Bồ Tùng Linh là một trong những tác giả hiếm hoi được đào tạo theo giáo lý Khổng Mạnh mà lại nhiệt tình ca ngợi tình yêu trai gái, xem đó là hạnh phúc chính đáng của thanh niên, cổ vũ họ
Tìm hiểu chung
Tác giả
Bồ Tùng Linh (1640–1715) là một nhà tiểu thuyết nổi tiếng thời đầu Nhà Thanh Xuất thân từ một gia đình địa chủ suy tàn, ông trải qua một cuộc đời long đong, lận đận.
Ở tuổi 19, ông dự thi đồng sinh và đỗ đầu cả huyện, nhưng về sau thi nhiều lần vẫn thất bại cho đến năm 72 mới đỗ tuế công sinh; ba năm sau thì mất Nhà nghèo, vất vả dạy học và kiếm sống khắp vùng nông thôn; cảnh nghèo túng và ảo mộng công danh dằn vặt ông suốt đời Cái nghèo đẩy ông về với những người lao động; người ta truyền rằng ông thường biện trà thuốc, trải chiếu ven đường và mời người dân trò chuyện khi họ về nhà sau giờ làm, để sưu tầm truyện lạ trong nhân gian Trong tác phẩm của mình, dưới hình thức ảo tưởng, ông thường khẳng định nguyện vọng tốt lành của họ; mặt khác, con đường khoa cử lại đẩy ông vào cảnh bất đắc chí và đầy uất ức Có lúc ông ví mình với Biện Hòa "ôm ngọc" tiếc không được biết đến, có lúc ông phẫn uất vì "sĩ đồ đen tối, công lí mờ mắt, nếu trong tay không có tiền vàng bạc nén thì khó lòng gặp được thánh minh" (thư gửi Hàn Việt Lão Đinh Châu) Vừa muốn tiến thân bằng khoa cử, vừa phẫn chí vì khoa cử, tâm trạng ấy quanh năm day dứt và thúc đẩy ông viết nên những thiên truyện bất hủ về đề tài này.
Bộ Liêu trai chí dị bắt đầu được viết khi Pu Songling ở tuổi hai mươi và trải qua hai thập kỷ để hoàn chỉnh, cho đến khi ở tuổi năm mươi mới thực sự trọn vẹn Ông là tấm gương về một nhà giáo nông thôn biết tìm niềm vui trong việc sưu tầm và sáng tác Năm 1980, Bồ Tùng Linh được UNESCO kỷ niệm như một danh nhân văn hóa thế giới.
Tác phẩm
Liêu trai chí dị (chữ Hán: 聊齋志異) là tập truyện kể lại những câu chuyện quái dị được chép trong một căn phòng học sơ sài Tương truyền ban đầu tác phẩm có tên Quỷ Hồ truyện, song có tin đồn cho rằng khi Bồ Tùng Linh đi thi hương quỷ hồ quanh quẩn ngoài lều khiến ông sợ hãi nên đổi tên thành Liêu trai chí dị; tuy nhiên đây chỉ là tin đồn vô căn cứ và không thể xác minh.
Tác phẩm “Liêu trai chí dị” được Bồ Tùng Linh sáng tác từ năm Canh
Tý 1660 và hoàn thành vào năm Canh Ngọ 1690, tức trong khoảng 30 năm Sau khi Bồ Tùng Linh mất, vì nhà nghèo, không có ai chủ trì nên tác phẩm
“Liêu trai chí dị” vẫn không thể ấn hành Mãi hơn 50 năm sau, tức năm Càn
Long thứ 31 1766, tác phẩm mới được khắc in
Kể từ thế kỷ XIX, Liêu trai chí dị của Pu Songling đã được dịch ra hơn 60 bản sang các ngôn ngữ nước ngoài Đến nay, vị thế và tầm ảnh hưởng của tác phẩm này trong nền văn học Trung Quốc và trên toàn thế giới là không thể bàn cãi Sự lan tỏa của Liêu trai chí dị không chỉ giới hạn ở văn chương mà còn thấm sâu vào điện ảnh và truyền hình, nơi nó được coi là nguồn cảm hứng đáng kể và không thua kém các tác phẩm cổ điển nổi tiếng như Tây Du Ký.
“Thủy Hử”, “Hồng Lâu Mộng” và “Tam Quốc Diễn Nghĩa”.
Nội dung tác phẩm
Liêu trai chí dị, ra đời vào cuối thế kỷ XVII dưới triều Thanh, được xem như một kiệt tác và đỉnh cao của tiểu thuyết văn ngôn cổ đại Toàn tập gồm trên 400 thiên kể lại những câu chuyện truyền kỳ quái dị được Bồ Tùng Linh sưu tầm từ dân gian hoặc rút từ các truyện truyền kỳ đời Đường, sau đó gia công sáng tạo thêm Đan xen giữa mạch truyện huyền ảo là những thông điệp sâu sắc về xã hội đương thời mà tác giả gửi gắm Dù đề cập nhiều nội dung, Liêu trai chí dị có thể khái quát thành ba cụm đề tài chính.
