

b) PhAn fng giai ñomn 2

Các ph=n &ng giai ñoJn hai là ph=n &ng gi!a các d}n xu t ñ c tJo ra trong giaiñoJn m t vBi các ch t có trong cơ thF, ñF tJo ra các ch t không ñ c và dU ñào th=i

ra ngoài cơ thF

1 Các phAn fng liên hvp vui dŒn xujt ñSc chjt

PhAn fng liên hvp vui glucuronic:

Ph=n &ng liên h#p vBi gucuronic là ph=n &ng quan tr ng nh t trong quá trìnhbài ti/t ñ c ch t qua ganhmTt và thTn Enzyme xúc tác cho glucoronic liên h#p làenzyme UDPhglucuronyl transferase nzm O tiFu thF c@a gan Ph&c ch t ñư#c tJothành r t dU ñào th=i và ch@ y/u ñư#c ñào th=i qua ñư ng mTt và m t phkn qua

ñư ng nưBc tiFu

Ph=n &ng liên h#p vBi glucuronic:

UDPGA+X→X glucuronic + UDP

UDPGA:uridindiphosphat glucuronic acid

X: ch t có kh= năng liên h#p vBi axit glucuronic X có thF là:

+ Phenol và d}n xu t c@a phenol

+ Alcaloid ,các steroid

+ Acid mJch th‘ng, acid có nhân thơm

+ Amin mJch th‘ng, amin có nhân thơm

+ Nh!ng d}n xu t c@a lưu huỳnh

X glucuronic: ph&c ch t tJo thành vBi glucuronic có tính axit, và ion hóa

O pH sinh lý c@a cơ thF

Liên hvp vui acid sulfuric:

Nh!ng ch t tham gia liên h#p vBi axit sulfuric bao g\m các d}n xu t c@aphenol, hoKc m t s) rư#u c@a carbuahydro mJch th‘ng, mJch nhánh

S=n phym tJo thành là các este c@a axit sulfuric, dU tan trong nưBc và dUdàng ñư#c ñào th=i qua mTt và thTn ñKc bi t là ñào th=i qua nưBc tiFu.

Ví d1 ph=n &ng liên k/t vBi acid sulfuric

C6H5OH + H2SO4 → HhSO4hC6H5 + H2O

h Liên hvp vui acid acetic

Nh!ng ch t tham gia ph=n &ng vBi acid acetic có ch&c amin bTc nh t nhưhistamin, acid amin, mà không ph=i là acid amin sinh lý; các hydrazin, hydrazid;các sulfonamid, có thF ph=n &ng vBi acetic acid

Ví d1 ph=n &ng liên k/t vBi acid acetic

Các sulfonamid sau khi liên h#p vBi axit acetic, s• tJo thành nh!ng tinhthF s:c cJnh gây t{n thương cho ñư ng ti/t ni u

PhAn fng liên hvp vui glutathione

ðây là ph=n &ng ñóng vai trò quan tr ng trong quá trình gi=m ñ c tính c@acác d}n xu t c@a ñ c ch t Ph=n &ng này ñư#c xúc tác bOi enzymeglutationhshtransferease và cofactor là glutathione

Ch t liên h#p vBi glutation là các d}n xu t có ñ c tính mJnh như epoxyd

và các d}n xu t c@a clo Các ph&c ch t tJo thành sau ph=n &ng thư ng b n, ít ñ c

và dU ñào th=i

Ví d1 ph=n &ng liên h#p vBi glutathione

2 Các phAn fng chIng oxy hóa

OH

SGBr

O.

