Bồ Tùng Linh là một trong những tác giả hiếm hoi được đào tạo theo giáo lý Khổng Mạnh mà lại nhiệt tình ca ngợi tình yêu trai gái, xem đó là hạnh phúc chính đáng của thanh niên, cổ vũ họ
Tìm hi ể u chung
Tác giả
Bồ Tùng Linh (1640–1715) là một nhà tiểu thuyết nổi tiếng thời đầu nhà Thanh Xuất thân từ một gia đình địa chủ suy tàn, ông trải qua một cuộc đời long đong, lận đận.
19 tuổi ông dự thi đồng sinh, đỗ đầu cả huyện, nhưng về sau thi bao nhiêu lần nữa cũng không đỗ; mãi đến năm 72 mới đỗ tuế công sinh, ba năm sau thì mất Nhà nghèo, vất vả dạy học kiếm ăn khắp vùng nông thôn; cảnh nghèo túng và ảo mộng công danh suốt đời dằn vặt ông Cảnh nghèo đẩy ông về với những người lao động; truyền thuyết kể ông thường biện trà thuốc, trải chiếu ven đường, đợi lúc người dân đi làm về thì mời họ trò chuyện, qua đó sưu tầm truyện lạ trong nhân gian Trong tác phẩm của mình, dưới hình thức ảo tưởng, ông thường khẳng định những nguyện vọng tốt lành của họ Mặt khác, con đường khoa hoạn lại thường đẩy ông vào cảnh bất đắc chí, lòng đầy uất ức; có lúc ông ví mình với Biện Hòa “ôm ngọc” tiếc không được biết đến (bài từ Ký Vương Như Thủy), có lúc ông phẫn uất vì “sĩ đồ đen tối, công lí mờ mắt, nếu trong tay không có tiền vàng bạc nén thì khó lòng gặp được thánh minh” (Thư gửi Hàn Việt Lão Đinh Châu) Vừa muốn tiến thân bằng khoa cử, vừa phẫn chí vì khoa cử, tâm trạng ấy quanh năm day dứt, thúc dục ông viết nên những thiên truyện bất hủ về đề tài này.
Bộ Liêu Trai Chí Dị bắt đầu được viết khi ông 20 tuổi, đến năm 40 tuổi đã hình thành rõ nét và tới năm 50 tuổi mới hoàn chỉnh; đây là tác phẩm thể hiện hình ảnh một nhà giáo nông thôn biết tìm niềm vui trong việc sưu tầm và sáng tác; năm 1980, UNESCO đã vinh danh Bồ Tùng Linh như một danh nhân văn hóa thế giới.
Tác phẩm
Liêu trai chí dị (chữ Hán: 聊齋志異) là tập truyện kể lại những câu chuyện quái dị được ghi chép trong một căn phòng học sơ sài và tạm bợ Tên gọi của tác phẩm mang ý nghĩa là những câu chuyện kỳ quái được ghi chép lại Theo truyền thuyết, ban đầu tác phẩm này từng được đặt tên là Quỷ Hồ truyện, nhưng có nhiều đồn đoán cho rằng khi Bồ Tùng Linh đi thi hương, quỷ hồ quanh lều thi khiến ông sợ hãi nên đã đổi tên thành Liêu trai chí dị; tuy nhiên đây chỉ là tin đồn chưa có căn cứ để xác minh.
Tác phẩm “Liêu trai chí dị” được Bồ Tùng Linh sáng tác từ năm Canh
Tý 1660 và hoàn thành vào năm Canh Ngọ 1690, tức trong khoảng 30 năm Sau khi Bồ Tùng Linh mất, vì nhà nghèo, không có ai chủ trì nên tác phẩm
“Liêu trai chí dị” vẫn không thể ấn hành Mãi hơn 50 năm sau, tức năm Càn
Long thứ 31 1766, tác phẩm mới được khắc in
Kể từ thế kỷ XIX, Liêu trai chí dị đã có hơn 60 bản dịch nước ngoài được xuất bản, khẳng định vị trí và tầm ảnh hưởng của bộ truyện trong văn học Trung Quốc và trên toàn thế giới Đến nay, sức ảnh hưởng của Liêu trai chí dị là không thể bàn cãi, khi tác phẩm này tiếp tục được nghiên cứu và lan tỏa sang nhiều nền văn hóa khác nhau, cả trong lĩnh vực điện ảnh và truyền hình Sự ảnh hưởng ấy không thua kém bốn "đại cao thủ" nổi tiếng của Trung Quốc là "Tây Du Ký", cho thấy giá trị lâu bền và sức sống mãnh liệt của Liêu trai chí dị trong dòng chảy văn hóa toàn cầu.
“Thủy Hử”, “Hồng Lâu Mộng” và “Tam Quốc Diễn Nghĩa”.
