VẬN DỤNG NỘI DUNG VÀ Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN CỦA QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG ĐỂ LÝ GIẢI VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI BÀI TẬP HỌC KỲ MÔN: TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN ĐỀ BÀI: 09 VẬN DỤNG NỘI DUNG VÀ Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN CỦA QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ KIẾN

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

BÀI TẬP HỌC KỲ MÔN: TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN

ĐỀ BÀI: 09

VẬN DỤNG NỘI DUNG VÀ Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN CỦA QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA

CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG

ĐỂ LÝ GIẢI VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ CỦA VIỆT NAM HIỆN NAY

Hà Nội, 2020

1

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 3

CHƯƠNG I 5

QUAN HỆ BIỆN CHỨNG CỦA CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG

5 I Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng 5

1 Cơ sở hạ tầng 5

2 Kiến trúc thượng tầng 5

II Quan hệ biện chứng của cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng 6 1 Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng 6

2 Sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng 7

III Ý nghĩa quan hệ biện chứng của cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng

tầng 8

1 Nhận thức 8

2 Thực tiễn 8

Chương II 9

VẬN DỤNG QUAN HỆ BIỆN CHỨNG CỦA CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG ĐỂ LÝ GIẢI VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

9 I Tổng quan về nền kinh tế Việt Nam hiện nay 9

1 Khái quát về nền kinh tế Việt Nam hiện nay 9

2 Thực trạng nền kinh tế Việt Nam hiện nay 9

II Vai trò tất yếu của Nhà nước đối với sự phát triển kinh tế của Việt

Nam hiện nay 10

1 Nhận thức về vai trò của Nhà nước đối với sự phát triển kinh tế của Việt Nam hiện nay 10

2 Vai trò của Nhà nước đối với sự phát triển kinh tế của Việt Nam hiện

nay trong thực tiễn 11

KẾT LUẬN 14

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 15

2

LỜI MỞ ĐẦU

Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là những yếu tố vô cùng quan trọng có quan hệ biện chứng với nhau trong phép duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin, hai yếu tố này đã góp phần trong học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội Trong đó, Cơ sở hạ tầng là kết cấu kinh tế đa dạng, phong phú, bao gồm nhiều thành phần kinh tế khác nhau, kiến trúc thượng tầng được hình thành và phát triển phù hợp với cơ sở kinh tế, là công cụ để bảo vệ, duy trì và đảm bảo sự phát triển của cơ sở kinh tế đã sinh ra nó Nói cách khác, giữa chúng có mối quan hệ ràng buộc nhau, thúc đẩy kiến trúc thượng tầng phải đổi mới để đáp ứng đòi hỏi của cơ sở kinh tế Theo chủ nghĩa Mác -

Lênin nhận định rằng: “Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng có quan hệ

biện chứng không tách rời nhau, trong đó cơ sở hạ tầng giữ vai trò quyết định kiến trúc thượng tầng Còn kiến trúc thượng tầng là phản ánh cơ sở hạ tầng, nhưng nó có vai trò tác động trở lại to lớn đối với cơ sở hạ tầng đã sinh

ra nó”.

Hiện nay, để phát huy được quá trình phát triển kinh tế của nước ta ở mức độ tốt và duy trì dài lâu, thì Nhà nước ta cần vận dụng quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng một cách triệt để nhất Nhận thức đúng những cơ sở nền tảng giúp Đảng và Nhà nước đề ra được chủ trương, đường lối để quản lí, điều tiết sao cho phù hợp nhất Không những vậy, chúng ta đang đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước nên việc phát triển kinh tế đóng vai trò quan trọng trong nhiều vấn đề, nhiều nội dung mới được đề cập Vì vậy, bắt buộc phải có sự nhạy cảm, hiểu biết, nắm bắt đúng và khái quát sâu sắc cơ sở hạ tầng thì mới có thể đưa ra được những

quyết định đúng đắn cho kiến trúc thượng tầng để đảm bảo, duy trì và phát triển cơ sở hạ tầng theo đúng hướng đi đã được đề ra, nâng cao được các mặt tích cực và hạn chế được các mặt tiêu cực phát sinh Chính vì những yếu tố

trên, em lựa chọn đề tài “Vận dụng nội dung và ý nghĩa phương pháp luận

của quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng để lý giải vai trò của Nhà nước đối với sự phát triển kinh tế của Việt Nam hiện nay” cho bài tập học kỳ của mình.