Vitamin E

Ph=n &ng ch)ng oxy hóa ñóng vai trò làm gi=m tác ñ ng c@a các g)c tA do tJo ratrong quá trình oxy hóa ñ c ch t O giai ñoJn 1 Ph=n &ng ch)ng oxy hóa trong t/bào ñư#c thAc hi n bOi các enzyme ch)ng oxy hóa và vitamin như vitamin E,vitamin C.

h Ph=n &ng ch)ng oxy hóa nh vitamin E, vitamin C

Vitamin E có nhi m v1 ngăn c=n ph=n &ng peroxi hóa lipid bzng cách ph=n

&ng vBi các g)c tA do lipidOO. Ph=n &ng ñư#c biFu diUn như hình dưBi G)c tA

do ascrobat (vitamin C) ñư#c tJo thành sau ph=n &ng s• b[ khC bOi glutathionehoKc enzyme vitamin C reductase

h Ph=n &ng ch)ng oxy hóa nh enzyme superoxide dismutase (SOD), enzymeCatalase và enzyme Glutathione peroxidase

+ Enzyme SOD là enzyme có nhân ZnhCu có nhi u trong t/ bào ch t và có nhân

Mn có nhi u trong mitochondria; có nhi m v1 làm gi=m n\ng ñ c@a ionsuperoxide trong t/ bào Enzyme này tham gia xúc tác ph=n &ng sau:

2O2

.h

+ 2H+ → O2 + H2O2+ Enzyme catalase là m t hem protein, xúc tác cho ph=n &ng chuyFn hóa khC ñ chydroperoxide Ph=n &ng như sau:

h S=n phym tJo thành trong ph=n &ng giai ñoJn 2 thông thư ng phân cAc dU tan,

dU ñào th=i và ít ñ c Nhưng trong m t s) trư ng h#p, các ph&c ch t tJo thànhlJi có tính ñ c mJnh hơn Ví d1 như các d}n xu t Nhhydroxyl, khi liên h#p vBiaxit sulfuric và axit acetic, tJo ra ph&c ch t không b n, có tác d1ng gây ñ tbi/n gen và ung thư

h Trong trư ng h#p n\ng ñ c@a các ch t tJo thành O giai ñoJn 1 quá lBn, vư#tquá kh= năng khC ñ c c@a cơ thF, các d}n xu t này s• tác ñ ng tA do vBi các

ch t có trong t/ bào, gây ñ c cho t/ bào c@a cơ thF s)ng

2.2.4 Quá trình ñào thAi

Tích t1 và ñào th=i ch t ñ c luôn luôn diUn ra song song trong cơ thF s)ng.N/u quá trình tích t1 chi/m ưu th/ hơn quá trình ñào th=i, thì ñ c ch t có xu hưBngtích lũy trong cơ thF, và lư#ng tích t1 s• ñư#c tăng dkn theo th i gian ti/p xúc vBi

ch t ñ c N/u qúa trình ñào th=i chi/m ưu th/ thì lư#ng ch t ñ c vào cơ thF hku

h/t ựư#c ựào th=i ra ngoài cơ thF, không gây ự c ti m tàng như các ự c ch t dUgây tắch t1 sinh h c.

Ch t ự c ựào th=i ra ngoài cơ thF có thF bzng cách ựào th=i dưBi tác ự ng c@acon ngư i như gây nôn, rCa ru t, l c máu,ẦhoKc ựào th=i theo cơ ch/ tA nhiên

Ệ ựây chúng ta ch@ y/u tìm hiFu kh= năng ựào th=i ự c ch t c@a cơ thF theo cơch/ tA nhiên Cơ thF ựào th=i ch t ự c theo cơ ch/ tA nhiên qua nhi u ựư ng khácnhau như qua gan, thTn, ph{i, tuy/n m\ hôi, da,ẦTrong ựó ựào th=i ự c ch t qua

ựư ng gan h mTt và ựào th=i ự c ch t qua thTn là hai ựư ng bài ti/t chắnh trong cơthF

a) đào thAi qua then và ựưWng nưuc tigu:

Các ch t ự c sau khi ựư#c chuyFn hóa thành các ch t dU tan, ựư#c l c qua thTn,qua các b phTn c@a thTn như sau: tiFu cku, khu/ch tán qua )ng th1 ự ng, ựào th=iqua )ng ch@ ự ng vào bàng quang và ựư#c th=i ra ngoài theo nưBc tiFu

