LUẬN văn THẠC sĩ HAY tăng cường quản lý ngân sách nhà nước thành phố lào cai, tỉnh lào cai

Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước trong dự toán đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chứ

NGUYỄN QUỐC VIỆT

TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC THÀNH PHỐ LÀO CAI, TỈNH LÀO CAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ KINH TẾ

THÁI NGUYÊN - 2018

NGUYỄN QUỐC VIỆT

TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC THÀNH PHỐ LÀO CAI, TỈNH LÀO CAI

Chuyên ngành: Quản lý kinh tế

Mã số: 8 34 04 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Đình Tuấn

THÁI NGUYÊN - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan, các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Thái Nguyên, tháng 01 năm 2018

Tác giả luận văn Nguyễn Quốc Việt

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn PGS.TS Trần Đình Tuấn đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện Tôi xin trân thành cảm ơn phòng Đào tạo, Bộ phận Quản lý đào tạo sau đại học - Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh Thái Nguyên đã tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành khoá học và trình bày luận văn này Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến các đồng nghiệp đã chia sẻ nhiều tư liệu và kinh nghiệm quý báu liên quan đến vấn đề nghiên cứu của luận văn Tôi xin cảm ơn sự hợp tác

và giúp đỡ của các cơ quan, đơn vị trên địa bàn thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai đã giúp tôi thực hiện thành công luận văn

Xin trân trọng cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 01 năm 2018

Tác giả luận văn Nguyễn Quốc Việt

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT vii

DANH MỤC CÁC BẢNG viii

DANH MỤC CÁC HÌNH ix

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Những đóng góp của luận văn 3

5 Bố cục của luận văn 4

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 5

1.1 Cơ sở lý luận về quản lý ngân sách Nhà nước 5

1.1.1 Ngân sách Nhà nước và hệ thống ngân sách Nhà nước 5

1.1.2 Ngân sách Nhà nước cấp huyện, thành phố 10

1.2 Quản lý ngân sách Nhà nước cấp huyện, thành phố 18

1.2.1 Khái niệm và nguyên tắc quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, thành phố 18

1.2.2 Nội dung quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, thành phố 21

1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý ngân sách nhà nước 32

1.3.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội 32

1.3.2 Trình độ phát triển kinh tế 32

1.3.3 Mức độ hoàn thiện của hệ thống pháp luật quản lý ngân sách nhà nước 33

1.3.4 Năng lực, trình độ tổ chức quản lý và trang thiết bị của cơ quan thực hiện quản lý ngân sách nhà nước 33

1.4 Cơ sở thực tiễn về quản lý ngân sách nhà nước 34

1.4.1 Kinh nghiệm về quản lý ngân sách nhà nước của một số địa phương 34

1.4.2 Bài học kinh nghiệm cho thành phố Lào Cai 40

Chương 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 42

2.1 Câu hỏi nghiên cứu 42

2.2 Phương pháp nghiên cứu 42

2.2.1 Phương pháp thu thập thông tin 42

2.2.2 Phương pháp tổng hợp thông tin 43

2.2.3 Phương pháp phân tích thông tin 43

2.3 Các chỉ tiêu nghiên cứu 43

Chương 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TẠI THÀNH PHỐ LÀO CAI, TỈNH LÀO CAI 45

3.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 45

3.1.1 Đặc điểm điều kiện tự nhiên 45

3.1.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội 46

3.1.3 Bộ máy quản lý ngân sách của thành phố Lào Cai 50

3.2 Thực trạng thu, chi ngân sách nhà nước thành phố Lào Cai giai đoạn 2014 - 2016 53

3.2.1 Về thu ngân sách trên địa bàn thành phố Lào Cai 53

3.2.2 Về chi ngân sách trên địa bàn thành phố Lào Cai 60

3.3 Thực trạng quản lý ngân sách nhà nước thành phố Lào Cai giai đoạn 2014 - 2016 64

3.3.1 Phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước thành phố Lào Cai 64

3.3.2 Quy trình quản lý ngân sách nhà nước thành phố Lào Cai 68

3.3.3 Kết quả đạt được về quản lý thu, chi ngân sách nhà nước 71

3.3.4 Công tác kiểm tra, thanh tra trong quản lý ngân sách Nhà nước thành phố Lào Cai 81

3.5 Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý ngân sách nhà nước thành phố Lào Cai 83

3.5.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội 83

3.5.2 Trình độ phát triển kinh tế 85

3.5.3 Mức độ hoàn thiện của hệ thống pháp luật quản lý ngân sách nhà nước 86

3.5.4 Năng lực, trình độ tổ chức quản lý và trang thiết bị của cơ quan thực hiện quản lý ngân sách nhà nước 87

3.6 Đánh giá chung về quản lý ngân sách nhà nước thành phố Lào Cai giai đoạn 2014 - 2016 88

3.6.1 Kết quả đạt được 88

3.6.2 Những hạn chế, bất cập và nguyên nhân 91

Chương 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC THÀNH PHỐ LÀO CAI 96

4.1 Quan điểm và định hướng tăng cường quản lý ngân sách nhà nước thành phố Lào Cai 96

4.1.1 Quan điểm tăng cường quản lý ngân sách nhà nước thành phố Lào Cai 96

4.1.2 Định hướng tăng cường quản lý ngân sách nhà nước thành phố Lào Cai 97

4.2 Các giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường quản lý ngân sách nhà nước của thành phố Lào Cai 98

4.2.1 Đẩy mạnh và đổi mới công tác thu ngân sách 98

4.2.2 Nâng cao hiệu quả quản lý công tác chi ngân sách nhà nước 103

4.2.3 Hoàn thiện quy trình lập, chấp hành và quyết toán NSNN 107

4.2.4 Củng cố tổ chức bộ máy, nâng cao năng lực, trình độ của cán bộ quản lý tài chính ngân sách 109

4.2.5 Công khai, minh bạch thu chi NSNN 110

4.2.6 Tăng cường công tác giám sát, kiểm tra, thanh tra NSNN 111

4.2.7 Hoàn thiện hệ thống thông tin, phương tiện quản lý ngân sách 112

4.2.8 Tăng cường sự lãnh đạo của Thành ủy và sự điều hành của Uỷ ban nhân dân thành phố Lào Cai đối với quản lý NSNN 113

4.3 Một số kiến nghị, đề xuất 113

4.3.1 Kiến nghị đối với Trung ương 113

4.3.2 Kiến nghị đối với tỉnh 114

KẾT LUẬN 117

TÀI LIỆU THAM KHẢO 119

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1: Tổng thu ngân sách nhà nước thành phố Lào Cai năm 2014 - 2016 53 Bảng 3.2: Tổng thu ngân sách địa phương trên địa bàn thành phố Lào

Cai năm 2014 - 2016 55 Bảng 3.3: Tổng hợp các khoản thu thuế thuế và lệ phí trên địa bàn thành

2014 - 2016 77 Bảng 3.9: Kết quả thanh tra công tác quản lý ngân sách nhà nước thành

phố Lào Cai năm 2014 - 2016 82

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1: Hệ thống ngân sách nhà nước ở Mỹ, Đức, Canada 9 Hình 1.2: Hệ thống ngân sách nhà nước ở Việt Nam 10 Hình 3.1: Bộ máy quản lý ngân sách nhà nước thành phố Lào Cai 50 Hình 3.2: Cơ cấu các khoản thu ngân sách thành phố Lào Cai năm 2014 – 2016 54

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong nền kinh tế thị trường, ngân sách Nhà nước là một công cụ chính sách tài chính quan trọng để Nhà nước điều tiết kinh tế vĩ mô, thúc đẩy kinh

tế phát triển, thực hiện các nhiệm vụ xã hội và đảm bảo an ninh, quốc phòng

Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước trong dự toán

đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước

Thông qua NSNN, Nhà nước thực hiện huy động các nguồn lực trong xã hội, phân phối và sử dụng cho nhu cầu phát triển kinh tế xã hội, đáp ứng yêu cầu của công cuộc đổi mới đất nước