- Đề tài thứ nhất: Đả kích chế độ chính trị tàn bạo, vạch mặt bọn tham quan, cường hào ác bá
Liêu trai chí dị thể hiện sâu sắc nỗi bất lực và sự phẫn uất trước thời đại, đồng thời ngầm đả kích giai cấp thống trị độc ác của Bồ Tùng Linh Trong số các truyện tiêu biểu cho chủ đề này có Tịch Phương Bình, kể về diêm gian và bộ máy quan lại tham ô, tàn bạo; Xúc chức tái hiện cảnh vua chúa sa đọa và tham lam của triều đình khi bị đồng lõa bởi thú vui tao nhã là chọi dế, đổi mạng sống của dân thường bằng một con dế; Hồng Ngọc phơi bày cuộc sống nơi trần gian dưới áp lực và sự đàn áp của cường hào gian ác cấu kết với tham quan; Hướng Cảo và Thạch Thanh Hư tiếp tục lên tiếng về bất công và tham lam của tầng lớp trên, phản ánh hiện thực xã hội và nỗ lực phê phán của tác giả.
Những câu chuyện thuộc đề tài này phản ánh trần trụi cuộc sống bi thảm của người dân dưới xã hội phong kiến, nơi bạo ngược và sự áp bức của vua chúa, quan lại và địa chủ cường hào kéo dài không chỉ ở kiếp này mà còn lăng nhục họ ở kiếp sau Sự cấu kết của giai cấp thống trị tạo thành thiên la địa võng giăng bủa khắp nơi, bức hại cả về thể xác lẫn tinh thần người dân lương thiện, đẩy họ vào đường cùng ngõ cụt.
- Đề tài thứ hai: Phơi bày những tệ lậu của chế độ khoa cử, đả kích việc dùng văn bát cổ để chọn nhân tài
Con đường khoa hoạn long đong luôn làm Bồ Tùng Linh bất đắc chí, ông thấu hiểu rất rõ hiện thực tối tăm của chế độ khoa cử; do vậy chủ đề này được ông đào sâu và khai thác triệt để, thể hiện qua một số truyện như: “Giả phụng trĩ” và các tác phẩm khác.
Tử An”, “Tì văn lang” , “Tam sinh” là những câu chuyện nổi bật được Bồ
Tùng Linh đưa vào đề tài này bằng cách phân tích sâu sắc động lực và áp lực của người trẻ trong xã hội xưa Trong tác phẩm Vương Tử An, Bồ Tùng Linh khắc họa rõ nét hình tượng chàng thư sinh khao khát đỗ đạt đến mức điên dại, từ đó phản ánh sự căng thẳng giữa tham vọng cá nhân và khuôn mẫu giáo dục Qua đó, bài viết làm rõ sự đối lập giữa ý chí phấn đấu và thực tế đầy chông gai, đồng thời cho thấy cách ngòi bút của tác giả khắc họa những xung đột nội tâm của nhân vật Hình tượng này không chỉ kể một câu chuyện cá nhân mà còn là lời bình sâu sắc về hệ thống kỳ vọng và giá trị của thành công trong xã hội Kết lại, việc phân tích hình tượng chàng thư sinh trong Vương Tử An giúp độc giả hiểu rõ hơn về nghệ thuật kể chuyện của Bồ Tùng Linh và những thông điệp nhân thế mà tác phẩm truyền tải.
“lôi thôi sĩ tử” trong và sau kì thi hương Còn trong truyện “Giả Phụng Trĩ”,
Bồ Tùng Linh lên tiếng chỉ trích gay gắt việc quan chấm thi đã làm hỏng người tài, ưu tiên những kẻ tầm thường chỉ biết học thuộc lòng và ôn luyện văn cổ đến mức sáo rỗng Ông cho rằng hệ thống chấm thi hiện tại đánh giá sai thực lực, bỏ qua tư duy sáng tạo, khả năng phân tích và trình bày ý tưởng của thí sinh Việc coi trọng việc thuộc lòng như vẹt thay vì đánh giá năng lực thực sự khiến tài năng bị bỏ sót và nền giáo dục mất đi động lực phát triển Cần xem xét lại tiêu chí chấm thi, cải thiện phương pháp đánh giá và khuyến khích người trẻ phát huy năng lực thật sự thay vì chỉ học thuộc lòng.
Bồ Tùng Linh không trực tiếp khơi dậy toàn bộ mục rũa của chế độ khoa cử mà bình thản trưng bày những lẽ hiển nhiên vốn có ở đời Chế độ khoa cử thối nát, hủ lậu đã đầu độc biết bao người, danh lợi trói buộc và ăn mòn tâm hồn họ, khiến họ sa mê và bất chấp lao vào nó để tìm kiếm danh vọng và sự công nhận trong cuộc đời.