Nội dung tác phẩm
Liêu trai chí dị, ra đời cuối thế kỷ XVII dưới thời Nhà Thanh, được xem như kiệt tác tiểu thuyết văn ngôn cổ đại và là đỉnh cao của thể loại chuyện kể kỳ ảo Toàn tác tập hợp hơn 400 thiên kể về những truyền thuyết và sự kiện ly kỳ được Bồ Tùng Linh sưu tầm từ dân gian hoặc rút từ các truyện truyền kỳ đời Đường, rồi được tác giả gia công sáng tạo thêm, đan xen giữa mạch truyện huyền ảo và những thông điệp xã hội sâu sắc về xã hội đương thời Tác phẩm gửi gắm nhiều ý nghĩa nhân văn và phản ánh đời sống đương thời thông qua các câu chuyện phong phú Mặc dù nội dung rất đa dạng, Liêu trai chí dị có thể được tóm gọn vào ba cụm đề tài chính, tạo nên một tổng thể vừa huyền ảo vừa giàu suy ngẫm.
- Đề tài thứ nhất: Đả kích chế độ chính trị tàn bạo, vạch mặt bọn tham quan, cường hào ác bá
Liêu trai chí dị thể hiện sâu sắc nỗi bất lực và sự phẫn uất trước thời đại, đồng thời ngầm phê phán giai cấp thống trị độc ác do Bồ Tùng Linh khởi xướng Những truyện điển hình cho chủ đề này gồm Tịch Phương Bình, Xúc chức, Hướng Cảo, Hồng Ngọc, Thạch Thanh Hư, lần lượt phơi bày mặt tối của xã hội: Tịch Phương Bình khắc họa chốn diêm gian và bộ máy quan lại tham ô, tàn bạo; Hồng Ngọc cho thấy cuộc sống trên trần thế bị áp bức bởi sự cấu kết của cường hào và tham quan; Xúc chức trực tiếp phê phán bạo quyền bằng hình ảnh trụy lạc của vua tôi và sự can dự của triều đình vào quyền lực qua những thú vui tao nhã như chọi dế, nơi mạng sống của dân thường chỉ được đo bằng một con dế.
Những câu chuyện thuộc chủ đề này phơi bày trần trụi cuộc sống bi thảm của người dân dưới xã hội phong kiến Bạo ngược và đoạ đày của vua chúa, quan lại và địa chủ giàu có không hiếm, chúng không chỉ áp bức người dân ở kiếp này mà còn nhục mạ họ ở kiếp sau Sự liên kết của các giai cấp thống trị đã dựng lên một mạng lưới chèn ép phủ kín, bức hại cả thân xác lẫn tinh thần người dân lương thiện và đẩy họ vào đường cùng.
- Đề tài thứ hai: Phơi bày những tệ lậu của chế độ khoa cử, đả kích việc dùng văn bát cổ để chọn nhân tài.
Bồ Tùng Linh luôn thấy con đường khoa hoạn quanh co và đầy thử thách, khiến ông bất đắc chí và thấu hiểu hiện thực tối tăm của chế độ khoa cử Chính vì thế, chủ đề này được ông đào sâu và khai thác triệt để trong các tác phẩm của mình Ví dụ, truyện Giả phụng trĩ cho thấy cái nhìn sắc bén về sự bất công và áp lực của hệ thống thi cử, từ đó phản ánh số phận của những người nho sinh và bối cảnh xã hội đương thời.
Tử An”, “Tì văn lang” , “Tam sinh” là những câu chuyện nổi bật được Bồ
Tùng Linh đưa đề tài này vào tác phẩm "Vương Tử An", nơi Bồ Tùng Linh khắc họa rõ nét hình tượng chàng thư sinh khao khát đỗ đạt đến mức điên dại và đồng thời phác họa các yếu tố liên quan đến áp lực xã hội và mưu cầu thành công.
“lôi thôi sĩ tử” trong và sau kì thi hương Còn trong truyện “Giả Phụng Trĩ”,
Bồ Tùng Linh lên án việc bọn quan chấm thi đánh hỏng người tài và ưu ái kẻ tầm thường chỉ biết học văn cổ điển Ông cho rằng văn chương sáo rỗng, chỉ cần thuộc lòng như vẹt, đang được xem là chuẩn mực để công nhận nhân tài Thực tế này khiến tài năng thật sự bị bỏ quên và chất lượng thi cử không phản ánh được sáng tạo hay tư duy độc lập Để thay đổi, cần cải thiện cách đánh giá, loại bỏ sự thiên vị và tìm cách đánh giá năng lực thật sự của thí sinh thay cho việc tôn vinh mẫu người chỉ biết thuộc lòng các tác phẩm cổ điển.
Bồ Tùng Linh không trực tiếp khơi dậy toàn bộ sự rối ren của chế độ khoa cử mà bình thản phơi bày những lẽ hiển nhiên vốn có ở đời Chế độ khoa cử thối nát, hủ lậu đã đầu độc biết bao con người, biến danh lợi thành xiềng xích trói buộc và ăn mòn tâm hồn họ, khiến họ mê muội và bất chấp lao vào nó để tìm kiếm một chút công danh với đời.