CHƯƠNG I:

QUAN HỆ BIỆN CHỨNG CỦA CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ KIẾN TRÚC

THƯỢNG TẦNG

I Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

1 Cơ sở hạ tầng

1.1 Khái niệm

Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất của một xã hội trong

sự vận động hiện thực của chúng hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội đó

Cơ sở hạ tầng được hình thành một cách khách quan trong quá trình sản xuất vật chất của xã hội Đây là toàn bộ các quan hệ sản xuất tồn tại trên thực

tế mà trong quá trình vận động của nó hợp thành một cơ cấu kinh tế hiện thực

C Mác chỉ rõ: “Toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy hợp thành cơ cấu kinh tế

của xã hội, tức là cái cơ sở hiện thực trên đó dựng lên một kiến trúc thượng tầng pháp lý và chính trị và những hình thái ý thức xã hội nhất định tương ứng với cơ sở hiện thực đó”1

1.2 Đặc điểm, tính chất

Cơ sở hạ tầng của một xã hội cụ thể thường gồm: kiểu quan hệ sản xuất thống trị trong nền kinh tế Đồng thời trong mỗi cơ sở hạ tầng xã hội còn có những quan hệ sản xuất khác như: dấu vết, tàn trữ quan hệ sản xuất cũ và mầm mống, tiền đề của quan hệ sản xuất mới Tuy giữa chúng có khác nhau nhưng không tách rời nhau, vừa đấu tranh với nhau, vừa liên hệ với nhau và hình thành cơ sở hạ tầng của mỗi xã hội cụ thể ở mỗi giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử

2 Kiến trúc thượng tầng

2.1 Khái niệm

Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm, tư tưởng xã hội với

những thiết chế xã hội tương ứng cùng những quan hệ nội tại của thượng tầng hình thành trên một cơ sở hạ tầng nhất định

Cấu trúc của kiến trúc thượng tầng bao gồm toàn bộ những quan điểm

tư tưởng về chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, triết học,

1 C Mác và Ph Ăngghen, Toàn tập, t.13, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr 15.

cùng những thiết chế xã hội tương ứng như nhà nước, đảng phái, giáo hội, các đoàn thể và tổ chức xã hội khác Các yếu tố về quan điểm tư tưởng và thiết chế xã hội có quan hệ với nhau hợp thành kiến trúc thượng tầng

2.2 Đặc điểm, tính chất

Các bộ phận khác nhau của kiến trúc thượng tầng đều ra đời và có vai trò nhất định trong việc tạo nên bộ mặt tinh thần, tư tưởng của xã hội phát triển trên một cơ sở hạ tầng nhất định, là phản ánh cơ sở hạ tầng Song không phải tất cả các yếu tố của kiến trúc thượng tầng đều liên quan với nhau với cơ

sở hạ tầng của nó Một số bộ phận như kiến trúc thượng tầng chính trị và pháp lý có mối liên hệ trực tiếp với cơ sở hạ tầng, còn các yếu tố khác như triết học, nghệ thuật, tôn giáo, đạo đức, lại có liên hệ gián tiếp với cơ sở hạ tầng sinh ra nó