Đề tài thứ ba khắc họa nguyện vọng dũng cảm của giới trẻ trong việc đập tan những trói buộc của chế độ hôn nhân phong kiến và giành lấy quyền tự do yêu đương Nam nữ thanh niên được khắc họa như những cá nhân có quyền lựa chọn người yêu và sống trọn vẹn với tình cảm của mình, bất chấp áp lực gia đình và xã hội Tác phẩm nhấn mạnh khát vọng công bằng, tôn trọng quyền tự quyết về tình yêu và phá bỏ những quy chuẩn áp đặt từ lâu Đây là lời tuyên ngôn về phẩm giá và quyền tự do cá nhân của thanh niên, đồng thời mở đường cho sự tiến bộ xã hội và mối quan hệ yêu đương công bằng.
Bồ Tùng Linh là một trong những tác giả hiếm hoi được đào tạo theo giáo lý Khổng Mạnh, nhưng lại nhiệt tình ca ngợi tình yêu trai gái và xem đó là hạnh phúc chính đáng của thanh niên, cổ vũ họ đấu tranh vượt qua mọi trói buộc của xã hội phong kiến để giành lấy tình yêu tự do và hôn nhân tự chủ, không phân biệt sự khác giống, khác loài hay cách biệt âm dương Điển hình cho quan điểm này là tác phẩm Hoạ Bì.
Các tác phẩm Thanh Phượng, Nhiếp Tiểu Thiến, Đổng Sinh và Tân thập tứ nương là những truyện thể hiện nguyện vọng và khát khao mãnh liệt hướng tới hạnh phúc cho các nhân vật trong kho tàng truyện của Bồ Tùng Linh.
Trong truyện Thanh Phượng, nàng Thanh Phượng – vốn là một con chồn – bất chấp sự răn đe của ông chú cay nghiệt để giành lấy quyền chủ động trong tình yêu và hôn nhân Còn “Một đêm lấy ma” là câu chuyện tình bi thương: dù có duyên nhưng lại không có phận bởi sự cách trở giữa âm dương của nàng ma nữ Công Tôn Cửu Nương và chàng học trò ở huyện Lai Dương Tình yêu trong “Liêu tra i chí dị” là những lẽ thường tình, chân thành, tự nhiên và mang đậm tư tưởng dân chủ của các nhân vật khi dám đấu tranh chống lại lễ giáo phong kiến hà khắc để giành lấy cuộc sống lứa đôi tốt đẹp.
Ngoài ba đề tài chính được nêu trên, Liêu trai chí dị còn đề cập đến hàng loạt vấn đề khác Trong đó có sự cảnh giác đối với kẻ thù (Chuyện sói), nguyên lý "có rèn luyện mới có hưởng thụ" (Đạo sĩ Lao Sơn) và sự ca ngợi tình bạn (Kiều Na), cùng nhiều chủ đề liên quan.
Thông qua Liêu trai chí dị, độc giả được chứng kiến bức tranh xã hội Trung Quốc đương thời và sự hoá thân diệu kỳ của các nhân vật để thoát khỏi thói đời ngang ngược, bạo tàn và thực hiện khát vọng cá nhân Đồng thời, tác phẩm còn gửi gắm những bài học nhân sinh sâu sắc được Bồ Tùng Linh khéo léo lồng vào từng thiên truyện, mời người đọc chiêm nghiệm và suy ngẫm về cuộc sống.
Lên án các vấn đề trong xã hội đương thời
2.1.1 Lên án chế độ chính trị, quan lại tham ô
Liêu trai chí dị ra đời vào đầu đời nhà Thanh (cuối thế kỷ 17) Đề tài chủ yếu của tác phẩm xoay quanh những câu chuyện do tác giả sưu tầm trong dân gian, hoặc rút từ truyện linh dị thời kỳ Tam Quốc (220–280) và Lưỡng Tấn (265–420) Những câu chuyện này mang yếu tố huyền ảo, đồng thời phản ánh đời sống tinh thần và văn hóa dân gian Trung Quốc cổ đại, với sự hòa quyện giữa tình yêu, phép thuật và đạo lý.
Các tác phẩm truyền kỳ Trung Quốc có nguồn gốc từ thời Nam–Bắc triều (420–589) hoặc từ đời Đường, sau này được thêm thắt và biến hoá qua nhiều thế hệ Hầu hết các truyện kể về thần tiên, ma quái và các yếu tố ly kỳ, huyền ảo, tạo nên một thế giới mơ hồ đầy thần thoại Ấy thế, ẩn sau thế giới ma mị ấy là một tầng ý nghĩa sâu sắc: các tác giả dùng chuyện kỳ ảo để ngầm phê phán nền chính trị tàn bạo và sự bất công dưới triều đại Nhà Thanh đương thời.
Qua ngòi bút của tác giả, bài viết phơi bày chế độ chính trị độc đoán và tham nhũng đang tồn tại, lên án bọn cầm quyền độc ác, tham ô và chỉ biết vun đắp lợi ích cá nhân để giẫm đạp lên người dân nghèo; đồng thời thể hiện sự đồng cảm và tiếc thương cho cảnh ngộ của những người dân hiền lành bị áp bức, được minh chứng bằng các vụ việc như Xúc chức và Tịch Phương Bình.