Các ch t phân cAc dU hòa tan trong nưBc như: các cation, anion vô cơ, cácanion h!u cơ

b) đào thAi qua ựưWng tiêu hóa

Các ch t h p th1 qua màng ru t ựư#c chuyFn hóa trong gan, hòa tan trong mTt,

ựi vào ru t và ựào th=i ra ngoài theo ựư ng phân Các ch t ch@ y/u ựư#c ựào th=iqua ựư ng mTt: các nhóm ch t phân cAc có kh)i lư#ng phân tC lBn hơn 300Da.Kh= năng ựào th=i ự c ch t qua thTn ph1 thu c vào kh= năng hòa tan c@a ch t ựótrong mTt và trong máu

đ c ch t bài xu t qua mTt thư ng không h p th1 trO lJi vào máu Nhưng trong

m t vài trư ng h#p có thF b[ h p th1 trO lJi Vắ d1 như các ch t ựã liên k/t vBiglucuronic có thF b[ th@y phân bOi h vi sinh vTt ựư ng ru t và ựư#c tái h p th1trO lJi

c) đào thAi qua ựưWng hô hjp

đ)i vBi các hJt thông thư ng ựư#c ựào th=i theo ựư ng h:t hơi hoKc theo cơch/ thanh l c ựi vào mi ng

đ)i vBi các khắ thư ng ựư#c ựào th=i qua khắ thO Khắ ự c ựư#c ựào th=i theo

cơ ch/ khu/ch tán th1 ự ng Ch t ự c ựư#c ựào th=i theo khắ thO khi áp su t riêngphkn c@a chúng trong khắ thO lBn hơn áp su t ngoài không khắ Kh= năng ựào th=iph1 thu c vào ựKc tắnh c@a ự c ch t Kho=ng 90% các h#p ch t như ete, cloroform,hydrocacbon, benzen ựư#c ựào th=i ra ngoài theo khắ thO Ngư#c lJi chẠ m t phkn

r t nhẨ các h#p ch t như aceton, anilin ựư#c ựào th=i ra ngoài qua khắ thO sau khivào cơ thF

Nh!ng ự c ch t không b[ ion hoá và dU hoà tan trong ch t béo, có kh= năngựư#c ựào th=i qua da, dưBi dJng m\ hôi.

Bài ti/t ự c ch t ựư#c ch@ y/u ựư#c ti/n hành theo cơ ch/ khu/ch tán ự c ch t.e) đào thAi qua tuy[n s|a và nhau thai

Ph1 n! sau khi sinh nO, chuyFn m t phkn lBn các ch t tắch t1 trong cơ thF chocon qua nhau thai và qua s!a mỢ Th@y ngân, asen, dung môi h!u cơ, thu)c b=o vthAc vTt, dioxin, Ầlà nh!ng ự c ch t ựư#c ựào th=i qua tuy/n s!a và nhau thai.f) đào thAi qua nưuc bEt:

Các kim loJi nKng thư ng ựư#c ựào th=i qua tuy/n nưBc b t Nh!ng ngư i b[nhiUm ự c kim loJi nKng hay xu t hi n m t vi n ựen kim loJi trên chân răng, gâyviêm l#i

g) đào thAi qua các ựưWng khác

Ngoài các ựư ng trên, ch t ự c còn ựư#c ựào th=i qua s) ựư ng khác như qualông, tóc, móng, Ầ Kim loJi nKng thư ng tắch lũy O móng làm cho móng dòn và

dU g}y

2.2.5 Quá trình tắch t]

Qúa trình tắch t1 là quá trình s=n phym chuyFn hóa c@a ch t ự c ựư#c gi! lJi Otrong các b phTn cơ quan c@a cơ thF Khi n\ng ự có trong cơ thF lên ự/n m tngư|ng nào ựó sỚ tác ự ng lên cơ thF s)ng và gây bi/n ự{i các quá trình sinh lýsinh hóa c@a cơ thF

