luận án tiến sĩ quản lý văn hóa quản lý lễ hội truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố hà nội

- Nội dung: Thực trạng những hoạt động quản lý, những khó khăn bất cập trong hoạt động quản lý, sự phối hợp của các đơn vị với chủ thể quản lý, vai trò của Nhà nước và cộng đồng trong cô

HÀ NỘI,

NGUYỄN THU PHƯỢNG

QUẢN LÝ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG NGHỀ

TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA

HÀ NỘI,

NGUYỄN THU PHƯỢNG

QUẢN LÝ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG NGHỀ

TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Chuyên ngành: Quản lý văn hóa

Mã số: 9229042

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Việt Hương

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi Kết quả nghiêncứu của luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nghiêncứu khoa học nào trước đó Tôi xin chịu trách nhiệm về những lời cam đoan trên làđúng sự thật.

Tác giả luận án

Nguyễn Thu Phượng

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 2

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ 3

MỞ ĐẦU 4

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG NGHỀ, KHÁI QUÁT VỀ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG NGHỀ TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI 12

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 12

1.2 Cơ sở lý luận về quản lý lễ hội truyền thống làng nghề 22

1.3 Khái quát về lễ hội truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội 38

Tiểu kết chương 1 52

Chương 2: THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC VÀ CỘNG ĐỒNG TRONG QUẢN LÝ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG NGHỀ TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI 54

2.1 Các chủ thể quản lý, mối quan hệ phối hợp trong thực hiện vai trò 54

2.2 Vai trò của các chủ thể thông qua hoạt động quản lý 62

Tiểu kết chương 2 111

Chương 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC VÀ CỘNG ĐỒNG TRONG QUẢN LÝ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG NGHỀ TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI 112

3.1 Căn cứ đề xuất giải pháp 112

3.2 Đề xuất một số giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước và cộng đồng trong quản lý lễ hội truyền thống làng nghề 130

Tiểu kết chương 3 147

KẾT LUẬN 148

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 151

TÀI LIỆU THAM KHẢO 152

PHỤ LỤC 162

VHTT&DL Văn hóa Thể thao và Du lịch

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ

Bảng 01 Đối chiếu thang điểm và mức độ đánh giá theo thang đo Likert 9

Sơ đồ 1.1 Lý thuyết vai trò áp dụng QLLH truyền thống làng nghề 30

Sơ đồ 1.2 Vai trò của Nhà nước và cộng đồng QLLH truyền thống làng nghề 31

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Lễ hội truyền thống là một trong những loại hình sinh hoạt văn hóa dân giantiêu biểu, sản phẩm văn hóa tinh thần của cha ông ta được hình thành trong lịch sử vàtồn tại cho đến ngày nay Lễ hội có vai trò quan trọng trong đời sống văn hoá củacộng đồng, nơi lưu giữ, bảo tồn và trao truyền nhiều giá trị văn hóa tốt đẹp, phản ánhnhững nhu cầu, ước vọng tạo sự gắn kết, mối quan hệ gắn bó, gần gũi giữa những conngười khi cùng chung sống trong một làng xã, khu vực, vùng miền và cả ở phạm viquốc gia, dân tộc

Hà Nội là thành phố của sự đa dạng, có lịch sử ngàn năm văn hiến, nguồn tàinguyên dồi dào, đa dạng về loại hình và có giá trị cao về lịch sử, văn hóa, kiến trúc,nghệ thuật với 5.922 di tích lịch sử văn hóa, trong đó có 2.396 di tích đã được xếp hạng,bao gồm: 01 di sản văn hóa thế giới, 12 di tích quốc gia cấp đặc biệt (Hoàng thànhThăng Long - Hà Nội vừa là di sản văn hóa thế giới vừa là di tích quốc gia đặc biệt),1.182 di tích quốc gia, 1.202 di tích cấp thành phố Di sản văn hóa phi vật thể Hà Nội

có 1.793 di sản, trong đó 1.206 lễ hội: 01 di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhânloại là Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc Sơn, 26 di sản được ghi danh vào di sảnvăn hóa phi vật thể quốc gia, trong đó có các lễ hội khá nổi tiếng như: Lễ hội làng Bình

Đà (Thanh Oai), lễ hội làng Lệ Mật (Long Biên), lễ hội làng Triều Khúc (Thanh Trì), lễhội đền Và (Sơn Tây)…[76]