Trong chuyện Xúc chức, vua thích chơi dế và các quan triều đình bắt dâng dế để lấy lòng vua, khiến nhiều gia đình khổ sở và bị phá sản khi đến lượt nộp dế Thành Danh, người hiền lành, không nỡ chèn ép dân nên phải tự đi tìm dế, nhưng tìm mãi mà đến hạn thì chưa có, bị quan phạt đánh trăm roi khiến mông bê bết máu Vợ Thành Danh đi gặp bà đồng gù xem bói và biết nơi có dế tốt, và theo lời thầy bói Thành Danh bày trận bắt được một con dế chọi như ý Tuy nhiên, đứa con nhỏ làm dế chết khiến mẹ mắng và nó sợ hãi nhảy xuống giếng tự vẫn Thành Danh vừa mất con vừa mất dế vô cùng đau khổ; bỗng nhiên đứa bé sống lại nhưng không cử động, rồi gặp may lại hồi phục và kể rằng mình đã hóa thành dế, lanh lẹ chọi giỏi và nay đã thực sự sống lại Cuối cùng ông bắt được một con dế nhỏ nhưng thông minh, nhanh nhẹn và chọi hay, mang dế cống nạp cho vua; dế chọi hay lại biết nhảy múa khiến vua đẹp lòng và ban thưởng cho quan Gia đình Thành Danh từ đó được vinh hoa phú quý, còn Thành sau hơn năm năm mới lấy lại tinh thần như cũ và kể rằng sự kiện ấy đã cho ông thấy con trai mình đã hóa thành dế và nay thực sự sống lại.
Qua hình ảnh con dế làm ẩn dụ cho thân phận người dân thấp cổ bé họng, bài viết phác thảo sự mong manh của sinh mệnh và quyền lợi trong xã hội phong kiến Chỉ để phục vụ thú vui của một vị vua gọi là thiên tử mà biết bao phận người phải trả giá bằng mạng sống, và chỉ một lần vua chúa mất lòng cũng có thể khiến cả gia đình bị diệt vong Ngay cả khi chết, họ cũng bị coi như trò vui cho giai cấp cầm quyền, cho thấy sự áp bức và bi kịch của hệ thống quyền lực.
Không chỉ dừng lại ở việc phê phán kẻ đứng đầu thiên hạ và những kẻ ham chơi, làm khổ dân, Bồ Tùng Linh vạch trần bản chất xấu xa của toàn bộ bộ máy quan liêu thời ấy; Tịch Phương Bình là tác phẩm tiêu biểu cho điều này Nhân vật chính có cha tên Tịch Liêm, người hiền lành nhưng ăn nói vụng về; vì vô tình làm phật lòng gia đình Dương giàu có, sau khi Dương chết hắn hối lộ tiền cho âm phủ Quỷ sứ tra tấn, hành hạ và bắt hồn cha Tịch Phương Bình; vì hiếu thuận, anh xuống âm phủ đòi minh oan cho cha Anh bất chấp mọi hình phạt tàn bạo như đánh đập, lăn giường lửa, cưa chân, và không nghe lời Diêm Vương khi ông ta gợi ý cho anh một sản nghiệp nghìn vàng và tuổi thọ để đổi mục đích May thay có Cửu vương điện hạ và Nhị Lang thần cứu giúp Cuối cùng cha của Tịch Phương Bình được minh oan; gia đình thịnh vượng với ba năm ruộng tốt đầy đồng và cha con Tịch sống đến hơn chín mươi tuổi Hình ảnh ở âm ti từ Dương đến Diêm vương và quỷ sai tượng trưng cho bọn cường hào tham lam đút tiền, cấu kết với quan liêu để thao túng quyền lực, làm điều ác và giết hại dân, khiến công lý và chính nghĩa biến mất; ở đây tiền tài trở thành luật và Tịch Phương Bình trở thành tiếng thét phản kháng của người dân bị áp bức trước sự tham lam và tàn nhẫn của hệ thống đó.
Thần thánh được kể như một lời phơi bày tính cách nịnh bợ của những người nằm trong bộ máy chính trị thông qua câu chuyện Phủ Tô Châu ở Giang Tô giữa hè tuyết rơi dày như hai gang tay khiến lúa ngoài đồng bị hủy hoại Dân chúng cầu xin Đại Vương cứu giúp nhưng chỉ gọi là Lão Gia, khiến Đại Vương nổi giận nhập vào một người và chất vấn rằng hiện nay người đời quen khấn thần thánh bằng ba tiếng "Đại Lão Gia" thay vì hai tiếng "Lão Gia" như trước, cho thấy họ cho rằng ta chỉ là tiểu thần Dân chúng hoảng sợ vội khấn thêm chữ "Đại" trước Lão Gia, và bão tuyết liền ngừng lại ngay sau đó.