Đề tài thứ ba nêu rõ nguyện vọng đập tan những trói buộc của chế độ hôn nhân phong kiến và giành lấy quyền tự do yêu đương cho nam nữ thanh niên Bằng cách phê phán các tục lệ cổ hủ và sự áp đặt gia đình, nó nhấn mạnh quyền quyết định tình cảm và sự lựa chọn người yêu của giới trẻ, miễn sao sự đồng thuận và tôn trọng lẫn nhau được đặt lên hàng đầu Đó là bước tiến có tính mở đường, đánh dấu sự chuyển mình của xã hội trước các chuẩn mực gia đình và xã hội cổ kính, đồng thời khẳng định tầm quan trọng của quyền con người và sự phát triển của đời sống tinh thần tuổi trẻ.
Bồ Tùng Linh là một trong những tác giả hiếm hoi được đào tạo theo giáo lý Khổng Mạnh, nhưng lại nhiệt tình ca ngợi tình yêu trai gái và xem đó là hạnh phúc chính đáng của thanh niên Ông cổ vũ họ đấu tranh vượt qua mọi trói buộc của xã hội phong kiến để giành lấy tình yêu tự do và hôn nhân tự chủ, không phân biệt sự khác giống, khác loài hay cách biệt âm dương Tiêu biểu cho quan điểm ấy là truyện Hoạ Bì (The Painted Skin), một ví dụ nổi bật cho sự dung hòa giữa giáo lý cổ điển và khát vọng tự do của tình yêu trong văn học.
Thanh Phượng, Nhiếp Tiểu Thiến, Đổng Sinh, Tân thập tứ nương là những truyện ngắn tiêu biểu của Bồ Tùng Linh, thể hiện nguyện vọng và khát khao mãnh liệt hướng tới hạnh phúc của các nhân vật Qua từng câu chữ, độc giả được chứng kiến hành trình vượt qua nghịch cảnh, định kiến và xã hội để tìm kiếm tình yêu, sự công bằng và bình an cá nhân Những tác phẩm này không chỉ kể chuyện mà còn khắc họa sâu sắc những giá trị nhân văn, sự đồng cảm và niềm tin vào hạnh phúc đích thực dù cuộc sống có thử thách Với lối kể hình ảnh sinh động và cảm xúc tinh tế, các truyện này thu hút người đọc và nâng cao nhận thức về khát vọng hạnh phúc trong văn học cổ điển Trung Quốc.
Thanh Phượng kể về nàng chồn kiên cường bất chấp sự răn đe của ông chú cay nghiệt để giành quyền tự chủ trong tình yêu và hôn nhân Còn “Một đêm lấy ma” kể câu chuyện bi thương về duyên phận nhưng phận cách trở giữa Công Tôn Cửu Nương, nàng ma nữ xinh đẹp, và chàng học trò ở huyện Lai Dương Trong Liêu trai chí dị, các nhân vật thể hiện tình yêu một cách tự nhiên và chân thành, mang đậm tư tưởng dân chủ khi dám đấu tranh chống lễ giáo phong kiến hà khắc để giành lấy một cuộc sống lứa đôi tốt đẹp.
Ngoài ba cụm đề tài chính nói trên, “Liêu trai chí dị”còn đề cập đến hàng loạt vấn đề như: cảnh giác đối với kẻ thù (Chuyện sói), có rèn luyện mới có hưởng thụ (Đạo sĩ Lao Sơn), ca ngợi tình bạn (Kiều Na),
Thông qua “Liêu trai chí dị”, người đọc có thể nhìn thấy bức tranh xã hội Trung Quốc đương thời và sự hoá thân diệu kỳ nhằm thoát khỏi thói đời ngang ngược, bạo tàn và thực hiện những khát vọng cá nhân của các nhân vật Đồng thời, họ cũng có thể chiêm nghiệm lại những bài học nhân sinh sâu sắc mà Bồ Tùng Linh khéo léo lồng vào từng thiên truyện
Lên án các vấn đề trong xã hội đương thời
2.1.1 Lên án chếđộ chính trị, quan lại tham ô
Liêu trai chí dị ra đời vào đầu đời nhà Thanh (cuối thế kỷ 17) Tác phẩm chủ yếu tập hợp các câu chuyện do tác giả sưu tầm từ dân gian hoặc được rút từ truyện linh dị thời kỳ Tam Quốc (220–280) và Lưỡng Tấn (265–420).
Trong các tác phẩm truyền kỳ từ thời Nam-Bắc triều (420–589) và đời Đường, các câu chuyện sau này được thêm thắt và biến hoá; hầu hết kể về thần tiên, ma quái và các yếu tố liêu trai Tuy nhiên, ẩn sau thế giới huyền ảo ấy là một thông điệp ngầm phê phán nền chính trị tàn bạo và bất công dưới triều đại Nhà Thanh đương thời, được tác giả ngụ ý phản ánh trong từng chi tiết.