Trong hệ thống ngân sách Nhà nước ngân sách huyện, thành phố là một

bộ phận cấu thành của ngân sách Nhà nước, là công cụ để chính quyền cấp huyện, thành phố thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình Ngân sách cấp huyện, thành phố có vai trò to lớn trong việc đảm bảo nguồn tài chính phục vụ cho hoạt động của bộ máy chính quyền cấp huyện, thành phố bảo vệ an ninh trật tự, chính trị, xã hội trên địa bàn huyện, thành phố quản lý và góp phần thúc đẩy, phát triển và ổn định kinh tế của huyện, thành phố nói riêng và nền kinh tế quốc dân nói chung Điều đó cho thấy, để chính quyền huyện, thành phố thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình, việc tăng cường quản lý ngân sách nhà nước (NSNN) là rất cần thiết…

Thành phố Lào Cai là một thành phố biên giới phía bắc, một đô thị loại

2 của tỉnh Lào Cai Thành phố được thành lập vào năm 2004 trên cơ sở sáp nhập hai thị xã Lào Cai và Cam Đường Thành phố Lào Cai có Cửa khẩu Quốc tế Lào Cai là nơi giao thương quan trọng ở phía Bắc Việt Nam với phía Nam Trung Quốc Là địa đầu của đất nước, thành phố Lào Cai là cửa ngõ quan trọng mở cửa thị trường Việt Nam với các tỉnh phía Tây Nam Trung

Quốc và cả các tỉnh nằm sâu trong nội địa Trung Quốc Trong những năm qua, thực hiện chiến lược ổn định và phát triển kinh tế - xã hội, thành phố đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng Tốc độ phát triển kinh tế năm sau cao hơn năm trước, công tác quản lý thu, chi ngân sách được đặc biệt chú trọng

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện quản lý thu, chi NSNN vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập cần phải tiếp tục hoàn thiện như: Việc lập dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách địa phương đã thực hiện khá đầy đủ, tuy nhiên vẫn còn chậm đổi mới, có những khoản thu, chi chưa đúng theo quy định của Nhà nước, đội ngũ cán bộ quản lý ngân sách còn hạn chế về chuyên môn, nghiệp vụ,

Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài Tăng cường quản lý ngân sách Nhà nước thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai góp phần tìm ra các giải pháp nhằm

giải quyết các vấn đề đặt ra ở trên có tính cấp thiết, có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn

2 Mục tiêu nghiên cứu

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Công tác quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi không gian: Đề tài được thực hiện trên địa bàn thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai

- Phạm vi thời gian: Các số liệu nghiên cứu thực trạng về công tác quản

lý ngân sách được thu thập trong giai đoạn 2014 - 2016

- Phạm vi nội dung: Đề tài tập trung đánh giá về thực trạng quá trình quản lý ngân sách của thành phố Lào Cai theo quy trình và nội dung quản lý

Đánh giá những yếu tố ảnh hưởng đến quản lý ngân sách Chỉ ra những kết quả đạt được, những hạn chế và nguyên nhân của hạn chế Trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm tăng cường quản lý ngân sách cho thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai

4 Những đóng góp của luận văn

Đề tài có ý nghĩa lý luận và thực tiễn nhằm hệ thống một số vấn đề về quản lý ngân sách nhà nước

Làm rõ thực trạng quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn thành phố Lào Cai giai đoạn 2014 - 2016, để thấy rõ các hạn chế và các thành tựu đạt được

Đề xuất được một số các giải pháp có sơ sở thực tiễn và khoa học nhằm tăng cường công tác quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn Lào Cai, tỉnh Lào Cai

Các giải pháp góp phần để các cơ quan chức năng của địa phương có

cơ sở nghiên cứu đề ra chính sách và biện pháp tăng cường quản lý ngân sách

Đề tài này được dùng làm tài liệu nghiên cứu định hướng phát triển kinh tế - xã hội cho địa phương, vùng; dùng làm tài liệu nghiên cứu cho các ngành, các cấp và các đơn vị

Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho việc lãnh đạo, điều hành thu, chi ngân sách nhà nước góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai

5 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu thành 4 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý ngân sách nhà nước Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Thực trạng quản lý ngân sách nhà nước tại thành phố Lào

Cai, tỉnh Lào Cai

Chương 4: Một số giải pháp tăng cường quản lý ngân sách nhà nước

của thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH

NHÀ NƯỚC

1.1 Cơ sở lý luận về quản lý ngân sách Nhà nước

1.1.1 Ngân sách Nhà nước và hệ thống ngân sách Nhà nước

1.1.1.1 Khái niệm ngân sách Nhà nước

NSNN là một phạm trù kinh tế khách quan, ra đời và phát triển trên cơ

sở tồn tại và phát triển của Nhà nước Luật NSNN được Quốc hội nước Cộng hòa XHCN Việt Nam khóa XI, kỳ họp thứ 2 thông qua ngày 16/12/2002 đã xác định: NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước NSNN có thể hiểu là một kế hoạch tài chính quốc gia bao gồm chủ yếu các khoản thu và chi của Nhà nước được mô tả dưới hình thức cân đối bằng giá trị tiền tệ Phần thu thể hiện các nguồn tài chính được huy động vào NSNN; phần chi thể hiện chính sách phân phối các nguồn tài chính đã huy động được để thực hiện mục tiêu

KT - XH NSNN được lập và thực hiện cho một thời gian nhất định, thường là một năm và được Quốc hội phê chuẩn thông qua [1], [3], [9]

NSNN là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước Quỹ này thể hiện lượng tiền huy động từ thu nhập quốc dân để đáp ứng cho các khoản chi tiêu của Nhà nước, có hai mặt đó là: mặt tĩnh và mặt động Mặt tĩnh thể hiện các nguồn tài chính được tập trung vào NSNN mà chúng ta có thể xác định được vào bất kỳ thời điểm nào Mặt động thể hiện các quan hệ phân phối dưới hình thức giá trị gắn liền với quỹ tiền tệ tập trung vào NSNN và từ đo phân bổ các nguồn tài chính cho các ngành, các lĩnh vực, các địa phương của nền kinh tế quốc dân

NSNN là một phạm trù kinh tế, được coi là một hệ thống quan hệ kinh

tế tồn tại khách quan Hệ thống các quan hệ kinh tế này được đặc trưng bởi quan hệ tiền tệ phát sinh trong quá trình phân phối các nguồn tài chính và bằng các quan hệ kinh tế đó mà quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước được tạo lập và sử dụng Hệ thống các quan hệ kinh tế này phản ảnh các quan hệ trong quá trình phân phối và các quan hệ lợi ích kinh tế gắn với một chủ thể đặc biệt, đó là Nhà nước nhằm tạo lập và sử dụng nguồn tài chính quốc gia để giải quyết các nhiệm vụ về KT - XH [3], [24]

Ngân sách Nhà nước được quy định trong Luật Ngân sách Nhà nước như sau: “Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”

Như vậy, ngân sách Nhà nước là một phạm trù kinh tế, lịch sử gắn liền với sự hình thành và phát triển của Nhà nước, của quan hệ hàng hóa - tiền tệ

Nó phản ánh mối quan hệ giữa Nhà nước và các chủ thể khác trong việc phân phối tổng sản phẩm xã hội, thông qua việc tạo lập, chuyển dịch quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước, chuyển dịch một bộ phận thu nhập của Nhà nước và phân phối nguồn thu nhập đó đến các đối tượng sử dụng để thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước, là tiềm lực vật chất của Nhà nước để điều hành nền KT - XH

1.1.1.2 Đặc điểm của ngân sách Nhà nước

NSNN vừa là nguồn lực để nuôi dưỡng bộ máy Nhà nước, vừa là công

cụ hữu hiệu để Nhà nước quản lý, điều tiết nền kinh tế và giải quyết các vấn

đề xã hội nên có những đặc điểm chính sau:

- Thứ nhất, việc tạo lập và sử dụng quỹ NSNN luôn gắn liền với quyền lực kinh tế - chính trị của Nhà nước, được Nhà nước tiến hành trên cơ

sở những luật lệ nhất định NSNN là một bộ luật tài chính đặc biệt, bởi lẽ

trong NSNN, các chủ thể của nó được thiết lập dựa vào hệ thống các pháp luật có liên quan như hiến pháp, các luật thuế,… nhưng mặt khác, bản thân NSNN cũng là một bộ luật do Quốc hội quyết định và thông qua hằng năm, mang tính chất áp đặt và bắt buộc các chủ thể kinh tế - xã hội có liên quan phải tuân thủ

