Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng mối quan hệ biện chứng đó trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở việt nam hiện nay

CSHT ở đây là một phạm trù triết học, cần phân biệt với thuật ngữ cơ sở hạ tầng trong ngành xây dựng điện, đường, trường, trạm -Về mặt kết cấu cơ sở hạ tầng gồm có: quan hệ sản xuất thốn

Ngành: Công Nghệ Thông Tin Giảng viên hướng dẫn:Lê Thanh Hòa

Sinh viên thực hiện: Lê Minh Đăng MSSV: 2110060010

Tiểu Luận Triết học Mác - Lênin

Đề Tài: Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng Mối quan hệ biện chứng đó trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

I Khái niệm:

1 Cơ sở hạ tầng:

-Với tư cách là khái niệm của chủ nghĩa duy vật lịch sử: “Cở sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của một xã hội nhất định” CSHT ở đây là một phạm trù triết học, cần phân biệt với thuật ngữ cơ sở hạ tầng trong ngành xây dựng (điện, đường, trường, trạm)

-Về mặt kết cấu cơ sở hạ tầng gồm có: quan hệ sản xuất thống trị, những quan hệ sản xuất tàn dư của thế hệ trước đó, những quan hệ sản xuất là nền móng của xã hội sau Trong đó quan hệ sản xuất thống trị giữ địa vị chi phối, có vai trò chủ đạo quyết định tính chất của một cơ sở hạ tầng nhất định Tuy nhiên, hai kiểu quan hệ sản xuất còn lại cũng có vai trò nhất định

- Nếu xét trong nội bộ phương thức sản xuất, quan hệ sản xuất là hình thức phát triển của lực lượng sản xuất Còn nếu xét trong tổng thể các quan hệ

xã hội, các quan hệ sản xuất hợp thành cơ sở kinh tế của xã hội đó Đây là

cơ sở hiện thực để con người dựng nên kiến trúc thượng tầng tương ứng

2 Kiến trúc thượng tầng:

Với tư cách là khái niệm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, “Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm, tư tưởng xã hội, những tiết chế tương ứng, và những quan hệ nội tại của chúng được hình thành trên một cơ sở hạ tầng nhất định”.Về mặt kết cấu KTTT gồm: những quan điểm, tư tưởng của

xã hội

(về chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo,…) và những thiết chế xã hội tương ứng (nhà nước, đảng phái, giáo hội và những đoàn thể xã hội khác) Mỗi yếu tố của kiến trúc thượng tầng có đặc điểm riêng, có quy luật vận động phát triển riêng, nhưng chúng liên hệ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau và đều hình thành trên cơ sở hạ tầng Song, mỗi yếu tố khác nhau có

quan hệ khác nhau đối với cơ sở hạ tầng Có những yếu tố như chính trị, pháp luật có quan hệ trực tiếp với cơ sở hạ tầng; còn những yếu tố như triết học, tôn giáo, nghệ thuật chỉ quan hệ gián tiếp với nó

II Mối quan hệ biện chứng giữa CSHT và KTTT :

Mỗi một xã hội đều có cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng của nó, đây là hai mặt của đời sống xã hội và được hình thành một cách khách quan, gắn liền với những điều kiện lịch sử xã hội cụ thể Không như các quan niệm duy tâm giải thích sự vận động của các quan hệ kinh tế bằng những nguyên nhân thuộc về ý thức, tư tưởng hay thuộc về vai trò của nhà nước và pháp quyền, trong Lời tựa tác phẩm Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị, C.Mác đã khẳng định: “không thể lấy bản thân những quan hệ pháp quyền cũng như những hình thái nhà nước, hay lấy cái gọi là sự phát triển chung của tinh thần của con người, để giải thích những quan hệ và hình thái đó,

mà trái lại, phải thấy rằng những quan hệ và hình thái đó bắt nguồn từ những điều kiện sinh hoạt vật chất”(1)

- Thứ nhất vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng thể hiện qua:

+ Mỗi cơ sở hạ tầng sẽ hình thành nên một kiến trúc thượng tầng tương ứng với nó Tính chất của kiến trúc thượng tầng là do tính chất của cơ sở hạ tầng quyết định Trong xã hội có giai cấp, giai cấp nào thống trị về kinh tế thì cũng chiếm địa vị thống trị về mặt chính trị và đời sống tinh thần của xã hội Các mâu thuẫn trong kinh tế, xét đến cùng, quyết định các mâu thuẫn trong lĩnh vực chính trị tư tưởng; cuộc đấu tranh giai cấp về chính trị tư tưởng là biểu hiện những đối kháng trong đời sống kinh tế

Tất cả các yếu tố của kiến trúc thượng tầng như nhà nước, pháp quyền, triết học, tôn giáo,… đều trực tiếp hay gián tiếp phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng, do cơ sở hạ tầng quyết định

VD: Trước đây, vào khoảng từ 2000-4000 năm tcn, trên thế giới có xuất hiện hình thái kinh tế chiếm hữu nô lệ: quan hệ sản xuất chiếm hữu nô lệ, đất đai và các tư liệu sản xuất khác hầu hết thuộc sở hữu tư nhân của các chủ

nô, kể cả nô lệ, từ đó hình thành nên kiểu nhà nước chủ nô Cơ sở kinh tế xã hội (hay CSHT) của nhà nước chủ nô là nhân tố quyết định bản chất, chức năng, bộ máy, hình thức nhà nước (hay KTTT) cũng như quá trình tồn tại, phát triển của nhà nước chủ nô Nô lệ có địa vị vô cùng thấp kém, họ bị coi

là tài sản thuộc sở hữu của chủ nô, chủ nô có quyền tuyệt đối đối với nô lệ, khai thác bóc lột sức lao động, đánh đập, đem bán, tặng cho, bỏ đói hay giết chết

+ Khi cơ sở hạ tầng thay đổi kéo theo kiến trúc thượng tầng cũng thay đổi theo Quá trình thay đổi diễn ra không chỉ trong giai đoạn thay đổi từ hình thái kinh tế – xã hội này sang hình thái kinh tế – xã hội khác, mà còn diễn ra ngay trong bản thân mỗi hình thái kinh tế – xã hội Sự thay đổi cơ sở hạ tầng dẫn đến làm thay đổi kiến trúc thượng tầng diễn ra rất phức tạp Trong

đó, có những yếu tố của kiến trúc thượng tầng thay đổi nhanh chóng cùng với sự thay đổi cơ sở hạ tầng như chính trị, pháp luật

VD: + Thay đổi từ HT KT-XH này sang HT-KT XH khác: Nhà nước phong kiến

là nhà nước của giai cấp địa chủ phong kiến, cơ sở hình thành của nhà nước

là quan hệ sản xuất phong kiến mà đặc trưng là chế độ chiếm hữu ruộng đất của giai cấp này Các địa chủ phong kiến nắm trong tay đủ mọi quyền lực, còn nông dân chỉ có quyền sở hữu nhỏ phụ thuộc vào địa chủ và hầu như không có quyền gì Khi nền kinh tế hàng hóa thị trường phát triển (tức

sự thay đổi trong CSHT), sự tập trung tư liệu sản xuất và xã hội hóa lao động đòi hỏi con người phải có quyền tự do bình đẳng, hội họp kinh doanh

và đảm bảo quyền sở hữu tài sản Chế độ phong kiến hà khắc đã không còn phù hợp với quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa Vì thế các cuộc cách mạng dân chủ tư sản liên tiếp nổ ra dưới sự lãnh đạo của giai cấp tư sản, lật đổ nhà nước phong kiến, thiết lập nhà nước tư sản, mở đường cho nền kinh tế

tư bản chủ nghĩa phát triển

+ Diễn ra ngay trong bản thân các HT KT-XH: Thời bao cấp, VN ta có nền kinh tế nhà nước chỉ huy, tức là các thương nghiệp tư nhân bị loại bỏ

Tuy nhiên dần dần cho tới hiện nay, VN đang phát triển kinh tế theo nền kt thị trường, có sự tham gia của rất nhiều doanh nghiệp tư nhân Các doanh nghiệp được tạo điều kiện để phát triển Sự thay đổi này diễn ra ngay trong hình thái KT-XH XHCN