Qua ngòi bút của tác giả, chế độ chính trị độc đoán và tham nhũng đương thời bị vạch trần, đồng thời đả kích bọn cầm quyền ác độc chỉ biết giương cao lợi ích cá nhân mà đạp lên cuộc sống của người dân nghèo khổ Bên cạnh đó, bài viết bày tỏ lòng thương tiếc cho cảnh ngộ bần cùng của những người dân hiền lành bị áp bức và nêu bật nỗi bất lực của xã hội trước sự đàn áp ấy Những ví dụ như Xúc chức, Tịch Phương Bình được đưa ra để làm rõ sự bất công và tàn ác của hệ thống, đồng thời làm tăng tính thuyết phục cho lời lên án Từ đó, nội dung gửi gắm hy vọng vào sự thức tỉnh của công chúng, kêu gọi lên tiếng cho người lao động và các lớp yếu thế, và cổ vũ cho một xã hội công bằng, minh bạch và có trách nhiệm hơn.
Trong truyền thuyết Xúc chức, vua mê chơi dế nên quan triều đình bắt dế dâng lên để lấy lòng, khiến nhiều gia đình lâm vào cảnh bi kịch khi đến lượt nộp dế và đánh đổi mọi thứ để níu kéo sự sủng ái của vua; Thành Danh, người hiền lành, không nỡ chèn ép dân chúng nên phải tự săn dế nếu không muốn dân nghèo khổ, nhưng hạn đã đến và ông bị quan phạt trăm roi đau đớn đến mức muốn tự vẫn; vợ Thành Danh đi gặp bà đồng gù xem bói, được chỉ nơi có dế tốt, Thành nghe theo và tổ chức một trận bắt được con dế chọi như ý, nhưng tai họa ập đến khi đứa con nhỏ làm dế chết, bị mẹ trách mắng, nó sợ hãi nhảy xuống giếng và chết; Thành Danh mất con và dế, đau đớn tột cùng, bỗng nhiên đứa trẻ sống lại nhưng không cử động, may thay ông bắt được một con dế nhỏ nhưng thông minh, nhanh nhẹn và chọi hay, mang dế đi dâng vua; dế chọi múa hát làm vua vui lòng, ban thưởng cho quan và Thành Danh được vinh hoa phú quý, còn nhiều năm sau đứa trẻ kể lại rằng nó đã từng hóa thành dế, lanh lẹ và chọi giỏi, nay mới thực sự sống lại.
Bằng cách sử dụng hình ảnh "con dế" ẩn dụ cho thân phận người dân thấp cổ, bé họng, câu chuyện khẳng định sinh mệnh và quyền lợi của con người trong xã hội ấy rất nhỏ bé và mong manh Chỉ để phục vụ thú vui của một người gọi là "thiên tử" mà vô số phận người dân phải trả giá bằng chính mạng sống của mình Nếu vua chúa mất lòng, cả gia đình có thể bị vong mạng Ngay cả khi chết, họ cũng bị biến thành trò vui cho giai cấp cầm quyền.
Không chỉ dừng lại ở việc phê phán kẻ đứng đầu thiên hạ, Bồ Tùng Linh còn vạch trần bản chất xấu xa của toàn bộ bộ máy quan liêu trong xã hội đương thời qua tác phẩm Tịch Phương Bình Nhân vật chính cùng tên có cha là Tịch Liêm, người thẳng thắn nhưng ăn nói vụng về; vì phật lòng một gia trưởng giàu có tên Dương, sau khi Dương chết lại hối lộ âm ty để hại cha Quỷ sai tra tấn, hành hạ và bắt hồn Tịch Liêm xuống âm phủ; vì hiếu thuận Tịch Phương Bình liều xuống âm ti kiện minh oan cho cha, bất chấp mọi hình phạt tàn bạo như đánh đập, lăn lửa hay cưa chân, và dù Diêm Vương hẹn ban cho một sản nghiệp nghìn vàng hay kéo dài tuổi thọ, hắn vẫn kiên quyết không khuất phục May thay có Cửu vương điện hạ và Nhị Lang thần cứu giúp; cuối cùng, cha của Tịch Phương Bình được minh oan, gia đình thịnh vượng với ruộng đồng tốt và tuổi thọ của họ lên tới hơn chín mươi Hình ảnh ở âm phủ—từ Dương đến Diêm Vương, đến quỷ sai—lột tả sự móc nối của bọn cường hào tham lam với quan liêu nhằm đút lót, lừa gạt pháp luật để làm điều sai trái và giết hại người dân lương thiện Không có công lý hay chính nghĩa ở đây; tiền tài trở thành "luật" và Tịch Phương Bình trở thành tiếng thét phản kháng của những người bị áp bức trước bạo quyền và tham lam.