a) Y[u tI Anh hưpng ự[n khA năng tắch t] sinh hEc

h Ph1 thu c vào kh= năng tan trong m| và nưBc c@a ự c ch t

h Ph1 thu c vào kh= năng chuyFn hóa c@a ự c ch t

h Ph1 thu c vào ái lAc vBi m t s) cơ quan

h Quá trình tắch t1 còn ph1 thu c vào gi)ng, loài, tu{i, giBi tắnh, tình trJng s&ckhẨe

h Ph1 thu c vào th i gian và li u lư#ng ti/p xúc

b) Phương trình ựSng hEc mô tA quá trình tắch lũy sinh hEc

T)c ự bi/n ự{i n\ng ự ự c ch t trong môi trư ng sinh vTt:

Do n\ng ñ ñ c ch t trong môi trư ng r t lBn so vBi n\ng ñ h p th1 ñ c

ch t và có thF xem như n\ng ñ này thay ñ{i không ñáng kF trong th i gian t.Lúc ñó coi Cm là hzng s), gi=i phương trình (1) ta ñư#c n\ng ñ ñ c ch t trong cơthF s)ng ñư#c tính theo công th&c (2):

) 1

Kow: h s) phân ly trong h dung môi octanolhnưBc

Ch€ tiêu Kowlà m t trong nh!ng ch€ tiêu ñư#c dùng ñF ñánh giá ñ an toàn c@a các

ñ c ch t môi trư ng ñKc trưng cho kh= năng tích t1 sinh h c c@a ñ c ch t

lgKow<1: ñ c ch t có kh= năng ưa nưBc, ít gây tích t1 sinh h c

lgKow>1: ñ c ch t thu c dJng ưa m|, dU gây tích t1 sinh h c

* Khi chjm dft ti[p xúc vui ñSc chjt có trong môi trưWng:

Tác d1ng ñ c h th)ng là k/t qu= c@a tác d1ng c@a ch t ñ c sau khi ch t ñ cñư#c h p th1 và ñư#c phân ph)i trong các b phTn khác nhau c@a cơ thF ða phkncác phân tC ñ c gây tác d1ng ch@ y/u ñ/n m t hoKc m t s) cơ quan trong cơ thF.b) Tác d]ng ñSc tfc thWi và tác d]ng ñSc chem

Tác d1ng ñ c hình thái là tác d1ng ñ c d}n ñ/n m t sA thay ñ{i hình thái c@a

mô th y ñư#c trên kính hiFm vi Các tác d1ng ñ c hình thái thư ng là b t thuTnngh[ch

Tác d]ng ñSc chfc năng

Tác d1ng ñ c ch&c năng là tác d1ng ñ c hóa sinh, là nh!ng tác d1ng ñ ckhông làm thay ñ{i hình thái bên ngoài Tác d1ng ñ c ch&c năng thư ng có tínhthuTn ngh[ch

d) DO fng và ñyc fng

DO fng

Ph=n &ng d[ &ng là ph=n &ng miUn d[ch không thông thư ng khi cơ thF ti/p xúcvBi các d[ nguyên như ph n hoa, hJt b1i nh†, n c côn trùng, m t s) dư#c phym,thAc phym

Các ñáp &ng này thư ng gi=i phóng ra histamin, heparin, serotonin, các ch thóa h c trung gian gây nên các ph=n &ng d[ &ng khác nhau

Các tri u ch&ng có thF gKp ph=i là phát ban, nôn mCa, ñau b1ng, €a ch=y, khóthO, n{i m ñay…