Trong tác phẩm Truyền Kỳ Mạn Lục, Bồ Tùng Linh khắc họa một xã hội thời Thanh thu nhỏ trong thời Khang Hy của Nhà Thanh Dân chúng quen gọi cử nhân bằng Gia, tiến sĩ bằng Lão Gia, và quan lại bằng Đại Lão Gia Vì thói háo danh và xu nịnh của bọn họ đã làm khổ nhân dân lẫn kế sinh nhai của họ.
Qua việc xây dựng cốt truyện Liêu Trai Chí Dị bằng chất liệu dân gian đậm nét, Bồ Tùng Linh phơi bày bộ mặt cực kỳ gian ác của giai cấp bóc lột và sự dựa dẫm vào quyền lực để ức hiếp dân lành, khiến họ khốn khổ đủ điều Tác phẩm làm nổi bật sự bất công xã hội và đồng thời gửi gắm niềm hy vọng của tác giả về một xã hội công bằng mà mọi người thời ấy đều hướng tới.
2.1.2 Lên án chế độ khoa cử
Những tội ác của chế độ thi cử thời Mãn Thanh được phơi trần một cách chân thực trong tiểu thuyết của Bồ Tùng Linh, cho thấy sự tàn bạo và bất công của hệ thống này Với vai trò một văn sĩ tài hoa, Bồ Tùng Linh thấu hiểu sâu sắc hiện thực tối tăm của thời đại và giúp độc giả cảm nhận bi kịch của người dân dưới chế độ thi cử cùng quyền lực của thời kỳ ấy.
Do vậy, chủ đề này cũng được ông đào sâu và khai thác triệt để
Các câu chuyện như “Tì văn lang” và “Vương Tử An” là những câu chuyện nổi bật mà Bồ Tùng Linh đưa vào trong đề tài này Truyện phơi trần và đả kích tội ác và tệ lậu của chế độ “khoa cử” dùng văn bát cổ để chọn nhân tài Đó là những chàng nho sinh, nho sĩ vì hai chữ “công danh” mà trở nên mê muội, mất hết trí sáng suốt Những chàng nho sinh suốt đời lận đận trong nghiệp thi cử trong Liêu trai như chàng thư sinh họ Diệp trong truyện “Chàng thư sinh họ Diệp” hay chàng Vương Tử An trong “Giấc mộng đắc chí”, chàng
Trong tác phẩm Oan nghiệt trường văn, bi kịch của người tài bắt nguồn từ khát vọng công danh phú quý bị nhồi nhét và từ một chế độ thi cử thối nát, nơi quan chấm thi kém năng lực và thiếu trách nhiệm; thi cử bằng thơ văn cổ sáo rỗng chỉ cần thí sinh học như con vẹt mà không đòi hỏi sự sáng tạo Vì thế hệ thống khoa cử thời ấy đã đánh hỏng người tài, chọn kẻ tầm thường, gây nên biết bao thảm họa xã hội; chính tác giả của công trình cũng từng nếm mùi cay đắng trước thực trạng ấy.
Chàng thư sinh họ Diệp ở miền Hoài Dương có tài văn chương trội nhất đương thời nhưng số phận lận đận trong đường công danh; ông Đinh Thừa Hạc đến ấp ấy xem văn, cho là kỳ tài, rất bằng lòng, cho chàng ở dinh thự, cơm nước, đèn sách đầy đủ Đến kỳ sơ thí, ông hết sức tán dương văn chương của chàng trước mặt quan học sứ, nên chàng đỗ đầu hàng xứ; ông trông mong chàng tha thiết, sau khi vào trường thi hương cho lấy văn của chàng để xem và ngợi khen không ngớt Song thời vận neo người, văn chương ghen mệnh, bảng vàng đã treo mà chàng lại hỏng tuột; vì quá đau buồn, chàng lâm bệnh, thân hình gầy rộc như bộ xương đứng, người ngây ra như tượng gỗ và chẳng bao lâu sau chết Khi đã hoá thành một hồn ma, chàng mới có thể đạt được giấc mộng đỗ đạt của mình.
Chàng Vương Tử An, một danh sĩ trầy trật trên con đường khoa cử, mang theo nghiệp thi thư và ước vọng thi đỗ cùng nỗi nghèo túng bủa vây; trong một giấc mộng do quỉ hồ cười tạo nên, y đậu tiến sĩ qua tam trường và được bổ vào Viện Hàn Lâm như thể sự thật Vì mộng ảo, hắn quên đi cảnh nghèo, nảy ra ý định ra oai với hàng xóm và thét gọi ban trưởng, cho tới khi câu trả lời lạnh nhạt của vợ vang lên: “Trong nhà chỉ có bà già giúp việc, làm gì có ban trưởng,” khiến hắn tỉnh ngộ và nhận ra tất cả chỉ là mộng ảo Đây là hình ảnh cho thấy người có trải nghiệm sâu sắc về sự được mất trên con đường khoa cử mới có thể thấm thía như vậy, bởi văn học truyền thống Trung Quốc đã có một truyền thống dùng mộng để phản ánh thực tại: mộng được dùng để nói thực, cái thực qua mộng càng làm tăng sức phản ánh hiện thực Mộng là nơi nói thực và khi mộng, con người không bị kiểm soát bởi ý thức nên sống thật với ý nghĩ của mình; là kẻ sĩ ôm giấc mộng công danh, Vương Tử An bị quỉ hồ cười trêu, mộng mà y như thật; tỉnh mộng, anh đối diện với thực tại càng thêm chua xót và phũ phàng.