Thần thánh cũng ưa nịnh là một câu chuyện phản ánh rõ nét tính cách của những người nằm trong bộ máy chính trị Phủ Tô Châu, tỉnh Giang Tô, giữa hè đổ tuyết dày hai gang tay, làm hại lúa ngoài đồng Dân chúng cầu khẩn Đại Vương xin cứu giúp, nhưng chỉ xưng gọi là Lão Gia Đại Vương tức giận, nhập vào một người và nói: “Thời nay, người đời quen khấn thần thánh bằng ba tiếng Đại Lão Gia, thay vì hai tiếng Lão Gia như trước.” Chắc các ngươi cho rằng ta chỉ là một tiểu thần nên chẳng thèm khấn thêm tiếng Đại ở đằng trước chứ gì? Dân chúng kinh hãi vội khấn Đại Vương bằng ba tiếng Đại Lão Gia, và bão tuyết liền ngưng.
Trong truyện của Bồ Tùng Linh, một xã hội thời Thanh thu nhỏ được tái hiện sống động dưới triều đại Khang Hy Dân chúng quen gọi cử nhân là Gia, tiến sĩ là Lão Gia, và quan lại là Đại Lão Gia, tạo nên một hệ thống xã hội rõ nét trong thế giới tưởng tượng Thói háo danh, ham hư vinh và ưa xu nịnh của bọn quan lại đã đè nén dân chúng, làm khổ nhân dân và ảnh hưởng nghiêm trọng đến kế sinh nhai của họ.
Liêu Trai Chí Dị của Bồ Tùng Linh được xây dựng bằng chất liệu dân gian đậm nét, phơi bày bộ mặt cực kỳ gian ác của giai cấp bóc lột và sự cậy quyền ức hiếp dân lành, đẩy nhân dân vào cảnh khổ cực Tác phẩm không chỉ lên án sự áp bức mà còn thể hiện niềm hy vọng về một xã hội công bằng mà mọi người thời ấy đều khao khát hướng tới.
2.1.2 Lên án chếđộ khoa cử
Những tội ác của chế độ thi cử thời Mãn Thanh được phơi trần một cách chân thực qua tiểu thuyết của Bồ Tùng Linh Chính vì Bồ Tùng Linh từng là một văn sĩ nên ông thấu rõ hiện thực tối tăm lúc bấy giờ và sẵn sàng phác họa bằng ngòi bút những mặt trái của xã hội đương thời Qua cách kể và miêu tả sắc bén, ông làm nổi bật sự tàn nhẫn của hệ thống thi cử, áp lực và bi kịch của những người bị ảnh hưởng, giúp độc giả nhận diện một thời đại đầy mâu thuẫn trong lịch sử.
Do vậy, chủ đề này cũng được ông đào sâu và khai thác triệt để
Trong các tác phẩm như Tì văn Lang và Vương Tử An, Bồ Tùng Linh phơi trần và đả kích tệ nạn của chế độ khoa cử khi dùng văn bát cổ để tuyển chọn nhân tài Những chàng nho sinh vì hai chữ công danh mà mê muội, mất hết trí sáng suốt Họ suốt đời lận đận trong nghiệp thi cử của Liêu Trai, điển hình là Chàng thư sinh họ Diệp trong truyện "Chàng thư sinh họ Diệp" và chàng Vương Tử An trong "Giấc mộng đắc chí".
Trong tác phẩm “Oan nghiệt trường văn”, nguyên nhân khiến nhiều người bị đẩy vào đường đời khó khăn vừa xuất phát từ khát vọng công danh và giàu sang, vừa từ chế độ thi cử thối nát và bất công Quan chấm thi thời ấy hầu như là những kẻ thiếu trách nhiệm, tham lam và kém tận tâm, thi cử dựa trên thơ văn cổ sáo rỗng, chỉ cần thí sinh học thuộc lòng như vẹt chứ không cần sáng tạo Vì vậy hệ thống khoa cử đã “đánh hỏng người tài, chọn kẻ tầm thường”, gây ra biết bao thảm họa, và chính tác giả cũng từng nếm trải vị đắng của sự bất công ấy.
Chàng thư sinh họ Diệp ở miền Hoài Dương nổi trội về văn chương đương thời, nhưng số phận lận đận trong trường công danh Ông Đinh Thừa Hạc đến làm quan ở ấp ấy, xem văn chương của chàng cho là kì tài, rất bằng lòng, cấp cho chàng dinh thự, cơm nước, đèn sách đầy đủ Đến kỳ sơ thí, ông hết sức tán dương tài năng của chàng trước mặt quan học sứ, rồi chàng đỗ đầu hàng xứ Ông trông mong vào chàng tha thiết; sau khi vào trường thi hương, cho lấy văn của chàng để xem, ngợi khen không ngớt Nhưng thời vận neo người, văn chương ghen mệnh; bảng vàng đã treo mà chàng lại hỏng tuột Vì quá đau buồn, chàng trở về choáng váng tê mê, thân hình gầy rộc như bộ xương còn đứng, người ngây ra như tượng gỗ Chẳng bao lâu chàng lâm bệnh rồi chết Khi đã hoá thành một hồn ma, chàng Diệp mới có thể đạt được cái giấc mộng đỗ đạt của mình.