Trong xã hội có đối kháng giai cấp, kiến trúc thượng tầng cũng mang tính chất đối kháng Tính đối kháng của kiến trúc thượng tầng phản ánh tính đối kháng của cơ sở hạ tầng và được biểu hiện ở sự xung đột về tư tưởng của giai cấp đối kháng Thực tế cho thấy, kiến trúc thượng tầng có các xã hội có đối kháng giai cấp, ngoài bộ phận chủ yếu có vai trò là công cụ của giai cấp thống trị còn có những yếu tố, bộ phận đối lập với nó, đó là những tư tưởng, quan điểm và các tổ chức chính trị của giai cấp bị thống trị, bị bóc lột

II Quan hệ biện chứng của cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

Mỗi hình thái kinh tế - xã hội có cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của nó Do đó, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng mang tính lịch sử cụ thể, giữa chúng có mối quan hệ biện chứng với nhau, trong đó cơ sở hạ tầng giữ vai trò quyết định

1 Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng

Trong đời sống hiện thực, kiến trúc thượng tầng luôn được biểu hiện ra một cách phong phú và đôi khi không trực tiếp gắn với cơ sở hạ tầng Nhưng

đó chỉ là biểu hiện bên ngoài, còn trong thực tế tất cả những hiện tượng của kiến trúc thượng tầng đều có nguyên nhân sâu xa trong những điều kiện kinh

tế - vật chất của xã hội Bất kỳ một kiến trúc thượng tầng về chính trị, pháp luật, đảng phái, thì chính bản thân nó cũng không tự giải thích được mà phải nhờ cơ sở hạ tầng, do đó cơ sở hạ tầng quyết định

Bởi vậy, vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng

tầng trước hết thể hiện ở chỗ, cơ sở hạ tầng với tính cách là cơ cấu kinh tế hiện thực của xã hội sẽ quyết định kiểu kiến trúc thượng tầng của xã hội ấy

Cơ sở hạ tầng không chỉ sản sinh ra một kiểu kiến trúc thượng tầng tương ứng

- tức là quyết định nguồn gốc, mà còn quyết định đến cơ cấu, tính chất và sự vận động, phát triển của kiến trúc thượng tầng Nếu cơ sở hạ tầng có đối kháng hay không đối kháng, thì kiến trúc thượng tầng của nó cũng có tính chất như vậy Trong xã hội có đối kháng giai cấp, giai cấp nào chiếm địa vị thống trị về kinh tế thì cũng chiếm địa vị thống trị trong đời sống chính trị; mâu thuẫn lĩnh vực kinh tế quyết định mâu thuẫn trong lĩnh vực tư tưởng của

xã hội Như vậy, cơ sở hạ tầng như thế nào thì cơ cấu, tính chất của kiến trúc thượng tầng là như thế ấy Tính quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng diễn ra rất phức tạp trong quá trình chuyển từ hình thái kinh tế -

xã hội này sang hình thái kinh tế - xã hội khác

2 Sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng

Kiến trúc thượng tầng là sự phản ánh cơ sở hạ tầng, do cơ sở hạ tầng quyết định nhưng có sự tác động trở lại to lớn đối với kiến trúc thượng tầng Bởi vì kiến trúc thượng tầng có tính độc lập tương đối so với cơ sở hạ tầng Vai trò của kiến trúc thượng tầng chính là vai trò tích cực, tự giác của ý thức,

tư tưởng, không những vậy, còn có sức mạnh vật chất của bộ máy tổ chức - thể chế luôn có tác động một cách mạnh mẽ trở lại cơ sở hạ tầng

Thực chất, vai trò kiến trúc thượng tầng là vai trò bảo vệ duy trì, củng

cố lợi ích kinh tế của giai cấp thống trị về chính trị và tư tưởng của giai cấp giữ địa vị thống trị về kinh tế Nếu giai cấp thống trị không xác lập được sự thống trị về chính trị và tư tưởng, cơ sở kinh tế của nó không thể đứng vững được