Chúng ta có thể nhận rõ sự giam cầm và đục khoét tâm hồn của giới trí thức bởi chế độ khoa cử; thí sinh bị hành hạ tinh thần, tâm hồn bị bẻ cong dưới áp lực danh lợi Chế độ khoa cử đã ăn sâu vào tâm linh của các sĩ tử, khiến họ luôn mơ hồ và ám ảnh bởi giấc mộng công danh suốt một thời kỳ phong kiến Trung Quốc, khi nó từng là con đường duy nhất để tuyển chọn nhân tài cho quốc gia Sự khổ sở và mê muội ấy phần lớn do bản thân họ tự đầu độc bởi tham vọng danh lợi, nhưng một phần nằm ở hệ thống khoa cử mục nát và lạm quyền Quan chấm thi thường là những kẻ vô trách nhiệm và tham lam, khiến quá trình tuyển chọn thiếu công bằng Thi cử dùng văn bát cổ—một hình thức văn chương sáo rỗng, chỉ đòi hỏi học thuộc lòng như con vẹt, thiếu đi sự suy nghĩ và sáng tạo.
Phản ánh khát vọng của con người
2.2.1 Khát vọng tự do trong tình yêu và hôn nhân
Trong các tác phẩm về tình yêu và hôn nhân, Bồ Tùng Linh ca ngợi tình yêu tự do và tình yêu trai gái như nguồn hạnh phúc chính đáng, đồng thời cổ vũ mọi người vượt qua rào cản để giành lấy hạnh phúc của chính mình — một hạnh phúc tự do và tự chủ Thông điệp này nhấn mạnh quyền tự quyết trong tình yêu, khuyến khích sự can đảm đối mặt với định kiến xã hội và xây dựng mối quan hệ dựa trên sự tôn trọng và tự do cá nhân Từ đó, quan điểm của ông hướng tới một hạnh phúc cá nhân được định hình bởi lựa chọn có trách nhiệm và sự độc lập trong tình yêu và hôn nhân.
Cảnh Khứ Bệnh và Thanh Phương trong truyện Thanh Phượng đã đắm chìm trong mối tình đầy mông lung Cảnh tuyên bố "Cưới được vợ đẹp nhường này thì ngôi vua cũng không đổi", thể hiện sự tự tin và mong muốn hạnh phúc gia đình đi kèm quyền lực trong tình yêu Trong khi Thanh Phượng quyết đoán giành lấy quyền chủ động trong tình yêu và hôn nhân, bất chấp sự răn đe ngăn cấm của ông chú cay nghiệt, thể hiện khát vọng độc lập và vận mệnh của chính mình.
Trong tác phẩm này, tình yêu nam nữ không phai nhạt vì vẻ đẹp bên ngoài mà càng trở nên mạnh mẽ nhờ sự kiên định và thấu hiểu Chuyện kể về chàng trai họ Hạ ở đất Dư Hàng say mê kỹ nữ Thụy Vân, dù không có tiền để chuộc thân cho cô và cô gặp tai nạn khiến mặt nổi đầy vết đen, anh vẫn không bỏ rơi, không rẻ rúng hay xa lánh Thay vào đó, anh cưới Thụy Vân làm vợ và tình cảm chân thành ấy đã lay động người hiệp khách, giúp cô được trả lại dung nhan.
Bồ Tùng Linh ca ngợi tình yêu say đắm và trong sáng của nam nữ thanh niên qua các tác phẩm như A Bảo và Tôn Tử Sử, kể chuyện chàng trai suy tình, ngây thơ đến mức tưởng lời nói đùa của A Bảo là thật khi cô nói "cắt ngón tay thừa tôi sẽ lấy"; anh ta có sáu ngón tay nên đã tự chặt đứt một ngón và nhờ phù thủy chiêu hồn mới về được Bên cạnh đó, Liêu Trai Chí Dị của Bồ Tùng Linh phê phán xã hội phong kiến bằng hình tượng nhiều thiếu nữ xinh đẹp, thông minh, yêu đương say đắm, chung thủy và có tâm hồn trong sáng; trong thời phong kiến, con gái phải ý tứ, lặng lẽ, đoan trang, còn nhân vật Anh Ninh không những xinh đẹp mà còn thông minh, và ở đâu nàng đi đến đều vang lên tiếng cười ròn rã.