- Thứ hai tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng: + Tất cả các yếu tố cấu thành kiến trúc thượng tầng đều có tác động đến

cơ sở hạ tầng Tuy nhiên, mỗi yếu tố khác nhau có vai trò khác nhau, có cách thức tác động khác nhau

+ Sự tác động của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng diễn ra theo hai chiều Nếu kiến trúc thượng tầng tác động phù hợp với các quy luật kinh

tế khách quan thì nó là động lực mạnh mẽ thúc đẩy kinh tế phát triển; nếu tác động ngược lại, nó sẽ kìm hãm phát triển kinh tế, kìm hãm phát triển xã hội

+ Tuy kiến trúc thượng tầng có tác động mạnh mẽ đối với sự phát triển kinh

tế, nhưng không làm thay đổi được tiến trình phát triển khách quan của xã hội

III Ý nghĩa trong đời sống xã hội:

- Quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc

thượng tầng là cơ sở khoa học cho việc nhận thức một cách đúng đắn mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị

- Kinh tế và chính trị tác động biện chứng, trong đó kinh tế tác động chính trị, chính trị tác động trở lại to lớn, mạnh mẽ đối với kinh tế

Thực chất của vai trò kiến trúc thượng tầng là vai trò hoạt động tự giác tích cực của các giai cấp, đảng phái vì lợi ích kinh tế sống còn của mình Sự tác động của kiến thức thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng trước hết và chủ yếu thông qua đường lối, chính sách của đảng, nhà nước Chính vì vậy Lenin viết: “Chính trị là biểu hiện của sự tập trung kinh tế… Chính trị không thể không chiếm vị trí hạng đầu so với kinh tế”

- Trong nhận thức và thực tiễn, nếu tách rời hoặc tuyệt đối hóa một yếu tố nào giữa kinh tế và chính trị đều là sai lầm Bởi:

+ Tuyệt đối hóa kinh tế, hạ thấp hoặc phủ nhận yếu tố chính trị là rơi vào quan điểm duy vật tầm thường, duy vật kinh tế sẽ dẫn đến vô chính phủ, bất chấp kỷ cương, pháp luật và không tránh khỏi thất bại, đổ vỡ

+ Còn nếu tuyệt đối hóa về chính trị, hạ thấp hoặc phủ định vai trò của kinh

tế sẽ dẫn đến duy tâm, duy ý chí, nôn nóng, chủ quan, đốt cháy giai đoạn

và cũng không tránh khỏi thất bại

-Có thể thấy, trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng Cộng sản Việt Nam

đã rất quan tâm đến nhận thức và vận dụng quy luật này

Điều đó thể hiện ở chỗ: trong thời kỳ đổi mới đất nước, ĐCS Việt Nam chủ trương đổi mới toàn diện cả kinh tế và chính trị, trong đó đổi mới kinh tế là trung tâm, đồng thời đổi mới chính trị từng bước thận trọng vững chắc bằng những hình thức, bước đi thích hợp; giải quyết tốt mối quan hệ giữa đổi mới

- ổn định – phát triển, giữ vững định hướng XHCN

IV Sự vận dụng của CSHT và KTTT ở nước ta hiện nay:

Trước đổi mới (1986): đề cao thái quá vai trò của kiến trúc thượng tầng, chính trị là thống soái, Nhà nước, cơ quan quản lí can thiệp thô

bạo vào kinh tế bằng những mệnh lệnh chủ quan; vi phạm các quy luật kinh

tế khách quan => khủng hoảng kinh tế, xã hội

Từ 1986 đến nay: Thực hiện đổi mới toàn diện (kinh tế, chính trị, văn hóa,

xã hội), lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm, từng bước đổi mới về chính trị, trước hết là đổi mới tư duy về kinh tế; giải quyết tốt mối quan hệ giữa đổi mới - ổn định – phát triển, giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa

-Kinh tế quyết định chính trị, nhưng chính trị tác động mạnh mẽ qua lại với kinh tế