Tác động của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng diễn ra theo hai chiều hướng Kiến trúc thượng tầng tác động cùng chiều với sự phát triển của cơ sở hạ tầng sẽ thúc đẩy cơ sở hạ tầng phát triển và nếu tác động ngược chiều với sự phát triển của cơ sở hạ tầng, của cơ cấu kinh tế nó sẽ kìm hãm sự phát triển của cơ sở hạ tầng Nghĩa là, khi kiến trúc thượng tầng phản ánh đúng tính tất yếu kinh tế, các quy luật kinh tế khách quan sẽ thúc đẩy kinh tế

phát triển Và ngược lại, khi kiến trúc thượng tầng không phản ánh đúng tính tất yếu kinh tế, các quy luật kinh tế khách quan sẽ kìm hãm sự phát triển của kinh tế và đời sống xã hội

III Ý nghĩa quan hệ biện chứng của cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng

tầng

1 Nhận thức

Quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là cơ sở khoa học cho việc nhận thức một cách đúng đắn mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị Kinh tế và chính trị tác động biện chứng, trong đó kinh tế quyết định chính trị, chính trị tác động trở lại to lớn, mạnh

mẽ đối với kinh tế Thực chất của vai trò kiến trúc thượng tầng là vai trò hoạt động tự giác tích cực của các giai cấp, đảng phái vì lợi ích kinh tế sống còn của mình

Nếu tuyệt đối hoá hoặc tách rời một yếu tố nào giữa kinh tế và chính trị đều là sai lầm Không tuyệt đối hoá kinh tế, hạ thấp hoặc phủ nhận yếu tố chính trị là rơi vào quan điểm duy vật tầm thường, duy vật kinh tế sẽ dẫn đến

vô chính phủ, bất chấp kỷ cương, pháp luật và không tránh khỏi đổ vỡ, thất bại Nếu tuyệt đối hoá về chính trị, hạ thấp hoặc phủ định vai trò của kinh tế

sẽ dẫn đến duy tâm, duy ý chí, nôn nóng, chủ quan, đốt cháy giai đoạn và cũng không tránh khỏi thất bại

2 Thực tiễn

Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng Cộng sản Việt Nam đã rất quan tâm đến nhận thức và vận dụng quy luật này vào trong thực tiễn Đặc biệt, ngay trong thời kỳ đổi mới đất nước, Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương đổi mới toàn diện cả kinh tế và chính trị, trong đó đổi mới kinh tế là trung tâm, đồng thời đổi mới chính trị từng bước thận trọng, vững chắc bằng những hình thức, bước đi thích hợp; giải quyết tốt mối quan hệ giữa đổi mới

-ổn định - phát triển, giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa

Chương II:

VẬN DỤNG QUAN HỆ BIỆN CHỨNG CỦA CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG ĐỂ LÝ GIẢI VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ Ở VIỆT NAM

HIỆN NAY

Dưới chủ nghĩa xã hội hoàn chỉnh, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng thuần nhất và thống nhất Vì cơ sở hạ tầng xã hội chủ nghĩa không có tính đối kháng, không bao hàm những lợi ích kinh tế đối lập nhau Hình thức bao trùm là sở hữu toàn dân và tập thể, hợp tác tương trợ nhau trong quá trình sản xuất, phân phối sản phẩm theo lao động, không còn chế độ bóc lột Từ những yếu tố đã được rút ra, việc vận dụng quan hệ biện chứng của cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng để lý giải vai trò của Nhà nước đối với sự phát triển kinh tế ở Việt Nam là vô cùng quan trọng

I Tổng quan về nền kinh tế Việt Nam hiện nay

1 Khái quát về nền kinh tế Việt Nam hiện nay

Kinh tế Việt Nam là nền kinh tế thị trường phụ thuộc cao vào xuất khẩu thô và đầu tư trực tiếp nước ngoài theo định hướng xã hội chủ nghĩa Đây là nền kinh tế lớn thứ 6/11 ở Đông Nam Á Đảng Cộng sản Việt Nam luôn mong muốn xây dựng một hệ thống kinh tế thị trường theo định hướng

xã hội chủ nghĩa Tính đến năm 2017, sau những nỗ lực đàm phán các Hiệp định thương mại tự do (FTA) song phương và quốc tế, Phó Thủ tướng Phạm Bình Minh đã thông báo đã có 69 nước công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường tại một phiên họp Chính phủ