Chàng Vương Tử An, một danh sĩ trầy trật với sự nghiệp thi thố và ước mong đỗ đạt, bị ám ảnh bởi cái nghiệp thi thư đến nỗi trong giấc mộng quỉ hồ cười trộm đã khiến ngài vướng vào một giấc mộng công danh đắc chí; trong mộng ấy, Vương đậu tiến sĩ, vượt qua tam trường và được bổ vào viện Hàn Lâm, khiến ngài quên đi cảnh nghèo khó hiện tại và nổi lên ý nghĩ phải ra oai với hàng xóm, thét gọi ban trưởng, chỉ nghe được tiếng vợ lạnh nhạt: “Trong nhà chỉ có bà già giúp việc, làm gì có ban trưởng” — tỉnh dậy mới nhận ra tất cả chỉ là mộng ảo Phải là người có trải nghiệm sâu sắc về sự được mất trên con đường khoa cử mới có thể thấm thía và chế nhạo như vậy Văn học truyền thống Trung Quốc vốn có một truyền thống dùng mộng để phản ánh thực tại; lấy mộng để nói thực, cái thực được chiết xuất qua mộng càng làm tăng sức phản ánh hiện thực sâu sắc.
Giấc mộng cho thấy sự thật bị che giấu bởi ý thức; khi mộng, con người không còn bị chi phối bởi ý thức và có thể sống thật với những ý nghĩ của mình Vương Tử An, một kẻ sĩ ôm giấc mộng công danh, bị quỉ hồ cười trêu, mộng mà y vẫn cảm nhận như thật Tỉnh mộng quay về đối diện với thực tại càng thêm chua xót và phũ phàng.
Phản ánh khát vọng của con người
2.2.1 Khát vọng tự do trong tình yêu và hôn nhân
Xoay quanh tình yêu và hôn nhân, Bồ Tùng Linh ca ngợi tình yêu tự do và tình yêu trai gái như một hạnh phúc chính đáng, đồng thời cổ vũ mọi người vượt qua mọi rào cản của xã hội để đạt được hạnh phúc của riêng mình, một hạnh phúc tự do và tự chủ được xây dựng trên quyền lựa chọn và sự kiên định Thông điệp này nhấn mạnh quyền được yêu theo ý muốn và thiết lập quan hệ dựa trên sự tôn trọng và tự tin, giúp độc giả nhận thức rằng hạnh phúc cá nhân nằm ở sự tự chủ và khả năng vượt qua nghịch cảnh để sống đúng với cảm xúc và giá trị của bản thân.
Trong truyện Thanh Phượng, Cảnh Khứ Bệnh và Thanh Phượng say mê trong mối tình đầy kịch tính, với Cảnh Khứ Bệnh khẳng định bằng một câu nói nổi bật: "Cưới được vợ đẹp nhường này thì ngôi vua cũng không đổi", thể hiện sự tự tin và quyền lực của anh trong tình yêu Ngược lại, Thanh Phượng kiên quyết giành quyền chủ động trong tình yêu và hôn nhân, bất chấp sự răn đe ngăn cấm của ông chú cay nghiệt Cả hai nhân vật đã tạo nên một câu chuyện xoay quanh sự đấu tranh giữa mong muốn tự do cá nhân và các chuẩn mực xã hội, dẫn dắt người đọc qua hành trình yêu đương đầy tham vọng và cảm xúc.
Truyện ngắn cổ điển này nhấn mạnh rằng tình yêu nam nữ không phai nhạt vì vẻ đẹp bên ngoài; nó vẫn mạnh mẽ trước thử thách Thụy Vân, một kỹ nữ, và chàng Hạ ở đất Dư Hàng đã say đắm nhau, nhưng anh không biết làm sao để có tiền chuộc thân cho cô Cô gặp tai nạn và mặt nổi đầy vết đen, nhưng chàng vẫn kiên định, không bỏ rơi, không rẻ rúng hay xa lánh Cuối cùng anh cưới cô làm vợ, và chính tình cảm chân thành ấy đã khiến người hiệp khách cảm động và giúp cô được trả lại dung nhan.
Trong các tác phẩm của Bồ Tùng Linh và Liêu Trai Chí Dị, tình yêu say đắm và sự trong sáng của nam nữ thanh niên được khắc họa rõ nét qua truyện A Bảo và Tôn Tử Sử, nơi chàng trai suy tình và ngây thơ đến mức tin lời A Bảo đùa rằng “cắt ngón tay thừa tôi sẽ lấy”, khiến anh ta cắn đứt ngón tay và phải nhờ phù thủy chiêu hồn mới trở về được; Liêu Trai Chí Dị đồng thời phê phán xã hội phong kiến bằng hình tượng thiếu nữ xinh đẹp, thông minh, yêu đương say đắm, chung tình và tâm hồn trong sáng, khi thời phong kiến buộc con gái phải ý tứ, lặng lẽ, đoan trang, đi nhẹ nói khẽ, cười không hở răng, như Anh Ninh – không chỉ xinh đẹp mà còn thông minh, ở đâu nàng đi lại vang lên tiếng cười ròn rã.