Thực trạng cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng ở nước ta hiện nay:

Về sơ sở hạ tầng:

- Nền kinh tế đã đạt tốc độ tăng trưởng khá cao và phát triển tương đối toàn diện Đất nước đã có sự thay đổi cơ bản và toàn diện, đã ra khỏi khủng hoảng kinh tế xã hội Kinh tế tăng trưởng khá nhanh, sự nghiệp công nghiệp

hoá – hiện đại hoá, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được đẩy mạnh Đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt

-Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế chưa tương xứng với khả năng; chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh của nền kinh tế còn kém; cơ cấu kinh tế chuyển dịch chậm Nguy cơ tụt hậu xa hơn về kinh tế so với nhiều nước trong khu vực và trên thế giới vẫn còn tồn tại

Về kiến trúc thượng tầng:

-Qua 25 năm đổi mới: “Nhận thức về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ngày càng sáng tỏ hơn; hệ thống quan điểm lý

luận về công cuộc đổi mới, về xã hội xã hội chủ nghĩa và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam đã hình thành trên những nét cơ bản”

-Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số vấn đề:

+ Tư duy của Đảng trên một số lĩnh vực chậm đổi mới; một số vấn đề ở tầm quan điểm, chủ trương lớn chưa được làm rõ nên chưa đạt được

sự thống nhất cao về nhận thức và thiếu dứt khoát trong hoạch định chính sách, chỉ đạo điều hành

Một bộ phận cán bộ, đảng viên, kể cả một số cán bộ chủ chốt các cấp yếu kém về phẩm chất và năng lực, vừa thiếu tính tiên phong, gương mẫu vừa không đủ trình độ, năng lực hoàn thành nhiệm vụ

Sự phân định giữa vai trò lãnh đạo của Đảng với chức năng quản lý của nhà nước có lúc có nơi chưa rõ ràng, chồng chéo, buông lỏng

Ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, nhân dân còn yếu, hệ thống PL chưa đồng bộ, hoàn chỉnh; đạo đức lối sống sa sút đáng lo ngại, bản chất văn hóa dân tộc bị sói mòn, tội phạm, tệ nạn XH có xu hướng gia tăng; sự tấn công của các mặt trái cơ chế thị trường cũng như những âm mưu chống phá của các thế lực thù địch với VN càng ngày càng lộ rõ và gia tăng

Tệ quan liêu tham nhũng vẫn còn diễn ra nghiêm trọng

Sự vận dụng của Đảng CSVN trong việc xây dựng và phát triển nền kinh tế

xã hội ở Việt Nam hiện nay:

Về CSHT:

- Phát triển kinh tế, công nghiệp hoá – hiện đại hoá đất nước gắn với phát triển kinh tế tri thức là nhiệm vụ trọng tâm

+ Tranh thủ các cơ hội thuận lợi do bối cảnh quốc tế tạo ra và tiềm năng, lợi thế của nước ta để rút ngắn quá trình công nghiệp hoá – hiện đại hoá đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa gắn với phát triển kinh tế tri thức, phát triển mạnh các ngành kinh tế và các sản phẩm kinh tế có giá trị tăng cao dựa nhiều vào tri thức

+ Đẩy mạnh hơn nữa công nghiệp hoá – hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn, giải quyết đồng bộ các vấn đề nông nghiệp, nông thôn và nông dân

- Đa dạng hoá các thành phần kinh tế, các kiểu QHSX gắn liền với các hình thức sở hữu và bước đi thích hợp làm cho QHSX phù hợp với trình độ phát triển của LLSX

+ Phát triển kinh tế nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, trong

đó kinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo; kinh tế Nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân + Nâng cao vai trò và hiệu lực quản lý của Nhà nước: Nhà nước làm tốt các chức năng định hướng sự phát triển bằng các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch và cơ chế; chính sách trên cơ sở tôn trọng các nguyên tắc của

thị trường Thực hiện quản lý Nhà nước bằng hệ thống pháp luật, giảm tối

đa sự can thiệp hành chính vào hoạt động của thị trường và doanh nghiệp… + Phát triển đồng bộ và quản lý có hiệu quả sự vận hành các loại thị trường

cơ bản theo cơ chế cạnh tranh lành mạnh

- Xác lập, củng cố và nâng cao địa vị làm chủ của người lao động trong nền sản xuất xã hội, thực hiện công bằng ngày một tốt hơn Thực hiện nhiều hình thức phân phối, khuyến khích làm giàu hợp pháp đi đôi với xoá đói giảm nghèo