Bài viết lên án lễ giáo phong kiến đã cản trở tình yêu tự do và hôn nhân tự chủ, cho thấy những hệ quả bi thảm của các hủ tục gia trưởng đối với cuộc sống cá nhân Sử Hiếu Liêm vì tham tiền đã ép gả con gái cho người buôn muối, phơi bày sự vô cảm và tham vọng vật chất của giới quyền quý Hậu quả là Liên Thành hai lần tìm tới sự tuyệt vọng và cố gắng tự tử vì bị ép buộc hôn nhân, minh chứng cho sự tàn phá của lễ giáo phong kiến đối với hạnh phúc cá nhân và tình yêu Bài viết kết thúc bằng thông điệp kêu gọi tôn trọng quyền tự do yêu đương và quyền quyết định hôn nhân của mỗi người, thay thế các quy chuẩn cứng nhắc bằng sự tôn trọng và bảo vệ người trong cuộc.
Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh cho thấy sức mạnh của tình yêu tự do và hôn nhân tự chủ, đồng thời phê phán xã hội phong kiến cổ hủ với chế độ hôn nhân thiếu tự do và bất bình đẳng Ông khắc họa nguyện vọng của thanh niên nam nữ đương thời bị xiềng xích bởi các chuẩn mực xã hội và vẫn khát vọng tình yêu và hôn nhân được tự do đến với mình Dù ở xã hội nào, con người cũng có quyền tự do, bình đẳng, có khát vọng và hoài bão riêng cho tình yêu và hôn nhân của chính mình Chúng ta hãy yêu thương nhau một cách say đắm, trong sáng, đẹp đẽ và hồn nhiên nhất có thể.
2.2.2 Khát vọng lý tưởng hoá cuộc sống
Liêu Trai Trí Dị miêu tả một thế giới hồn ma lý tưởng đầy thanh khiết, nhằm phản đối hiện thực xấu xa bằng sức mạnh của chủ nghĩa lãng mạn; ngược lại, Dạ Đàm Tùy Lục xem thế giới ảo tưởng của hồn và ma như hình bóng của một hiện thực đầy khắc nghiệt, không mang lại sự lý tưởng hóa Sự khác biệt này có thể phản ánh sự thay đổi của thời đại, khi hai tác phẩm cùng khai thác chủ đề hồ ly ma quỷ nhưng với mục đích và tông giọng khác nhau Liêu Trai Trí Dị thể hiện truy cầu mạnh mẽ, trong sáng và tốt đẹp đối với chủ nghĩa lãng mạn, trong khi Dạ Đàm Tùy Lục dẫn độc giả đến một cái nhìn thực tế phũ phàng và bi quan hơn về thế giới xung quanh.
Bồ Tùng Linh không vẽ lên trước mắt người đọc một bức tranh trực diện về xã hội đang sống, mà thay vào đó ông đưa người đọc đến Bồng lai tiên cảnh, nơi chỉ có tiên và đạo sĩ sinh sống; ông nhắc tới địa ngục, nơi ngự trị của Thành hoàng, Diêm Vương và quỷ sứ; còn ở cõi trần bóng tối mờ ảo là bối cảnh quen thuộc của các nhân vật Liêu Trai chí Dị, vốn phần lớn là ma, là hồ ly, nhằm mô tả một thế giới lý tưởng và huyền ảo của linh hồn ma để phản ánh thực tại xã hội xấu xa.
Có thể nói, với nhãn quan như một chiếc "Kính chiếu yêu", Bồ Tùng Linh đã tài tình và sắc sảo phơi bày những hiện tượng rất "người" trong Liêu Trai chí dị Cái thế giới do ông sáng tác vượt lên cái thực tại đang tồn tại: ma thì tốt, người thì xấu; và qua đó, ông cho độc giả thấy đâu là phần đích thực của một con người, đâu chỉ là phần thuộc về "quỷ ma" Nhờ thế, thế giới Liêu Trai chí dị tạo ra trở nên sống động và "thực" hơn nhiều so với quan niệm lâu nay cho rằng Thiện và Ác, Chính và Tà luôn song hành và Thiện luôn thắng Ác, Chính luôn thắng Tà.
Qua nhân vật thư sinh được tác giả khắc họa đang sống giữa quỷ thần, giữa hai cực ma quỷ và thần tiên, tác phẩm làm nổi bật sự khác biệt và đúng với bản chất của hiện thực cuộc sống: sự phức tạp và đa dạng Điều phức tạp nhất nằm ở ranh giới mỏng manh giữa thiện và ác, giữa ánh sáng và bóng tối, nơi con người phải đối diện với lựa chọn khó khăn và mâu thuẫn nội tại Nhờ đó, tác giả thể hiện một cái nhìn sâu sắc về hiện thực, nhấn mạnh rằng thực tại là hỗn hợp của giá trị đối nghịch, xung đột và sự uyển chuyển của đạo đức.