- Thứ hai, NSNN luôn gắn chặt với sở hữu Nhà nước và luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng Nhà nước là chủ thể duy nhất có quyền quyết định đến các khoản thu – chi của NSNN và hoạt động thu – chi này nhằm mục tiêu giúp Nhà nước giải quyết các quan hệ lợi ích trong xã hội khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia giữa Nhà nước với các tổ chức kinh tế - xã hội, các tầng lớp dân cư

- Thứ ba, NSNN là một bản dự toán thu chi Các cơ quan, đơn vị có trách nhiệm lập NSNN và đề ra các thông số quan trọng có liên quan đến chính sách mà Chính phủ phải thực hiện trong năm tài khóa tiếp theo Thu, chi NSNN là cơ sở để thực hiện các chính sách của Chính phủ Chính sách nào mà không được dự kiến trong NSNN thì sẽ không được thực hiện Chính

vì như vậy mà, việc thông qua NSNN là một sự kiện chính trị quan trọng, nó biểu hiện sự nhất trí trong Quốc hội về chính sách của Nhà nước Quốc hội

mà không thông qua NSNN thì điều đó thể hiện sự thất bại của Chính phủ trong việc đề xuất chính sách đó, và có thể gây ra mâu thuẫn về chính trị

- Thứ tư, NSNN là một bộ phận chủ yếu của hệ thống tài chính quốc gia Hệ thống tài chính quốc gia bao gồm: tài chính nhà nước, tài chính doanh nghiệp, trung gian tài chính và tài chính cá nhân hoặc hộ gia đình Trong đó tài chính nhà nước là khâu chủ đạo trong hệ thống tài chính quốc gia Tài chính nhà nước tác động đến sự hoạt động và phát triển của toàn bộ nền kinh

tế - xã hội Tài chính nhà nước thực hiện huy động và tập trung một bộ phận nguồn lực tài chính từ các định chế tài chính khác chủ yếu qua thuế và các khoản thu mang tính chất thuế Trên cơ sở nguồn lực huy động được, Chính

phủ sử dụng quỹ ngân sách để tiến hành cấp phát kinh phí, tài trợ vốn cho các

tổ chức kinh tế, các đơn vị thuộc khu vực công nhằm thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội

- Thứ năm, đặc điểm của NSNN luôn gắn liền với tính giai cấp Trong thời kỳ phong kiến, mô hình ngân sách sơ khai và tuỳ tiện, lẫn lộn giữa ngân khố của Nhà vua với ngân sách của Nhà nước phong kiến Hoạt động thu – chi lúc này mang tính cống nạp – ban phát giữa Nhà vua và các tầng lớp dân

cư, quan lại, thương nhân, thợ thuyền và các nước chư hầu (nếu có) Quyền quyết định các khoản thu – chi của ngân sách chủ yếu là do người đứng đầu một nước (nhà vua) quyết định Trong thời kỳ hiện nay (Nhà nước TBCN hoặc Nhà nước XHCN), ngân sách được dự toán, được thảo luận và phê chuẩn bởi cơ quan pháp quyền, quyền quyết định là của toàn dân được thực hiện thông qua Quốc hội NSNN được giới hạn thời gian sử dụng, được quy định nội dung thu - chi, được kiểm soát bởi hệ thống thể chế, báo chí và nhân dân [3], [24]

1.1.1.3 Vai trò của ngân sách Nhà nước

Huy động các nguồn tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nước

Để đảm bảo cho hoạt động của Nhà nước trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội đòi hỏi phải có những nguồn tài chính nhất định Những nguồn tài chính này được hình thành từ các khoản thu thuế và các khoản thu ngoài thuế

Điều tiết thị trường, bình ổn giá cả và chống lạm phát Sự mất cân đối giữa cung và cầu sẽ làm cho giá cả tăng lên hoặc giảm đột biến và gây ra biến động trên thị trường, dẫn đến sự dịch chuyển vốn của các doanh nghiệp từ ngành này sang ngành khác, từ địa phương này sang địa phương khác Do đó, để đảm bảo lợi ích cho nhà sản xuất cũng như người tiêu dùng nhà nước phải sử dụng ngân sách để can thiệp vào thị trường nhằm bình ổn giá cả thông qua công cụ thuế và các khoản chi từ ngân sách Nhà nước dưới các hình thức tài trợ vốn, trợ giá và sử dụng các quỹ dự trữ hàng hoá và dự trữ tài chính [3], [24]

Là công cụ định hướng phát triển sản xuất, tăng trưởng kinh tế Nhà nước sử dụng công cụ thuế và chi ngân sách Bằng công cụ thuế một mặt tạo nguồn thu cho ngân sách, mặt khác nhà nước sử dụng thuế với các loại thuế, các mức thuế suất khác nhau sẽ góp phần kích thích sản xuất phát triển và hướng dẫn các nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư vào những vùng những lĩnh vực cần thiết để hình thành cơ cấu kinh tế hợp lý

Là công cụ để giải quyết các vấn đề xã hội Nhà nước thực hiện chính sách phân phối lại thu nhập hợp lý nhằm giảm bớt khoảng cách chênh lệch về thu nhập trong dân cư và sử dụng ngân sách Nhà nước để điều tiết thu nhập

và giải quyết các vấn đề xã hội

1.1.1.4 Hệ thống ngân sách Nhà nước

Hệ thống NSNN là tổng thể các cấp ngân sách, giữa chúng có mối quan

hệ hữu cơ với nhau đã được xác định bởi sự thống nhất về cơ sở kinh tế - chính trị, bởi pháp chế và các nguyên tắc tổ chức của bộ máy hành chính Nhà nước

Tùy theo mô hình tổ chức hành chính, luật pháp, mà các quốc gia có các hình thức tổ chức hệ thống NSNN riêng Ví dụ như ở những nước có mô hình tổ chức hành chính theo thể chế Nhà nước thống nhất (như Anh, Pháp, Ý ) có 2 cấp ngân sách: Ngân sách trung ương và ngân sách địa phương Còn

ở các nước có mô hình tổ chức hành chính theo thể chế Nhà nước liên bang (như: Mỹ, Đức, Canada, Thụy Sĩ, Malaysia) thì có 3 cấp ngân sách: Ngân sách liên bang, ngân sách bang, ngân sách địa phương

Hình 1.1: Hệ thống ngân sách nhà nước ở Mỹ, Đức, Canada

(Nguồn: [6])

Ngân sách Nhà nước

Ngân sách địa phương Ngân sách bang Ngân sách liên bang

Ở Việt Nam, tổ chức hệ thống NSNN cũng phù hợp với tổ chức bộ máy Nhà nước Theo hiến pháp, mỗi cấp hành chính là một cấp ngân sách riêng cung cấp phương tiện vật chất cho chính quyền đó thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình trên địa bàn Như vậy, hệ thống ngân sách Nhà nước hiện tại của nước ta gồm: Ngân sách Trung ương và ngân sách của các chính quyền địa phương Trong đó ngân sách chính quyền địa phương gồm:

- Ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương gọi chung là ngân sách tỉnh;

- Ngân sách huyện, quận, thị xã gọi chung là ngân sách huyện;

- Ngân sách xã, phường, thị trấn gọi chung là ngân sách xã

Hình 1.2: Hệ thống ngân sách nhà nước ở Việt Nam

(Nguồn: [24])

1.1.2 Ngân sách Nhà nước cấp huyện, thành phố

1.1.2.1 Khái niệm ngân sách Nhà nước cấp huyện, thành phố

Cấp huyện, thành phố là một trong bốn cấp chính quyền của nước ta, là

tổ chức chính quyền trung gian, có chức năng, nhiệm vụ thực hiện mục tiêu Nhà nước do dân, vì dân, giải quyết các mối quan hệ giữa Nhà nước với nhân dân trên địa bàn Chính quyền cấp huyện, thành phố thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ thuộc tất cả các lĩnh vực do pháp luật quy định Để có thể thực hiện đầy đủ các chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình tất yếu đòi hỏi chính