Những trang văn ấy lên án gay gắt lễ giáo phong kiến đã kiềm chế tình yêu tự do và quyền tự quyết hôn nhân của mỗi người Tác giả lên án Sử Hiếu Liêm tham tiền, ép gả con gái cho một người buôn muối, thể hiện tham vọng và sự độc đoán của tư duy gia trưởng Câu chuyện Liên Thành cho thấy hậu quả bi thảm của sự áp đặt xã hội lên cuộc sống cá nhân, khi cô bị ép gả và phải đối mặt với bi kịch Cô ta hai lần tìm cách tự tử để thoát khỏi gông cùm lễ giáo, một bi kịch được kể như lời cảnh tỉnh về sự tàn phá của chế độ phong kiến đối với quyền được yêu và quyền tự chủ hôn nhân Từ đó, tác phẩm hướng tới cổ vũ cho tình yêu tự do và hôn nhân tự chủ, phơi bày mặt tối của lễ giáo cổ xưa và thúc đẩy sự thay đổi xã hội.
Liêu Trai chí Dị của Bồ Tùng Linh khẳng định sức mạnh của tình yêu tự do và hôn nhân tự chủ, đồng thời phê phán xã hội phong kiến cổ hủ cùng bất bình đẳng khiến con người mất tự do Tác giả nêu bật nguyện vọng của thanh niên nam nữ thời ấy bị xiềng xích bởi các chuẩn mực xã hội, từ đó khơi dậy khát vọng về một tình yêu và một hôn nhân tự do Dù ở bất cứ xã hội nào, con người vẫn có quyền tự do và bình đẳng, nuôi dưỡng ước mơ riêng cho tình yêu và hôn nhân, và chúng ta được khuyến khích yêu thương nhau một cách say đắm, trong sáng, đẹp đẽ và hồn nhiên.
2.2.2 Khát vọng lý tưởng hoá cuộc sống
Liêu Trai Trí Dị miêu tả một thế giới lí tưởng đẹp đẽ của hồn ma để phản đối thực tại xấu xa, trong khi Dạ Đàm Tùy Lục xem thế giới ảo tưởng của hồn và ma là hình bóng của thế giới hiện thực đầy bi kịch và thiếu lý tưởng tốt đẹp Sự khác biệt về thời đại giải thích tại sao hai tác phẩm cùng nói về hồ ly ma quỷ lại mang sắc thái khác nhau: Liêu Trai Trí Dị thể hiện khát vọng lãng mạn mạnh mẽ, trong sáng và cao thượng, còn Dạ Đàm Tùy Lục phơi bày thực tại qua lăng kính bi quan và thực tế phũ phàng Vì vậy, Liêu Trai Trí Dị vẫn vững vàng với chủ nghĩa lãng mạn, nhấn mạnh cái đẹp và sự thuần khiết của thế giới ma quỷ thông qua những chuyện hồ ly ma quỷ.
Bồ Tùng Linh không vẽ ra trước mắt người đọc một bức tranh toàn diện về xã hội đang tồn tại, mà đưa độc giả tới Bồng Lai tiên cảnh nơi chỉ có tiên và đạo sĩ sinh sống; đồng thời ông nhắc đến địa ngục, nơi ngự trị của thành hoàng, Diêm Vương và quỷ sứ Ở cõi trần, bóng tối mờ ảo là bối cảnh quen thuộc của các nhân vật Liêu trai chí dị, phần lớn là ma quỷ, hồ ly, nhằm phác họa một thế giới lý tưởng của linh hồn để phản biện lại thế giới hiện thực đầy xấu xa.
Với ánh nhìn như một chiếc “Kính chiếu yêu”, Bồ Tùng Linh tài tình chỉ ra những hiện tượng rất “người” trong Liêu Trai chí dị, nơi thế giới siêu nhiên trở nên sống động và có chiều sâu vượt thực tại Cái thế giới ấy cho ma quỷ được nhân hoá và khiến con người lộ rõ mặt tối cũng như những nét nhân tính tinh tế, thách thức các khuôn mẫu cổ điển về thiện - ác Ông cho độc giả nhận diện đâu là phần đích thực của con người và đâu là phần có thể là “quỷ ma”, từ đó làm nổi bật một cách nhìn mới về nhân sinh và tâm lý Vì thế, thế giới do Bồ Tùng Linh sáng tác không chỉ phản ánh quan niệm cũ mà còn phơi bày sự phức tạp của Chính và Tà, cho thấy thiện - ác luôn đồng hành và không phải lúc nào thiện cũng thắng ác.