Hà Nội còn là nơi hội tụ tinh hoa nghề thủ công truyền thống của cả nước Trong

số khoảng 5.400 làng nghề ở Việt Nam, riêng Hà Nội chiếm 1/3 số làng nghề vớikhoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề, trong đó có hơn 300 làng nghề thủ côngtruyền thống tiêu biểu Mạng lưới làng nghề thủ công rộng khắp cùng hàng trăm nghệnhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú lĩnh vực thủ công mỹ nghệ đã được Chủ tịch nướcphong tặng, cùng cộng đồng thợ giỏi và rất nhiều nhà sáng tạo trẻ đã đưa Hà Nội trởthành nơi nuôi dưỡng, hội tụ và thúc đẩy cảm hứng sáng tạo, lan tỏa trong xã hội, nơitôn vinh văn hóa Việt, đưa sản phẩm thủ công truyền thống ra thị trường quốc tế

Công tác tổ chức, QLLH truyền thống, công tác bảo tồn, phát huy giá trị DSVH

đã được Đảng và Nhà nước quan tâm chú trọng Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyếtđịnh số 1230/QĐ-TTg ngày 15/7/2021 về phê duyệt Chương trình Bảo tồn và pháthuy bền

vững giá trị di sản văn hóa Việt Nam, giai đoạn 2021-2025, mục tiêu đề cập đến việcbảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa [17]; Quyết định số 1909/QĐ-TTg ngày12/11/2021 về phê duyệt Chiến lược phát triển văn hóa Việt Nam đến năm 2030, trong

đó mục tiêu hướng tới năm 2030 có khoảng 70% số di sản trong Danh mục di sản vănhóa phi vật thể quốc gia được xây dựng đề án, chương trình bảo vệ và phát huy giá trị[18]; Quyết định số 2026/QĐ-TTg ngày 02/12/2021 về phê duyệt Chương trình số hóa

Di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2030, trong đó có DSVH phi vật thể [19].Thành ủy Hà Nội cũng đã ban hành Nghị quyết 09-NQ/TU ngày 22/02/2022 về “Pháttriển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021-2025, định hướng đếnnăm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”, trong đó mục tiêu phấn đấu ngành công nghiệpvăn hóa Thủ đô phát triển thương hiệu “Thủ đô ngàn năm văn hiến”, “Thành phố vì hòabình”, “Thành phố sáng tạo” [77]… Bên cạnh đó, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịchcũng đã ban hành Quyết định số 2139 /QĐ-BVHTTDL ngày 16/7/2021 phê duyệt Đề

án “Số hóa dữ liệu lễ hội tại Việt Nam” giai đoạn 2021-2025 nhằm tăng cường hiệu lực,hiệu quả quản lý Nhà nước về hoạt động lễ hội Nâng cao vai trò, trách nhiệm của cơquan quản lý Nhà nước của các Bộ, ngành, địa phương và người dân trong hoạt động lễhội [10]

Tuy nhiên, trong bối cảnh đời sống hiện nay khi quá trình công nghiệp hóa, hiệnđại hóa diễn ra mạnh mẽ với sự phát triển đa dạng các ngành nghề, sự tăng dân sốnhanh chóng, sự biến đổi của đời sống văn hóa, Hà Nội một mặt đang đón nhận những

cơ hội và thách thức của sự phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa trong bối cảnh toàn cầuhóa và hội nhập quốc tế, mặt khác cũng đang phải đối diện với nhiều khó khăn, tháchthức, đặc biệt trong việc giữ gìn và bảo tồn những giá trị văn hoá truyền thống Bởi vậy,công tác tổ chức và QLLH đã trở thành vấn đề cấp thiết Hiện nay, vấn đề này cònnhiều bất cập, việc thực hiện vai trò của Nhà nước và cộng đồng ở một số lễ hội truyềnthống làng nghề tại Hà Nội chưa hiệu quả, chưa đáp ứng cao kỳ vọng của từng chủ thể.Vai trò thiết kế của Nhà nước qua hoạt động hướng dẫn tổ chức lễ hội, điều chỉnh quakiểm tra giám sát chưa được chặt chẽ Vai trò phối hợp giữa Nhà nước và cộng đồngcòn nhiều hạn chế Một số lễ hội truyền thống làng nghề, vai trò của cộng đồng bị quátải, việc chỉ đạo, triển khai tổ chức lễ hội chủ yếu do cộng đồng dân cư thực hiện, dẫnđến hiệu quả tổ chức, QLLH truyền thống làng nghề chưa cao, vấn đề về quyền lợi vànghĩa vụ chưa đồng thuận cao