2 Thực trạng nền kinh tế Việt Nam hiện nay

2.1 Thuận lợi của nền kinh tế Việt

Nam

Nền kinh tế Việt Nam đang được hỗ trợ mạnh mẽ không chỉ bởi nhu cầu nội địa lớn mà định hướng xuất khẩu tương đối cao Tỷ lệ người dân nghèo đã được giảm xuống một cách đáng kể dưới 3% Đồng thời trong khoảng 30 năm gần đây nền kinh tế Việt Nam liên tục phát triển, không có dấu hiệu suy thoái Kể từ năm 1988 đến nay, kinh tế tăng trưởng trung bình gần 7%, chỉ có duy nhất một năm là mức tăng trưởng thấp hơn, khoảng 5%

Từ đó, thu nhập bình quân đầu người cũng được nâng cao 5 lần từ năm 1988

đến nay Sau cuộc khủng hoảng kinh tế vào năm 2008, nền kinh tế vĩ mô của Việt Nam được phục hồi nhanh chóng và nổi lên thành quốc gia có xuất khẩu mạnh, có kinh tế thu nhập trung bình phát triển mạnh Các nhà đầu tư nước ngoài cũng tăng cường tìm hiểu mong muốn góp vốn vào nền kinh tế Việt Nam Đồng thời, các chỉ số xã hội ngày càng được cải thiện bởi người dân có

cơ hội tiếp xúc với nền giáo dục, y tế, các cơ sở hạ tầng tiên tiến

2.2 Khó khăn của nền kinh tế Việt Nam

Bên cạnh những điểm tích cực thì nền kinh tế Việt Nam cũng đang tiềm

ẩn nhiều khó khăn Thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam chỉ bằng khoảng 40% so với thu nhập bình quân thế giới, nên chúng ta có chặng đường khá dài để có thể sánh vai với các cường quốc năm châu

Tăng năng suất lao động - động lực chính cho tăng trưởng GDP trong giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi ở Việt Nam - vẫn còn thấp Hạch toán tăng trưởng trên một loạt giả định cho thấy một bức tranh trong đó tỷ lệ năng suất các nhân tố tổng hợp trong thập kỷ qua nhìn chung là thấp Năng suất lao động đã kéo tăng trưởng GDP xuống, mặc dù có nhiều sự khác biệt trong mức năng suất và tốc độ tăng trưởng trong và giữa các lĩnh vực, cũng như trong và giữa các công ty

II Vai trò tất yếu của Nhà nước đối với sự phát triển kinh tế của Việt Nam hiện nay

1 Nhận thức về vai trò của Nhà nước đối với sự phát triển kinh tế của Việt Nam hiện nay

Trong các bộ phận của kiến trúc thượng tầng thì kiến trúc thượng tầng

về chính trị có vai trò quan trọng nhất, trong đó nhà nước có vai trò tác động

to lớn đối với cơ sở hạ tầng Nhà nước là tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị, Nhà nước không chỉ dựa trên hệ tư tưởng, mà còn dựa trên những hình thức nhất định của sự kiểm soát xã hội Nhà nước sử dụng sức mạnh bạo lực

để tăng cường sức mạnh kinh tế của giai cấp thống trị và củng cố vững chắc địa vị của quan hệ sản xuất thống trị Với ý nghĩa đó Ph.Ăngghen khẳng định:

“Bạo lực (tức là quyền lực nhà nước) cũng là một sức mạnh kinh tế”2 Nếu tác

2 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, t.37, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997, tr 683