Qua nhân vật thư sinh được tác giả khắc họa, người đọc được thấy một hình ảnh sống động giữa hai cực ma quỷ và thần tiên, qua đó tác phẩm thể hiện sự khác biệt và bản chất của hiện thực cuộc sống là sự phức tạp và đa dạng, trong đó ranh giới giữa thiện và ác, giữa ánh sáng và bóng tối chính là yếu tố phức tạp nhất.
Qua tác phẩm, nội dung chính là phơi bày sự đen tối và mục nát của xã hội phong kiến, đồng thời nêu lên khát vọng ngợi ca một thế giới lí tưởng và những con người tốt đẹp đại diện cho các giá trị nhân văn Tác giả dùng hình ảnh, biện pháp tu từ và nhịp điệu để phê phán sự bất công và lạc hậu của chế độ phong kiến, đồng thời lan tỏa niềm tin vào sự công bằng, lòng từ bi và ý thức xã hội tiến bộ.
3.1 Khắc hoạ bức tranh xã hội muôn màu thông qua thế giới kỳảo
Con người luôn cần tưởng tượng để thăng hoa và lạc quan trong cuộc sống; để thoát ly khỏi thực tại tù túng, các nhà văn tìm nhiều phương thức, và bước vào thế giới kì ảo chính là cách để thỏa mãn khát vọng giải phóng tự do cá nhân đồng thời cân bằng đời sống tinh thần Trong Liêu trai chí dị, đa phần các cốt truyện xoay quanh những mối lương duyên lãng mạn và bí ẩn giữa con người với yêu hồ hay ma quỷ, bên cạnh những câu chuyện nói về Phật, Tiên, người tu đạo có phép thuật và những đồ vật có phép; từ đó Bồ Tùng Linh đã xây dựng nên một thế giới kì ảo xuyên suốt cả tập truyện.
Trong thời kỳ xã hội rối ren và nền chính trị tàn bạo của triều đình đã đè nặng lên người dân, Bồ Tùng Linh dùng thế giới kỳ ảo để phản ánh đời sống xã hội đương thời Qua thiên truyện Mộng thấy chó sói ở chương 56, tác giả khắc họa chế độ chính trị và nạn tham nhũng qua hình ảnh Giáp Giáp đại diện cho tham quan ô hợp, nịnh hót quan trên và dùng tiền để thăng tiến, đè ép nhân dân đến đường cùng Một tên cướp tìm Giáp không phải để cướp mà để trả thù cho những người dân bị áp bức bởi sự tham lam và độc đoán của quan lại Người ta ví quan là cọp và nha môn là sói, và sự chết đi sống lại của Giáp là một cuộc thức tỉnh cho mọi kẻ tà ác: chết đi có thể dễ dàng, nhưng cần sống lại để nhìn lại và quay đầu trước những lỗi lầm của mình.
Trong nhiều truyện Liêu Trai, Bồ Tùng Linh phản ánh khát vọng tự do của con người trong tình yêu và hôn nhân thông qua những câu chuyện kỳ ảo về mối quan hệ giữa con người và yêu ma, hồ ly Điển hình là chuyện tình giữa Ninh Thái Thần, một thanh niên đoan chính, và Nhiếp Tiểu Thiếp, ma nữ đã chết ở tuổi 18, người vốn lương thiện nhưng sau khi chết bị yêu tinh khống chế ép quyến rũ đàn ông và giết người; khi gặp Thái Thần, nàng đã đem lòng yêu anh, mở đầu mối duyên giữa hai thế giới tưởng chừng đối lập Từ câu chuyện này, tác giả khéo léo xây dựng một không gian kỳ ảo nơi hai thế giới gắn kết bằng tình yêu, thể hiện quan niệm sâu sắc về tình yêu nam nữ, hôn nhân và gia đình Bồ Tùng Linh đại diện cho nhân loại để nói lên khát vọng được tự do và hạnh phúc, quyền được yêu thương và được yêu thương, cho dù đó là người hay yêu ma, hồ ly.
Bên cạnh phê phán xã hội, tác giả ca ngợi những tình cảm quý giá như tình bạn và tình thân qua tiểu thuyết Thần hoa cúc Trong truyện này, yếu tố kỳ ảo được khắc họa qua thân phận của hai chị em Hoàng Anh, làm nổi bật mối liên kết gia đình và sự sẻ chia giữa các nhân vật Câu chuyện kết hợp hiện thực và huyền ảo, vừa phơi bày mặt trái xã hội vừa lan tỏa thông điệp về niềm tin, hy vọng và giá trị của tình bạn, tình thân trong cuộc sống.
- Trọng Túy chính là thần hoa cúc, qua đó làm nổi bật lên tình cảm bạn bè giữa
Tử Tài một con người bình thường và Trọng Túy, tình thân giữa Trọng Túy và Hoàng Anh