Hb.O2+ CO → Hb.CO + O2

là các ph=n &ng sơ c p

BiFu hi n c@a ph=n &ng sơ c p thông thư ng là biFu hi n c@a nhiUm ñ c c ptính

2.3.3 PhAn fng sinh hEc

Ph=n &ng sinh h c là ph=n &ng c@a ch t ñ c gây ra ñ)i vBi tVng cơ quan trong

cơ thF d}n ñ/n biFu hi n sinh h c c@a cơ thF có nh!ng bi/n ñ{i nh t ñ[nh hoKc gâyt{n thương các cơ quan

a) MSt sI phAn fng sinh hEc

h Ph=n &ng vBi protein: Các ñ c ch t thư ng tác d1ng tJo liên k/t ñ\ng hóa tr[ vBicác axit amin như histidin, cystein, lysin, tyrosin, tristophan, metionin c@a protein

Hình 2.4: Aflatoxin B1 là m t ñ c t4 n m m4c r t ñ c, ñưLc biMt ñMn như là

ch t gây ñ t biMn gen Aflatoxin B1 tác ñ ng lên ADN bjng cách t o liên kMt

ñIng hóa trX vSi bazơ nitơ guanin (G) gây tmn thương ADN.

gây bi/n tính protein hoKc tác ñ ng vBi nhân kim loJi có trong protein làm m tch&c năng c@a protein Ví d1 như Pb và m t s) kim loJi nKng khác tác d1ng vBinhóm –SH c@a protein.

h Ph=n &ng vBi axit nucleic : M t s) ñ c ch t, d}n xu t ñ c ch t ñ c có kh= năngph=n &ng tJo liên k/t ñ\ng hóa tr[, phi ñ\ng hóa tr[ vBi các axit nucleic Các tácnhân ñ c này thư ng t n công vào v[ trí các base nitơ c@a ADN

G)c tA do –OH t n công vào các bazơ nitơ c@a AND gây t{n thương ADN vàtJo ra các s=n phym chuyFn hóa là các hydroxy Ví d1 như hydroxy guanosineñư#c tJo thành khi g)c –OH t n công vào bazơ nitơ guanin

h Ph=n &ng peroxi hóa lipid

Ph=n &ng peroxi hóa lipid c@a axit béo không no là ph=n &ng x=y ra thư ngxuyên khi cơ thF b[ nhiUm ñ c ch t Do lipid là thành phkn c u tJo chính c@a màngt/ bào, nên peroxi hóa lipid s• làm suy gi=m ch&c năng c@a màng t/ bào

Ph=n &ng peroxi hóa lipid là ph=n &ng gi!a các g)c tA do tJo ra trong giai ñoJn

1 vBi các axit béo không no c@a lipid S=n phym tJo thành là các aldehyd,melondialdehyd, peroxidized lipid và các g)c tA do peroxy và O., các tác nhân cóhoJt tính mJnh Vitamin E có tác d1ng ch)ng oxy hóa lipid màng cũng như cáclipid có trong máu

b) Các bigu hi;n c^a phAn fng sinh hEc do tác ñSng c^a ñSc chjt

h Gây t{n thương ch&c năng c@a enzym và coenzym: M t s) ñ c ch t có kh= năngtác ñ ng trAc ti/p vBi các enzym hoKc coenzym làm bi/n ñ{i c u trúc c@a enzymhoKc coenzym và k/t qu= là làm m t hoJt tính c@a enzym ñó

h Gây r)i loJn quá trình chuyFn hóa năng lư#ng: ñ c ch t tác ñ ng ñ/n các h#p

ch t trung gian trong quá trình chuyFn hóa năng lư#ng hoKc làm m t hoJt tínhenzyme gây r)i loJn quá trình chuyFn hóa năng lư#ng

h Tăng kh= năng tích t1 m|: M t s) ch t ñ c ví d1 như nicotin có kh= năng oxyhóa phân gi=i các lipoprotein, các lipoprotein làm nhi m v1 vTn chuyFncolesteron và lipit trong h tukn hoàn máu, làm gi=i phóng các colesteron estekhông tan và dU dàng tích t1 trong thành mJch máu gây xơ c&ng ñ ng mJch.Peroxi hóa lipid tăng tích t1 m| trong cơ thF