Ngân sách địa phương

Ngân sách trung ương

Ngân sách xã phường

Ngân sách huyện

Ngân sách tỉnh

Ngân sách nhà nước

quyền cấp huyện phải có một nguồn lực tài chính - ngân sách đủ mạnh để điều chỉnh các hoạt động ở xã hội đi đúng hướng, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội của Đảng và Nhà nước

Theo luật NSNN thì “Ngân sách cấp huyện, thành phố là một bộ phận của NSNN; là dự toán thu, chi ngân sách huyện, thành phố được lập theo phân cấp của cơ quan có thẩm quyền, bảo đảm điều kiện vật chất cho việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của bộ máy Nhà nước ở cấp huyện, thành phố” [1], [3] Ngân sách cấp huyện, thành phố vừa mang những đặc

điểm chung của NSNN, vừa có những đặc điểm riêng, thể hiện chức năng,

nhiệm vụ quản lý tài chính Nhà nước cấp huyện, thành phố cụ thể:

- Về phương diện hình thức biểu hiện bên ngoài: Ngân sách huyện, thành phố là toàn bộ các khoản thu, chi trong dự toán đã được HĐND huyện, thành phố quyết định và được thực hiện trong 1 năm nhằm đảm bảo nguồn tài chính cho chính quyền Nhà nước cấp huyện, thành phố trong quá trình thực hiện các chức năng, nhiệm vụ về quản lý kinh tế - xã hội trên địa bàn

- Về phương diện bản chất: Ngân sách huyện, thành phố là hệ thống các quan hệ kinh tế giữa chính quyền Nhà nước cấp huyện, thành phố với các chủ thể khác phát sinh trong quá trình phân phối các nguồn tài chính nhằm tạo lập quỹ ngân sách huyện, thành phố; trên cơ sở đó mà đáp ứng cho các nhu cầu chi ngân sách gắn liền với việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền Nhà nước cấp huyện, thành phố

- Ngân sách cấp huyện, thành phố là một quỹ tiền tệ của Nhà nước, của

cơ quan chính quyền cấp cơ sở, được nhà nước sử dụng để duy trì sự tồn tại của bộ máy Nhà nước và thực hiện các chức năng kinh tế của mình

- Các hoạt động của ngân sách cấp huyện, thành phố được tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định (luật thuế, chế độ thu, chi )

- Nguồn thu và nhiệm vụ chi của ngân sách cấp huyện, thành phố mang tính pháp lý, nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ kinh tế - xã hội của Nhà nước

- Quan hệ lợi ích phát sinh trong quá trình thu, chi ngân sách cấp huyện, thành phố là quan hệ về lợi ích giữa lợi ích chung của cộng đồng cấp

cơ sở đại diện là chính quyền cấp huyện với một bên là các chủ thể kinh tế khác trong xã hội

- Ngân sách cấp huyện, thành phố vừa là một cấp ngân sách, vừa là một đơn vị dự toán trung gian (ngân sách cấp huyện, thành phố trực thuộc ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã trực thuộc ngân sách cấp huyện, thành phố) [3], [9]

1.1.2.2 Nội dung ngân sách cấp huyện, thành phố

Là một cấp ngân sách địa phương, nội dung ngân sách huyện, thành phố được thể hiện qua các nội dung thu, chi cụ thể gắn với việc thực hiện các chức năng nhiệm vụ của cấp huyện Theo Luật ngân sách (2015) các khoản thu, chi ngân sách cấp huyện, thành phố khá đa dạng và phải quản lý cho đúng và hiệu quả [3]

* Thu ngân sách cấp huyện, thành phố

Thu bổ sung ngân sách cấp huyện, thành phố hưởng theo phân cấp:

- Các khoản thu ngân sách cấp huyện, thành phố hưởng 100%

+ Thuế nhà đất (sử dụng đất phi nông nghiệp)

+ Thuế môn bài

+ Thuế chuyển quyền sử dụng đất

+ Thuế sử dụng đất nông nghiệp

+ Tiền sử dụng đất

+ Tiền cho thuê hoặc bán nhà thuộc sở hữu Nhà nước

+ Lệ phí trước bạ

+ Thu từ hoạt động xổ số kiến thiết

+ Thu hồi vốn của ngân sách địa phương tại các tổ chức kinh tế, thu từ quỹ

dự trữ tài chính của địa phương, thu nhập từ quỹ đóng góp của địa phương

+ Viện trợ không hoàn lại của các tổ chức quốc tế, các tổ chức khác, các cá nhân nước ngoài trực tiếp cho địa phương

+ Các khoản phí, lệ phí, thu từ các hoạt động sự nghiệp và các khoản thu khác nộp vào ngân sách Nhà nước của địa phương theo quy định của pháp luật

+ Thu từ quỹ đất công ích và thu hoa lợi công sản khác

+ Huy động từ các tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật

+ Đóng góp của các tổ chức, cá nhân ở trong nước và ngoài nước theo luật định

+ Thu kết dư ngân sách địa phương

+ Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật

- Các khoản thu phân chia ngân sách cấp huyện, thành phố hưởng theo

tỷ lệ phần trăm Tỷ lệ phần trăm phân chia cụ thể các nguồn thu đó do UBND tỉnh, thành phố quy định, ổn định trong thời kỳ ngân sách 3 năm phù hợp với tình hình ngân sách của địa phương

+ Thuế giá trị gia tăng (không kể hàng hoá nhập khẩu)

+ Thuế thu nhập doanh nghiệp

- Bổ sung từ ngân sách cấp tỉnh

+ Thu bổ sung cân đối: Được xác định trên cơ sở chênh lệch giữa dự toán chi được giao và dự toán thu từ các nguồn thu được phân cấp Số bổ sung được ổn định trong thời kỳ ổn định ngân sách 3 năm, hàng năm được tăng thêm một số phần trăm trên cơ sở trượt giá và tốc độ tăng trưởng kinh tế

+ Thu bổ sung có tính chất xây dựng cơ bản

+ Thu bổ sung cân đối ngân sách

+ Thu bổ sung chương trình mục tiêu [3], [7], [8], [9]

* Chi ngân sách cấp huyện, thành phố

- Các khoản chi cân đối: bao gồm chi từ nguồn thu tiền sử dụng đất và chi thường xuyên Trong chi thường xuyên gồm có:

+ Chi sự nghiệp kinh tế

+ Chi sự nghiệp giáo dục

+ Sự nghiệp Y tế

+ Sự nghiệp văn hóa thể thao

+ Sự nghiệp phát thanh, truyền hình

+ Nguồn cái cách tiền lương

+ 10% tiết kiệm để CCTL và an sinh XH

- Chi chuyển nguồn

- Dự phòng ngân sách

- Chi quản lý qua ngân sách:

+ Học phí

+ Các khoản đóng góp

- Nộp ngân sách cấp trên do hết nhiệm vụ chi [3], [9]

1.1.2.3 Vai trò của ngân sách Nhà nước cấp huyện, thành phố

Ngân sách cấp huyện, thành phố cũng như tất cả các cấp ngân sách NSNN đều không thể tách rời vai trò của Nhà nước Ngân sách cấp huyện, thành phố có những vai trò sau:

- Ngân sách cấp huyện, thành phố đảm bảo nguồn tài chính phục vụ hoạt động của bộ máy chính quyền cấp huyện

Là một cấp chính quyền huyện, thành phố cũng tổ chức ra cho mình bộ máy chính quyền địa phương, hệ thống các cơ quan, đoàn thể nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước Điều đó cũng có nghĩa là để cho các cơ quan,

đoàn thể đó hoạt động và thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình đòi hỏi phải có một quỹ tài chính tập trung Đó là ngân sách cấp huyện, thành phố - quỹ tiền tệ duy nhất của Nhà nước được sử dụng để duy trì sự tồn tại và hoạt động của bộ máy chính quyền huyện Ngân sách cấp huyện, thành phố cung cấp nguồn tài chính và phương tiện vật chất đảm bảo hiệu quả cho các hoạt động quản lý Nhà nước trên địa bàn huyện, thành phố

Thông qua ngân sách cấp huyện, thành phố các hoạt động kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội trên địa bàn huyện, thành phố được duy trì, ổn định: Các hoạt động của Đảng, các tổ chức đoàn thể thực hiện các chính sách xã hội, bảo đảm các nhu cầu và điều kiện sống, cải thiện đời sống nhân dân và nâng cao nhận thức của người dân về chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, của Nhà nước, bảo vệ thành quả cách mạng và giữ gìn an ninh - quốc phòng