- Giữ vững độc lập, chủ quyền và bảo vệ lợi ích quốc gia, độc lập dân tộc, quan hệ kinh tế với nước ngoài

Về KTTT:

- Nâng cao bản lĩnh và trình độ trí tuệ của Đảng:

+ Kiên định và vận dụng, phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong hoạt động của Đảng

+ Đảm bảo sự lãnh đạo toàn diện của Đảng cộng sản Việt Nam đối với Nhà nước, coi xây dựng Đảng là nhiệm vụ then chốt

+ Thường xuyên tổng kết thực tiễn, bổ sung phát triển lý luận, tiếp tục làm sáng tỏ những vấn đề về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội của nước ta

- Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ

nghĩa:

+ Xây dựng hệ thống chính trị XHCN vừa đảm bảo tính quốc tế, tính giai cấp, tính dân tộc, tính nhân dân; trong đó quyền lực cao nhất thuộc về nhân dân

+ Xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ phù hợp với sự phát triển kinh tế

xã hội để quản lý mọi mặt của xã hội văn minh hiện đại

+ Cải cách nền hành chính quốc gia, hoàn thiện tổ chức và hoạt động của Nhà nước, phát huy dân chủ tăng cường pháp chế XHCN

+ Phân định rõ chức năng, quyền hạn, trách nhiệm của Đảng, chính quyền, các ban ngành, các tổ chức quần chúng từ trung ương đến địa phương

- Phát triển các lĩnh vực khoa học, giáo dục, công nghệ nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, phát triển văn hóa tiến bộ

mang đậm bản sắc dân tộc, giải quyết tốt vấn đề tiến bộ và công bằng xã hội

- Tăng cường củng cố sức mạnh của lực lượng vũ trang, nâng cao cảnh giác cách mạng, sẵn sàng đập tan mọi âm mưu phá hoại nền kinh tế và lật đổ chế độ

Mối quan hệ biện chứng đó trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

1 Đặc điểm (Quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng)

Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng cộng sản chủ nghĩa không hình thành tự phát trong xã hội cũ, mà hình thành tự giác sau khi giai cấp vô sản giành chính quyền và phát triển hoàn thiện “Suốt thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản ”

Muốn có cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng cộng sản chủ nghĩa Trước hết giai cấp vô sản phải dùng bạo lực cách mạng đập tan nhà nước cũ, lập nên nhà nước vô sản Sau khi giành được chính quyền, giai cấp vô sản tiến hành quốc hữu hoá, tịch thu, trưng thu nhà máy, xí nghiệp của giai cấp tư sản nhằm tạo ra cơ sở kinh tế ban đầu của chủ nghĩa xã hội

Việc nhà nước chuyên chính vô sản phải ra đời trước để tạo điều kiện và làm công cụ, phương tiện cho quần chúng nhân dân, tiến hành triệt để quá trình ấy hoàn toàn phù hợp với qui luật khách quan của xã hội Đó là sự phát triển khách quan trong quá trính sản xuất vật chất của xã hội, đòi hỏi phải có một cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng tiến bộ hơn thay thế cơ

sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa lỗi thời phản động Tuy nhiên, nhà nước chuyên chính vô sản có thật sự vững mạnh hay không lại hoàn toàn phụ thuộc vào sự phát triển của sự phát triển của cơ sở hạ tầng cộng sản chủ nghĩa

2 Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Dưới chủ nghĩa xã hội hoàn chỉnh, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng thuần nhất và thống nhất Vì cơ sở hạ tầng xã hội chủ nghĩa không có tính chất đối kháng, không bao hàm những lợi ích kinh tế đối lập nhau Hình