h Ngăn c=n quá trình hô h p: m t s) ñ c ch t oxy hóa hemoglobin thànhmethemoglobin là dJng hem protein không có kh= năng liên k/t vBi oxy, ngăn c=nquá trình hô h p

h Can thi p vào các quá trình ñi u hòa trung gian c@a các hormon trong cơ thF:

m t s) ñ c ch t khi ñi vào cơ thF gây r)i loJn quá trình ñi u hòa c@a các hormon.Các ñ c ch t có tính ch t trên ñư#c g i là ch t gây r)i loJn n i ti/t (ED) Hay nóicách khác ch t gây r)i loJn n i ti/t là nh!ng ch t khi xâm nhTp vào cơ thF, tác

ñ ng vBi các th1 thF c@a hocmon, làm bi/n ñ{i ch&c năng sinh lý n i ti/t, suygi=m quá trình sinh s=n, gây bi/n ñ{i giBi tính và các b t thư ng khác trong tuy/nsinh d1c.

Các ch t này có kh= năng liên k/t vBi các th1 thF c@a m t hormon nào ñó vàgây ra nh!ng ñáp &ng tương tA như hormon ñó liên k/t vBi các th1 thF c@a hormonnào ñó hay b phTn khác có trên t/ bào ngăn c=n hoJt ñ ng c@a hormon ñó

Ví d1 DDT có tính estrogen (hormon sinh d1c n!), nó có thF liên k/t vBi th1thF ER (th1 thF c@a estrogen) và có tác d1ng như là hormon sinh d1c n! gây bi/nñ{i giBi tính tV ñAc sang cái.TJi NhTt B=n, ngư i ta phát hi n m t s) cá nh† nưBc

ng t ñAc cũng có kh= năng ñ• tr&ng như cá cái do b[ nhiUm ñ c DDT

Ví d1 ñ\ng phân dioxin 2,3,7,8hTCDD có tính antihestrogen, liên k/t cJnhtranh vBi estrogen d}n ñ/n các tri u ch&ng như gi=m kh)i lư#ng tC cung, gây ungthư bu\ng tr&ng và các b t thư ng sinh s=n khác

h ð t bi/n gen: các tác nhân gây ñ t bi/n gen tác ñ ng trAc ti/p lên ADN gây nênbi/n ñ{i di truy n trong nhiUm s:c thF và các thông tin di truy n trong ñó Cácbi/n ñ{i thư ng gKp trên AND do các tác nhân gây ñ t bi/n gen gây ra là: chuyFnñoJn, m t ñoJn, ñ&t ñoJn, tJo v/t n&t Nh!ng sai khác nh† này n/u không ñư#cph1c h\i trưBc khi t/ bào nhân ñôi thì s• di truy n tBi th/ h con cháu, gây =nhhưOng lâu dài

2.3.4 PhAn fng thf cjp

Ph=n &ng th& c p là ph=n &ng c@a cơ thF sau khi ñã x=y ra ph=n &ng sơ c p

và ph=n &ng sinh h c Ph=n &ng này ñư#c thF hi n qua sA thay ñ{i v sinh lý, hành

vi và biFu hi n suy gi=m s&c ñ kháng c@a cơ thF s)ng

Ph=n &ng th& c p bao g\m ph=n &ng mãn tính và ph=n &ng c p tính, vBi cácbiFu hi n c@a ph=n &ng này như sau:

a Bigu hi;n c^a phAn fng cjp tính

Ph=n &ng c p tính là ph=n &ng quan sát th y ngay trong m t th i gian ng:n,biFu hi n c@a ph=n &ng c p tính chính là nh!ng biFu hi n c@a nhiUm ñ c c p tính

BiFu hi n thư ng x=y ra sau vài gi , vài ngày kF tV th i ñiFm ti/p xúc.Trong kho=ng th i gian này ch t ñ c ñã ñư#c h p th1, phân b) chuyFn hóa nhưngchưa ñư#c tích t1 và ñào th=i