Trong tác phẩm, nội dung chủ yếu là phơi bày sự đen tối và mục nát của xã hội phong kiến, đồng thời bộc lộ khát vọng ngợi ca của tác giả về một thế giới lí tưởng và những con người tốt đẹp Tác phẩm kết nối hiện thực khắc nghiệt với niềm tin lạc quan vào tương lai, nhằm cổ vũ các giá trị nhân văn và phẩm chất cao quý của con người trước thử thách của xã hội.
3.1 Khắc hoạ bức tranh xã hội muôn màu thông qua thế giới kỳ ảo
Con người cần tưởng tượng để thăng hoa và lạc quan trong cuộc sống; để thoát khỏi hiện thực tù túng, các nhà văn đã dùng nhiều phương thức thoát ly và chọn bước vào thế giới kỳ ảo Việc bước vào thế giới kỳ ảo giúp họ thỏa mãn khát vọng giải phóng tự do cá nhân và cân bằng đời sống tinh thần Đa phần các cốt truyện trong Liêu trai chí dị xoay quanh những mối lương duyên lãng mạn, kì bí giữa con người với yêu hồ hoặc ma quỷ; bên cạnh đó còn có những câu chuyện nói về Phật, Tiên, người tu đạo có phép thuật và những đồ vật có phép Từ đó Bồ Tùng Linh đã tạo nên một thế giới kỳ ảo xuyên suốt các thiên truyện của Liêu trai.
Trong bối cảnh xã hội rối ren và chế độ chính trị tàn bạo của triều đình gây áp lực lên nhân dân, Bồ Tùng Linh đã dựng lên một thế giới kỳ ảo để khéo léo phản ánh đời sống xã hội đương thời Qua Giáp trong thiên truyện Mộng thấy chó sói ở chương 56, tác giả phác họa chế độ chính trị suy đồi và quan lại lạm quyền, tham ô qua hình ảnh bọn tham quan ô hợp và nịnh hót quan trên, dùng tiền để thăng quan tiến chức, đè ép dân nghèo đến đường cùng Một tên cướp tìm Giáp không phải để cướp mà để trả thù cho người dân bị quan tham áp bức Người ta nói quan là cọp, nha môn là sói; hai thế lực ấy sẽ không quay đầu nhìn lại phía sau Sự chết đi sống lại của Giáp trở thành một lời thức tỉnh: kẻ ác dù có thể chết dễ dàng, hãy để chúng sống lại và tự quay đầu nhìn lại xã hội.
Trong nhiều tác phẩm của Liêu Trai, Bồ Tùng Linh đã phản ánh khát vọng tự do trong tình yêu và hôn nhân bằng cách xây dựng một thế giới kỳ ảo, nơi con người và yêu ma, hồ ly có thể gặp gỡ và kết nối với nhau Điển hình là mối tình giữa Ninh Thái Thần—một người thanh niên ngay thẳng—and Nhiếp Tiểu Thiếp, một ma nữ đã chết ở tuổi 18; Tiểu Thiếp vốn lương thiện nhưng sau khi chết bị yêu tinh thao túng, bị buộc quyến rũ và giết người Tuy ngược đời, khi gặp Thái Thần nàng đã rung động và mối lương duyên giữa người và ma bắt đầu từ đó Từ câu chuyện này, tác giả khéo léo xây dựng một không gian kì ảo, nơi hai thế giới tưởng chừng cách biệt được gắn kết bằng một thứ gọi là tình yêu, thể hiện quan niệm sâu sắc về tình yêu nam nữ, hôn nhân và gia đình Bồ Tùng Linh vì thế đứng lên như một người đại diện cho nhân loại, nói lên khát vọng được tự do, hạnh phúc và quyền được yêu thương của mọi người, dù là người hay yêu ma, hồ ly, hay bất cứ hình thức tình cảm nào khác.
Phần phê phán và vạch trần xã hội được kết hợp khéo léo với việc ca ngợi những tình cảm đáng quý như tình bạn và tình thân qua thiên truyện Thần hoa cúc; trong truyện, tác giả xây dựng yếu tố kỳ ảo qua thân phận của chị em Hoàng Anh để mở rộng góc nhìn về con người và xã hội Thần hoa cúc không chỉ kể một câu chuyện mà còn phủ lên nó những lớp ý nghĩa về lòng nhân ái, sự gắn kết gia đình và tình bạn bất diệt, giúp độc giả nhìn nhận sâu sắc hơn về giá trị của các mối quan hệ trong đời sống Sự hòa quyện giữa thực tại và huyền ảo qua số phận của chị em Hoàng Anh cho thấy sức mạnh của sự đồng cảm và ý chí vượt khó, đồng thời khẳng định vai trò của tình thân và tình bạn trong việc vượt qua thử thách.
- Trọng Túy chính là thần hoa cúc, qua đó làm nổi bật lên tình cảm bạn bè giữa
Tử Tài một con người bình thường và Trọng Túy, tình thân giữa Trọng Túy và Hoàng Anh