Trong các chức năng của Nhà nước chức năng đảm bảo an ninh trật tự, quốc phòng, chính trị, văn hóa, xã hội đóng vai trò đặc biệt quan trọng Đây là công cụ quyền lực của Nhà nước nhằm bảo vệ ý chí của Nhà nước, tạo điều kiện an toàn để huyện, thành phố phát triển mọi mặt Để đảm bảo cho chức năng đặc biệt này, ngân sách cấp huyện, thành phố cần phải có kế hoạch cụ thể, chi tiết, có các khoản dự phòng hợp lý

- Ngân sách cấp huyện, thành phố là công cụ thúc đẩy, phát triển, ổn định kinh tế

Để thực hiện tốt chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, các cấp chính quyền cần phải sử dụng các công cụ sẵn có của mình để điều tiết, định hướng

Một trong những công cụ đắc lực đó là Ngân sách Huyện, thành phố phải căn

cứ vào thế mạnh của địa phương mình để định hướng, hình thành cơ cấu kinh tế, kích thích phát triển Đồng thời, huyện phải cung cấp kinh phí, vốn đầu tư, hỗ trợ

về cơ sở hạ tầng, tạo môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động

Ngân sách cấp huyện, thành phố thực hiện ổn định và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua sự kích thích, tạo hành lang, môi trường pháp lý đảm

bảo các nguồn vốn để đáp ứng nhu cầu xây dựng kinh tế và các hoạt động văn hóa, xã hội trên địa bàn huyện, thành phố Tạo điều kiện thuận lợi trên các mặt tài chính, đầu tư kết cấu hạ tầng kinh tế và xã hội, tạo môi trường thuận lợi cho đầu tư khai thác tài nguyên trên địa bàn, đầu tư vào các ngành kinh tế trọng điểm, khuyến khích đa dạng các thành phần kinh tế Ngân sách cấp huyện, thành phố góp phần ổn định và phát triển sản xuất, ổn định nền kinh tế

Thuế là một phương tiện đắc lực trong điều tiết vĩ mô kinh tế huyện, thành phố có thể sử dụng công cụ này để điều chỉnh cơ cấu kinh tế Ngoài ra, huyện, thành phố phải xây dựng cho mình một tiềm lực kinh tế riêng, đó là các doanh nghiệp Nhà nước do huyện, thành phố quản lý Loại hình doanh nghiệp này phải đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế của huyện, thành phố

- Ngân sách cấp huyện, thành phố là phương tiện khắc phục khiếm khuyết của thị trường đảm bảo công bằng xã hội

Đây là vai trò không thể thiếu đối với ngân sách mỗi quốc gia nói chung, ngân sách cấp huyện, thành phố nói riêng Nó có tác dụng hạn chế những khuyết tật của nền kinh tế thị trường Bên cạnh những ưu điểm nổi bật như: Góp phần thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, đẩy nhanh quá trình xã hội hóa sản xuất, làm tăng nhanh quá trình tích tụ và tập trung sản xuất, tạo tính năng động, nhạy bén và sự tự điều chỉnh của nền kinh tế Kinh tế thị trường cũng bộc lộ những mặt tiêu cực cần được hạn chế, đó là sự phân hóa giàu nghèo, tình trạng thất nghiệp ngày càng gia tăng, tệ nạn xã hội nảy sinh, môi trường sinh thái bị tàn phá, tài nguyên thiên nhiên bị khai thác kiệt quệ,

cơ cấu kinh tế mất cân đối, giá cả không ổn định Thông qua sử dụng công

cụ ngân sách - một lực lượng vật chất quan trọng, chính quyền cấp huyện, thành phố góp phần hạn chế những khuyết tật nảy sinh, định hướng sản xuất, điều tiết cung - cầu hàng hóa, ổn định giá cả, tiền tệ, bảo đảm cho nền kinh tế phát triển ổn định

Ngoài ra, ngân sách cấp huyện, thành phố là một công cụ bảo đảm công bằng và tiến bộ xã hội: Ngoài việc quan tâm đến các hoạt động kinh tế, chính quyền cấp huyện, thành phố còn phải quan tâm đến các vấn đề xã hội, đảm bảo công bằng và tiến bộ xã hội Vai trò quan trọng nhất về mặt xã hội của ngân sách cấp huyện, thành phố là bằng nguồn thu được, chính quyền huyện, thành phố đầu tư vào những nơi thích hợp, duy trì sự phát triển cân đối của mọi lĩnh vực xã hội như: Giáo dục, y tế, văn hoá, phúc lợi công cộng Những khoản đầu tư này về mặt hình thức là những khoản chi cho tiêu dùng, nhưng xét về mặt lâu dài thì thực chất là các khoản chi cho con người, đào tạo con người có kiến thức khoa học, có sức khoẻ, có phẩm chất đạo đức để phục vụ cho sự phát triển của xã hội, vì con người là động lực quan trọng cho sự phát triển của xã hội

- Ngân sách cấp huyện, thành phố là công cụ tài chính giúp chính quyền Nhà nước cấp tỉnh thực hiện nhiệm vụ kiểm tra, giám sát hoạt động của chính quyền cấp huyện, thành phố

Nhà nước ta là một hệ thống tổ chức thống nhất có sự phân công, phân cấp trách nhiệm, quyền hạn quản lý kinh tế - xã hội cho chính quyền cấp dưới yêu cầu cần có sự giám sát thường xuyên của cơ quan chính quyền Nhà nước cấp trên đối với hoạt động của cơ quan chính quyền Nhà nước cấp dưới Vì vậy có thể nói rằng ngân sách cấp huyện, thành phố là một trong những công

cụ hữu hiệu cho chính quyền Nhà nước cấp trên thực hiện quyền giám sát của mình đối với hoạt động của chính quyền Nhà nước cấp dưới Bởi vì, tất cả mọi mặt của đời sống kinh tế xã hội, đảm bảo sự ổn định về chính trị trên địa bàn huyện đều được chính quyền cấp huyện, thành phố thực hiện sự quản lý của mình thông qua các nguồn thu và nhiệm vụ chi ngân sách huyện, thành phố [7], [15]

1.2 Quản lý ngân sách Nhà nước cấp huyện, thành phố

1.2.1 Khái niệm và nguyên tắc quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, thành phố

1.2.1.1 Khái niệm quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, thành phố

Quản lý là sự tác động của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý bằng một hệ thống phương pháp nhằm thay đổi trạng thái của đối tượng quản lý, tiếp cận đến mục tiêu cuối cùng phục vụ cho lợi ích của con người Quản lý là hoạt động có mục đích của chủ thể tuân theo những nguyên tắc nhất định và

là quá trình thực hiện đồng thời hàng loạt các chức năng liên kết hữu cơ với nhau từ dự toán - kế hoạch hóa - tổ chức thực hiện - động viên phối hợp - điều chỉnh - hạch toán kiểm tra [24]

Quản lý NSNN nói chung được hiểu là quá trình tác động của Nhà nước đến NSNN, nhằm làm cho các hoạt động của NSNN một mặt theo đúng pháp luật Nhà nước, mặt khác kích thích kinh tế phát triển, bồi dưỡng, tạo lập nguồn thu cho ngân sách và sử dụng có hiệu quả, tiết kiệm các khoản chi ngân sách, bảo đảm sự cân đối giữa thu, chi ngân sách Hay nói cách khác, quản lý ngân sách Nhà nước là việc sử dụng những công cụ, biện pháp tổng hợp để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ ngân sách Nhà nước và thực hiện phân phối, sử dụng nguồn quỹ đó một cách hợp lý, có hiệu quả nhằm thỏa mãn các nhu cầu của Nhà nước và đạt được các mục tiêu kinh tế - xã hội

Ngân sách cấp huyện, thành phố là một cấp ngân sách trong hệ thống NSNN, do vậy về bản chất, ngân sách cấp huyện, thành phố cũng chịu sự tác động của các chủ thể quản lý như đối với NSNN nói chung, song có sự hạn chế về đối tượng và phạm vi áp dụng Như vậy ta có định nghĩa về quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, thành phố như sau:

Quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, thành phố là việc huyện, thành phố sử dụng những công cụ, biện pháp tổng hợp để tập trung một phần nguồn

tài chính, hình thành quỹ ngân sách của huyện, thành phố và thực hiện phân phối, sử dụng quỹ đó một cách hợp lý có hiệu quả nhằm thực hiện các yêu cầu của Nhà nước giao cho địa phương và đạt được các mục tiêu kinh tế - xã hội của địa phương

1.2.1.2 Nguyên tắc quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, thành phố

Để quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, thành phố hợp lý, hiệu quả và đạt được mục tiêu kinh tế - xã hội đề ra cần phải đảm bảo các nguyên tắc sau:

* Nguyên tắc đầy đủ, trọn vẹn

Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, thành phố Nội dung của nguyên tắc này là: Mọi khoản thu, chi phải được ghi đầy đủ vào kế hoạch ngân sách, mọi khoản chi phải được vào sổ và quyết toán rành mạch Chỉ có kế hoạch ngân sách đầy đủ, trọn vẹn mới phản ánh đúng mục đích chính sách và đảm bảo tính minh bạch của các tài khoản thu, chi

Nguyên tắc quản lý này nghiêm cấm các cấp, các tổ chức Nhà nước lập

và sử dụng quỹ đen Điều này có ý nghĩa rằng mọi khoản thu, chi của ngân sách đều phải đưa vào kế hoạch ngân sách để HĐND huyện, thành phố phê chuẩn, nếu không việc phê chuẩn ngân sách của HĐND huyện, thành phố sẽ không có căn cứ đầy đủ, không có giá trị

* Nguyên tắc thống nhất trong quản lý ngân sách

Nguyên tắc thống nhất trong quản lý ngân sách bắt nguồn từ yêu cầu tăng cường sức mạnh vật chất của Nhà nước Biểu hiện cụ thể sức mạnh vật chất của Nhà nước là thông qua hoạt động thu - chi của ngân sách Nguyên tắc thống nhất trong quản lý ngân sách được thể hiện:

- Mọi khoản thu - chi của ngân sách cấp huyện, thành phố phải tuân thủ theo những quy định của Luật ngân sách Nhà nước và phải được dự toán hàng năm được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt

- Tất cả các khâu trong chu trình ngân sách cấp huyện, thành phố khi triển khai thực hiện phải đặt dưới sự kiểm tra giám sát của cơ quan quyền lực

ở địa phương là HĐND huyện, thành phố

- Hoạt động ngân sách cấp huyện, thành phố đòi hỏi phải có sự thống nhất với hoạt động kinh tế - xã hội của quốc gia, của tỉnh, của huyện, thành phố Các hoạt động này là nền tảng của hoạt động ngân sách cấp huyện, thành phố Hoạt động ngân sách phục vụ cho hoạt động kinh tế - xã hội, đồng thời là hoạt động mang tính chất kiểm chứng đối với hoạt động kinh tế, xã hội

* Nguyên tắc cân đối ngân sách

Ngân sách được lập và thu, chi ngân sách phải được cân đối Nguyên tắc này đòi hỏi các khoản chi chỉ được phép thực hiện khi đã có đủ các nguồn thu bù đắp Uỷ ban nhân dân và HĐND huyện, thành phố luôn cố gắng để đảm bảo cân đối nguồn ngân sách cấp huyện, thành phố bằng cách đưa ra các quyết định liên quan tới các khoản chi để thảo luận và cắt giảm những khoản chi chưa thực sự cần thiết, đồng thời nỗ lực khai thác mọi nguồn thu hợp lý

mà nền kinh tế có khả năng đáp ứng

* Nguyên tắc công khai hoá ngân sách

Về mặt chính sách thu, chi ngân sách cấp huyện, thành phố là một chương trình hoạt động của chính quyền địa phương được cụ thể hoá bằng số liệu Ngân sách huyện, thành phố phải được quản lý rành mạch, công khai để mọi người dân có thể biết nếu họ quan tâm Nguyên tắc công khai của ngân sách được thể hiện trong suốt chu trình ngân sách và phải được áp dụng cho tất cả các cơ quan tham gia vào chu trình ngân sách

* Nguyên tắc rõ ràng, trung thực và chính xác

Nguyên tắc này là cơ sở, tạo tiền đề cho mỗi người dân có thể nhìn nhận được chương trình hoạt động của Chính quyền địa phương và chương trình này phải được phản ánh ở việc thực hiện chính sách tài chính địa

phương Nguyên tắc này đòi hỏi: Ngân sách cấp huyện, thành phố được xây dựng rành mạch, có hệ thống; các dự toán thu, chi phải được tính toán một cách chính xác và phải đưa vào kế hoạch ngân sách; không được che đậy và bào chữa đối với tất cả các khoản thu, chi ngân sách Nhà nước; không được phép lập quỹ đen, ngân sách phụ

1.2.2 Nội dung quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, thành phố

1.2.2.1 Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, thành phố

Tương ứng với cơ chế phân cấp quản lý hành chính đòi hỏi phải có sự chuyển giao nguồn tài chính giữa cấp trên và cấp dưới nhằm đáp ứng nhiệm

vụ thuộc thẩm quyền phân cho từng cấp Phân cấp ngân sách là phần cốt lõi trong giải quyết mọi quan hệ giữa các cấp ngân sách Một hệ thống quản lý cân bằng đòi hỏi có một liều lượng hợp lý giữa quyền hạn của các cấp được phân quyền với thẩm quyền của các cấp được phân cấp

Phân cấp quản lý ngân sách là quá trình chính quyền Nhà nước cấp trên phân giao nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm nhất định cho chính quyền địa phương trong hoạt động quản lý ngân sách Như vậy, chúng ta có thể hiểu một cách khái quát phân cấp quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện, thành phố là một biện pháp quản lý ngân sách Nhà nước Đây thực chất chính là việc phân chia trách nhiệm, quyền hạn quản lý ngân sách nhà nước cấp trên cho chính quyền cấp huyện, thành phố nhằm làm cho hoạt động quản lý của ngân sách huyện, thành phố lành mạnh và đạt hiệu quả cao

Mục tiêu của việc phân cấp quản lý ngân sách được được quy định bởi chức năng và nhiệm vụ của bộ máy Nhà nước cấp huyện, thành phố, có sự thay đổi theo điều kiện cụ thể Phân cấp quản lý ngân sách huyện, thành phố nhằm nâng cao tính chủ động, tích cực của địa phương trong việc thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng [7], [8], [24]

Yêu cầu của việc phân cấp nhiệm vụ quản lý ngân sách là việc giao quyền thu, quyền chi cho cơ quan quản lý Nhà nước cấp huyện, thành phố

phải rõ ràng nhằm thực hiện có hiệu lực, hiệu quả quyền thu, quyền chi ở địa phương Để thực hiện tốt mục tiêu, yêu cầu nói trên, và để chế độ phân cấp quản lý ngân sách huyện, thành phố mang lại hiệu quả cao cần tuân thủ một

- Quá trình phân cấp quản lý ngân sách phải luôn đảm bảo được tính hiệu quả Cần phải phân định rõ nhiệm vụ thu, chi của ngân sách huyện, thành phố; ổn định tỷ lệ phần trăm phân chia các khoản thu, số thu bổ sung từ ngân sách cấp trên cho ngân sách huyện, thành phố từ 3 đến 5 năm Phân cấp quản

lý ngân sách phải mang tính ổn định nhằm tạo điều kiện cho cấp huyện, thành phố chủ động khai thác và bồi dưỡng nguồn thu để thực hiện tốt các nhiệm vụ được giao và tiến tới cân đối ngân sách huyện, thành phố

- Một trong những nguyên tắc cơ bản khi thực hiện phân cấp quản lý ngân sách đó là cần đảm bảo tính công bằng Phân cấp quản lý ngân sách phải dựa vào yêu cầu cân đối chung của địa phương nhưng phải hạn chế đến mức thấp nhất sự chênh lệch về kinh tế, văn hóa xã hội giữa các vùng Thực hiện tốt điều này sẽ góp phần đảm bảo cho hoạt động của ngân sách huyện, thành phố thích ứng với mọi biến động của tình hình kinh tế xã hội trên địa bàn

Nội dung phân cấp quản lý ngân sách bao gồm:

Một là, quy định chi tiết, thẩm quyền ban hành các nguồn thu, các khoản

chi của ngân sách cấp huyện, thành phố trên cơ sở Luật NSNN đã quy định

Hai là, quy định chi tiết quản lý các nguồn thu, các khoản chi cho từng

cấp ngân sách Ví dụ: Quy định rõ ràng nguồn thu nào ngân sách các cấp được thu 100% và nguồn thu điều tiết giữa các cấp ngân sách trên; tỉ lệ điều tiết Quy định nội dung từng khoản chi, phạm vi chi tiêu ngân sách của từng cấp ngân sách

Ba là, quy định quyền hạn và trách nhiệm của từng cấp chính quyền đối

với quá trình chấp hành NSNN (lập, chấp hành, điều chỉnh, quyết toán ngân sách nhà nước); quyền được vay nợ trong dân, mức khống chế, các khoản phụ thu, bổ sung cho ngân sách cấp dưới và tỷ lệ % phân chia nguồn thu giữa ngân sách tỉnh với ngân sách huyện, thành phố, thời hạn lập, chấp hành và báo cáo ngân sách ra HĐND

1.2.2.2 Quản lý quy trình ngân sách cấp huyện, thành phố

- Quy trình NSNN là dùng để chỉ toàn bộ hoạt động của một ngân sách

kể từ khi bắt đầu hình thành cho tới khi kết thúc chuyển sang ngân sách mới

Một chu trình ngân sách gồm 3 khâu nối tiếp nhau, đó là: lập ngân sách; chấp hành ngân sách và quyết toán ngân sách [15]

- Chu trình ngân sách thường bắt đầu từ trước năm ngân sách và kết thúc sau năm ngân sách Trong một năm ngân sách đồng thời diễn ra cả 3 khâu của chu trình ngân sách đó là: Chấp hành ngân sách của chu trình ngân sách hiện tại; quyết toán ngân sách của chu trình ngân sách trước đó và lập ngân sách cho chu trình tiếp theo

- Quản lý quy trình NSNN là điều hành hoạt động của NS theo niên độ (Tài khóa) gồm cả giai đoạn từ khâu lập dự toán NSNN, chấp hành NSNN và quyết toán NSNN Niên độ NSNN là 1 năm, năm NSNN Việt Nam bắt đầu từ ngày 01 tháng 01 đến 31 tháng 12 năm dương lịch

- Quản lý quy trình NS huyện, thành phố có thể làm rõ hơn qua 3 khâu

cơ bản: Lập, chấp hành và quyết toán NSNN [7, [15], [24]

a) Lập dự toán ngân sách huyện, thành phố:

Đây là khâu mở đầu của một chu trình ngân sách, đó là việc dự trù, dự báo, tính toán trước để đưa ra được các số liệu dự kiến về việc thực hiện thu, chi ngân sách huyện, thành phố trong năm ngân sách tiếp theo

Phòng tài chính – kế hoạch huyện, thành phố có vai trò lập dự toán thu NSNN đối với những khoản thu được phân cấp quản lý, dự toán chi ngân sách cấp thành phố và tổng hợp dự toán ngân sách cấp xã, phương án phân bổ ngân sách thành phố trình UBND thành phố; lập dự toán ngân sách điều chỉnh trong trường hợp cần thiết để trình UBND cấp thành phố Hướng dẫn các cơ quan, đơn vị dự toán thuộc thành phố, UBND các xã, phường xây dựng dự toán ngân sách hàng năm

Mục tiêu cơ bản của việc lập dự toán ngân sách là nhằm tính toán đúng đắn ngân sách trong kỳ kế hoạch, có căn cứ khoa học và căn cứ thực tiễn các chỉ tiêu thu, chi của ngân sách trong kỳ kế hoạch

- Yêu cầu trong quá trình lập dự toán ngân sách:

+ Kế hoạch ngân sách Nhà nước phải bám sát kế hoạch phát triển kinh

tế - xã hội và có tác động tích cực đối với việc thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội: Kế hoạch ngân sách chỉ mang tính hiện thực khi nó bám sát

kế hoạch phát triển, xã hội Có tác động tích cực đến thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, cũng chính là thực hiện kế hoạch ngân sách Nhà nước

+ Kế hoạch ngân sách Nhà nước phải đảm bảo thực hiện đầy đủ và đúng đắn các quan điểm của chính sách tài chính địa phương trong thời kỳ và yêu cầu của Luật ngân sách Nhà nước Hoạt động ngân sách Nhà nước là nội dung cơ bản của chính sách tài chính

Do vậy, lập dự toán ngân sách Nhà nước phải thể hiện được đầy đủ và đúng đắn các quan điểm chủ yếu của chính sách tài chính địa phương như:

Trật tự và cơ cấu động viên các nguồn thu, thứ tự và cơ cấu bố trí các nội

dung chi tiêu Bên cạnh đó, ngân sách Nhà nước hoạt động luôn phải tuân thủ các yêu cầu của Luật ngân sách Nhà nước, nên ngay từ khâu lập ngân sách cũng phải thể hiện đầy đủ các yêu cầu của Luật ngân sách Nhà nước như: Xác định phạm vi, mức độ của nội dung các khoản thu, chi phân định thu, chi giữa các cấp ngân sách, cân đối ngân sách Nhà nước

- Căn cứ lập dự toán ngân sách huyện, thành phố:

Để đảm bảo cho việc quản lý ngân sách được tốt, hiệu quả thì công tác lập dự toán ngân sách huyện, thành phố cần chú ý những đặc điểm sau:

+ Lập dự toán ngân sách cần phải dựa vào nhiệm vụ phát triển Kinh tế - Văn hoá - Xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh của Đảng và Chính quyền địa phương trong năm kế hoạch và những năm tiếp theo

+ Lập dự toán ngân sách Nhà nước phải dựa trên kế hoạch phát triển kinh

tế - xã hội của địa phương trong năm kế hoạch Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội là sơ sở, căn cứ để đảm bảo các nguồn thu cho ngân sách Nhà nước Đồng thời, cũng là nơi sử dụng các khoản chi tiêu của ngân sách Nhà nước

+ Lập dự toán ngân sách Nhà nước phải tính đến các kết quả phân tích, đánh giá tình hình thực hiện kế hoạch ngân sách của các năm trước, đặc biệt

là của năm báo cáo

+ Lập dự toán ngân sách Nhà nước phải dựa trên các chính sách, chế

độ, tiêu chuẩn định mức cụ thể về thu, chi tài chính Nhà nước Lập ngân sách Nhà nước là xây dựng các chỉ tiêu thu chi cho năm kế hoạch, các chỉ tiêu đó chỉ có thể được xây dựng sát, đúng, ngoài dựa vào căn cứ nói trên phải đặc biệt tuân thủ theo các chế độ, tiêu chuẩn, định mức thu chi tài chính Nhà nước thông qua hệ thống pháp luật (đặc biệt là hệ thống các Luật thuế) và các văn bản pháp lý khác của Nhà nước

- Phân bổ, giao dự toán Ngân sách huyện, thành phố:

Sau khi UBND huyện, thành phố nhận được quyết định về việc phân bổ

dự toán thu, chi ngân sách Nhà nước của Uỷ ban nhân dân tỉnh, phòng Tài

chính - Kế hoạch huyện, thành phố có nhiệm vụ tham mưu giúp cho UBND huyện, thành phố trình HĐND huyện, thành phố ra Nghị quyết phê chuẩn dự toán thu, chi Ngân sách huyện, thành phố Căn cứ vào Nghị quyết của HĐND huyện, thành phố; UBND huyện, thành phố ra quyết định về việc giao dự toán thu, chi Ngân sách cho từng cơ quan, đơn vị thụ hưởng ngân sách địa phương

và dự toán thu, chi ngân sách cho từng xã

- Điều chỉnh dự toán Ngân sách:

Hàng năm, khi có một số nhiệm vụ phát sinh đột xuất nằm ngoài dự toán tại các cơ quan đơn vị dự toán Các đơn vị có nhiệm vụ phát sinh này lập

tờ trình nộp phòng Tài chính - Kế hoạch huyện, thành phố tổng hợp báo cáo UBND huyện, thành phố xem xét trình HĐND dân huyện, thành phố tại kỳ họp HĐND gần nhất phê duyệt Sau khi có Nghị quyết phê chuẩn của HĐND huyện, thành phố; UBND huyện, thành phố ra quyết định điều chỉnh, bổ sung

dự toán ngân sách cho các cơ quan đơn vị, các xã, phường, thị trấn [3], [7], [8], [9]

b) Chấp hành dự toán ngân sách huyện, thành phố:

Đây là khâu tiếp theo trong chu trình ngân sách, là quá trình sử dụng tổng hợp các biện pháp kinh tế, tài chính và hành chính nhằm biến các chỉ tiêu thu chi ghi trong kế hoạch ngân sách Nhà nước năm của xã trở thành hiện thực Có thể nói đây là khâu cốt yếu, trọng tâm có ý nghĩa quyết định đối với quản lý chu trình ngân sách cấp huyện, thành phố và là khâu biến những kế hoạch trên giấy tờ trở thành hiện thực

Sau khi được UBND huyện, thành phố tiến hành ra quyết định giao dự toán ngân sách cho các đơn vị sử dụng ngân sách trực thuộc Phòng Tài chính

- Kế hoạch căn cứ vào quyết định của UBND huyện, thành phố thông báo phân bổ dự toán ngân sách gửi cho các đơn vị trực thuộc; đồng thời gửi Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước huyện, thành phố để phối

hợp thực hiện

Khi nhận được quyết định của UBND huyện, thành phố thông báo của phòng Tài chính - Kế hoạch huyện, thành phố Các cơ quan đơn vị, các xã, phường, thị trấn tổ chức triển khai ngay công tác thu, chi ngân sách Nhà nước thuộc nhiệm vụ được giao

- Về thực hiện nhiệm vụ thu Ngân sách chỉ cơ quan tài chính, cơ quan Thuế, cơ quan Hải Quan và cơ quan khác được Nhà nước giao nhiệm vụ thu ngân sách (gọi chung là cơ quan Thu) được tổ chức thu Ngân sách Nhà nước

Cơ quan Thu có nhiệm vụ, quyền hạn: (1) Phối hợp với các cơ quan Nhà nước hữu quan tổ chức thu đúng pháp luật; chịu sự chỉ đạo, kiểm tra của UBND và

sự giám sát của HĐND về công tác thu Ngân sách tại địa phương; (2) Phối hợp với mặt trận tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên tuyên truyền, vận động tổ chức, cá nhân thực hiện nghiêm chỉnh nghĩa vụ nộp ngân sách theo quy định của luật Ngân sách Nhà nước và các quy định khác của pháp luật; (3) Tổ chức quản lý, thực hiện thu thuế và các khoản thu khác phải nộp Ngân sách Nhà nước do các tổ chức, cá nhân nộp; (4) Kiểm tra, kiểm soát việc chấp hành thu, nộp ngân sách nhà nước và xử lý các hành vi, vi phạm theo quy định của pháp luật

Toàn bộ các khoản thu ngân sách phải được nộp trực tiếp vào Kho bạc Nhà nước Trong trường hợp đặc biệt, cơ quan thu được phép thu trực tiếp, nhưng phải nộp đầy đủ, đúng thời hạn vào Kho bạc Nhà nước theo quy định của Bộ trưởng Bộ Tài chính

- Về chi ngân sách căn cứ vào dự toán ngân sách được giao và yêu cầu thực hiện nhiệm vụ, thủ trưởng đơn vị sử dụng ngân sách thực hiện rút kinh phí chi tiêu cho hoạt động của đơn vị mình và phải chịu trách nhiệm về việc quản lý, sử dụng tài sản và ngân sách Nhà nước theo đúng chính sách chế độ, tiêu chuẩn, định mức dự toán được giao; trường hợp vi phạm sẽ xử lý theo

quy định của luật Ngân sách Nhà nước năm 2015

Các khoản chi thường xuyên theo định kỳ được bố trí kinh phí đều trong năm để chi; các khoản chi có tính chất thời vụ hoặc mua sắm, sửa chữa lớn được

bố trí trong thời điểm kinh phí ngân sách đáp ứng được thì thực hiện

Chi đầu tư phát triển phải đảm bảo cấp đúng và đủ theo tiến độ thực hiện trong phạm vi tổng mức dự toán được giao

Đối với những dự án, nhiệm vụ chi quan trọng, đột xuất cấp thiết thì được tạm ứng trước dự toán để thực hiện

Về nhiệm vụ chi cho các chương trình mục tiêu quốc gia; chi mua sắm, sửa chữa lớn, chi sự nghiệp kinh tế, dự toán năm giao cho các đơn vị sử dụng còn được phân theo tiến độ từng quý

Dự toán chi đầu tư xây dựng cơ bản được phân bổ chi tiết theo từng loại và các hạng mục của Mục lục Ngân sách Nhà nước phân bổ bằng thông báo hạn mức vốn đầu theo tiến độ thực hiện

Trong quá trình chấp hành ngân sách, khi phát sinh các công việc đột xuất như: Khắc phục hậu quả thiên tai, địch hoạ và các nhiệm vụ chi cấp thiết chưa được bố trí hoặc bố trí chưa đủ trong dự toán được giao mà sau khi sắp xếp lại các khoản chi, đơn vị vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu lập tờ trình báo cáo phòng Tài chính tổng hợp trình UBND huyện, thành phố để xử lý

Việc xử lý các khoản chi phát sinh đột xuất trong năm, phòng Tài chính

- Kế hoạch huyện tổng hợp trình UBND huyện xem xét điều chỉnh bổ sung dự toán ngân sách nhà nước trình HĐND vào kỳ họp gần nhất

Quá trình thực hiện khâu chấp hành dự toán ngân sách huyện, thành phố được sự giám sát của nhân dân, HĐND huyện, thành phố, các cơ quan tài chính cấp trên, nhất là Sở Tài chính tỉnh phải thường xuyên kiểm tra, hướng dẫn công tác quản lý tài chính là một công việc hết sức quan trọng giúp cho UBND huyện, thành phố phát hiện được những sai sót, kịp thời điều chỉnh

cho đúng với các quy định của Nhà nước [3], [7], [8], [9]

c) Quyết toán ngân sách huyện, thành phố:

Đây là khâu cuối cùng của một chu trình ngân sách nhằm tổng kết lại quá trình thực hiện dự toán ngân sách năm đánh giá toàn bộ kết quả hoạt động của một năm ngân sách, trên cơ sở đó rút ra ưu điểm, nhược điểm và bài học kinh nghiệm cho những chu trình ngân sách tiếp theo

Cuối năm ngân sách, căn cứ vào hướng dẫn của Bộ Tài chính, Sở Tài chính và các quy định của pháp luật, thủ trưởng các đơn vị có nhiệm vụ thu, chi ngân sách lập quyết toán ngân sách của đơn vị mình gửi cơ quan quản lý cấp trên

Số liệu thể hiện trong báo cáo quyết toán ngân sách phải chính xác, trung thực Nội dung báo cáo quyết toán Ngân sách phải theo đúng các nội dung ghi trong dự toán được duyệt và phải báo cáo quyết toán chi tiết theo Mục lục Ngân sách Nhà nước và đúng các biểu mẫu theo quy định của Bộ Tài chính phát hành

Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện, thành phố có trách nhiệm chỉ đạo công tác kế toán, lập quyết toán thu, chi ngân sách cấp huyện, thành phố; tổng hợp, lập báo cáo thu Ngân sách Nhà nước trên địa bàn huyện, thành phố và quyết toán thu, chi ngân sách của huyện bao gồm quyết toán thu, chi ngân sách cấp huyện và quyết toán thu chi ngân sách cấp xã trình UBND huyện, thành phố xem xét, gửi Sở Tài chính tỉnh, đồng thời trình HĐND huyện, thành phố phê chuẩn Trong trường hợp báo cáo quyết toán năm của huyện do HĐND huyện, thành phố phê chuẩn có thay đổi so với báo cáo quyết toán năm do UBND huyện, thành phố đã gửi Sở Tài chính thì UBND huyện, thành phố báo cáo bổ sung, gửi Sở Tài chính Sau khi HĐND phê chuẩn, trong thời gian 5 ngày, Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện, thành phố gửi báo cáo quyết toán đến các cơ quan sau:

- 01 bản gửi HĐND huyện, thành phố