Nh!ng biFu hi n c@a ph=n &ng c p tính như là:

h Nh”: da ñ† h\ng, phát ban, bu\n nôn, chóng mKt, chân tay run ryy, b\n ch\n,khát nưBc, vã m\ hôi, không tTp trung tư tưOng, hoa m:t…

h NKng: co dTt, thO g p, r)i loJn cơ b:p, ñau ngAc, s)t cao, vàng da, nói l=m nh=m,khó thO, ng t, …

b Bigu hi;n c^a phAn fng mãn tính

Ph=n &ng x=y ra âm thkm sau m t th i gian dài ti/p xúc vBi ñ c ch t chính lành!ng biFu hi n c@a nhiUm ñ c mãn tính Nh!ng biFu hi n hay gKp c@a ph=n &ngmãn tính là:

Suy giAm h; thIng mizn dOch

MiUn d[ch là trJng thái b=o v ñKc bi t c@a cơ thF ñF ch)ng lJi các y/u t) gây

b nh khi chúng xâm nhTp vào cơ thF H th)ng miUn d[ch thư ng tác ñ ng lên cácphân tC lJ và có kích thưBc lBn như là vi khuyn, virut, các polyme lBn; sinh rakháng thF ñKc hi u tiêu di t các phkn tC gây b nh ñó

M t s) ñ c ch t có thF gây =nh hưOng ñ/n h th)ng miUn d[ch gây thi/u h1tmiUn d[ch như Be, Ni, Ce , các thu)c b=o v thAc vTt, h#p ch t PAHs, dioxin,DDT, virrut như virut HIV

Thi/u h1t miUn d[ch là sA suy gi=m hoKc hư h†ng m t s) ch&c năng trong hmiUn d[ch, d}n ñ/n tình trJng cơ thF không ñáp &ng ñư#c vBi nhi u loJi khángnguyên

Tri u ch&ng biFu hi n do thi/u h1t miUn d[ch r t ña dJng và khác nhau ñ)i vBinh!ng b nh nhân khác nhau Các b nh hay gKp khi b[ suy gi=m miUn d[ch là viêmph{i, nhiUm trùng dJ dày ru t, nhiUm trùng thkn kinh, r)i loJn thkn kinh, lO loét O

da, n m mi ng…

RIi lomn do ñSt bi[n gen

Các tác nhân gây ñ t bi/n gen là nh!ng ch t siêu ñ c có kh= năng t\n lưu lâungày trong môi trư ng và trong cơ thF sinh vTt và có thF gây hJi cho cơ thF O m&c

li u lư#ng r t nh† Tác nhân gây ñ t bi/n gen bao g\m: các tác nhân vT lý: tiaphóng xJ, tia X, tia cAc tím…; các tác nhân hóa h c: thu)c trV sâu, dioxin, dungmôi h!u cơ…; các tác nhân sinh h c: m t s) virut như virut Retro, Apova,Hecpet; m t s) ñ c ch t có trong n m

Nnh hưOng do ñ t bi/n gen gây ra là:

h Sinh t{ng h#p các protein có ch&c năng không bình thư ng d}n ñ/n r)i loJncác quá trình sinh lý và sinh hóa bình thư ng c@a cơ thF

h Gây ung thư

h Nnh hưOng ñ/n kh= năng sinh s=n: gi=m kh= năng sinh s=n, sinh con quái thai,ñ• non…

Ung thư

Nh!ng t/ bào m t ñi các ch&c năng trên thì phát triFn không bình thư ng trOthành t/ bào ung thư Hay nói cách khác ung thư là k/t qu= tăng sinh không kiFmsoát ñư#c c@a t/ bào thông qua con ñư ng nguyên phân

T/ bào ung thư khác vBi t/ bào thư ng t/ bào ung thư phát triFn m t cách tA do,

có kh= năng di chuyFn, xâm lư#c t/ bào khác, bi/n ñ{i v b=n ch t và khó b[ tiêu

di t

Các t/ bào ung thư tJo nên các kh)i u, kh)i u phát triFn s• chèn ép và c=n trOch&c năng bình thư ng c@a các cơ quan, gây ch=y máu và hoJi tC.

2.3.5 Tác ñSng c^a ñSc chjt ñIi vui mSt sI cơ quan trên cơ thg

2.3.5.1 ’nh hưpng ñ[n h; thHn kinh

a) H; thHn kinh và s‡ truyin ñmt thông tin c^a h; thHn kinh

H thkn kinh có vài trò ch@ ñJo trong vi c ñi u hòa chuyFn hóa các cơ quantrong cơ thF V mKt gi=i ph}u h thkn kinh ñư#c chia thành h thkn kinh trungương và h thkn kinh ngoJi biên V mKt ch&c năng ngư i ta chia thành hai loJi hthkn kinh ñ ng vTt ñ=n b=o ch&c năng liên h vBi th/ giBi bên ngoài và h thknkinh thAc vTt ñ=m b=o nhi m v1 ch&c năng dinh dư|ng

Thông tin truy n tV dây t/ bào thkn kinh này sang t/ bào thkn kinh khác, hoKc

tV ñku dây thkn kinh ñ/n các tuy/n ti/t ra hocmon nh các ch t d}n xu t thkn kinhnhư: acetylcholine, norepinephrine, GABA, serotonin, glutamate

b) Các tác nhân gây Anh hưpng ñ[n h; thHn kinh

M t phkn ba các ñ c ch t có trong môi trư ng tác ñ ng lên h thkn kinh

Ch t ñ c ñi vào máu, lên não, xâm nhTp qua màng t/ bào tác ñ ng lên t/ bào thknkinh, các ch t d}n truy n thkn kinh, dây thkn kinh…gây =nh hưOng ñ/n h thknkinh Các tác nhân tác ñ ng lên h thkn kinh như sau:

h Các tác nhân tác ñ ng lên các kênh vTn chuyFn ion ngăn c=n quá trình vTnchuyFn ion c@a t/ bào thkn kinh Ví d1 m t s) ch t ñ c thkn kinh tác d1ng vBig)c cacbocyl c@a kênh ngăn chKn quá trình vTn chuyFn ion c@a kênh hoKc làmtăng lư#ng ion Na+vTn chuyFn vào màng t/ bào

h Ch t ñ c thkn kinh tác d1ng vBi các th1 thF c@a t/ bào ngăn chKn các ch t d}ntruy n thkn kinh tác d1ng vBi th1 thF Ví d1 như ch t ñ c thkn kinh tác d1ngvBi th1 thF c@a Ach có mKt trên t/ bào ngăn chKn sA mO kênh Na+

h Ch t ñ c thkn kinh tác d1ng lên enzyme ATPase, enzyme ñóng vai trò trongquá trình vTn chuyFn ion trong t/ bào thkn kinh Ví d1 DDT làm m t hoJt tínhc@a enzyme ATPase làm m t kh= năng vTn chuyFn ion ra và vào t/ bào

h Ch t ñ c thkn kinh có thF tác d1ng trAc ti/p lên các ch t d}n truy n thkn kinh

Ví d1 như DDT, cyclodien, este pyrethroid trung hòa GABA tJi các giác quan,khóa dòng ion ClhvTn chuyFn ra ngoài t/ bào

h Tác ñ ng lên các enzyme tham gia quá trình s=n xu t và phân h@y các ch t d}ntruy n thkn kinh Ví d1 tác ñ ng &c ch/ enzyme AchE là enzyme phân h@yAch tJo m&c cao Ach d}n tBi ngăn c=n sA kh@ cAc, tê li t cơ quan th1 quanhoKc h@y hoJi ch&c năng c@a cơ quan th1 quan

h Tác ñ ng trAc ti/p lên màng nhky c@a h thkn kinh d}n ñ/n hư h†ng màng