Trên thực tế, nghiên cứu về di tích lịch sử văn hóa, lễ hội làng nghề ở Hà Nội hay

lễ hội truyền thống Hà Nội đã có rất nhiều công trình, đặc biệt trong giai đoạn kỷ niệm1.000 năm Thăng Long - Hà Nội đã có hàng trăm đầu sách được xuất bản Tuy nhiênnghiên cứu về lễ hội truyền thống dưới góc độ quản lý thì chưa có nhiều, nhất là việcquản lý lễ hội truyền thống làng nghề trong bối cảnh đô thị hóa đang diễn ra nhanhchóng, sự tăng dân số cơ học cũng như sự biến đổi của đời sống văn hóa ở cả đô thị vànông thôn Đặc biệt, tiếp cận nghiên cứu từ lý thuyết nghiên cứu liên ngành - lý thuyếtvai trò trong QLLH truyền thống còn khan hiếm tại Việt Nam, việc nghiên cứu QLLHtruyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội từ lý thuyết vai trò vẫn còn làmột khoảng trống trong nghiên cứu, nhất là nghiên cứu từ lý thuyết vai trò để nhìn nhậnviệc thực hiện vai trò của từng chủ thể quản lý thông qua các hoạt động quản lý Trongkhi đó vai trò của Nhà nước và cộng đồng rất quan trọng trong QLLH truyền thống làngnghề Nếu có sự tương tác, phối hợp chặt chẽ của hai chủ thể này sẽ phát huy tốt hiệuquả QLLH truyền thống làng nghề, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế, văn hoá làngnghề trong giai đoạn hội nhập

Chính vì những lý do trên, tác giả đã lựa chọn đề tài “Quản lý lễ hội truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội" làm đề tài nghiên cứu luận án Tiến

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ mục đích nghiên cứu trên, luận án đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về QLLH truyền thống làng nghề

- Xây dựng khung phân tích của luận án

- Đánh giá vai trò của các chủ thể trong QLLH truyền thống làng nghề trên địabàn thành phố Hà Nội trong thời gian qua

- Xem xét những vấn đề đặt ra từ thực trạng dưới góc nhìn của lý thuyết vai trò,khoa học quản lý, từ đó đưa ra một số giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước và cộngđồng trong QLLH truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Vai trò của Nhà nước và cộng đồng trong QLLH truyền thống làng nghề được tổchức ở quy mô cấp phường/xã, quận/huyện, thành phố theo 4 nhóm loại hình làng nghềkhác nhau để có thể khảo sát và đánh giá được tương tác vai trò của các chủ thể, baogồm cả quản lý Nhà nước và cộng đồng

- Quận trung tâm nội thành: Hoàn Kiếm, Ba Đình: Lễ hội Đình Kim Ngân, HàngBạc, đại diện cho mô hình lễ hội truyền thống phố nghề

- Quận nội thành mới được thành lập: Hà Đông: Lễ hội làng nghề Lụa Vạn Phúc,đại diện cho mô hình lễ hội truyền thống làng nghề thương mại liên vùng

- Huyện, xã ngoại thành: huyện Gia Lâm: Lễ hội làng nghề Gốm Bát Tràng, đạidiện cho mô hình lễ hội truyền thống làng nghề thương mại - du lịch; huyện Thanh Oai:

Lễ hội làng pháo Bình Đà, đại diện cho mô hình lễ hội truyền thống làng nghề nôngnghiệp, chuyển đổi ngành nghề

Trong một số phân tích, phạm vi không gian có thể mở rộng để so sánh vai tròcủa Nhà nước và cộng đồng trong QLLH với một số lễ hội truyền thống ở những làngkhông có nghề thủ công ở quy mô nhiều hộ gia đình

3.2.3 Phạm vi thời gian

Nghiên cứu lễ hội truyền thống làng nghề lấy số liệu khảo sát từ năm 2015 đếnnăm 2021

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp nghiên cứu

4.1.1 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Thu thập các tài liệu có liên quan tới đề tài nghiên cứu, phân tích, tổng hợp những tư liệu, các hiện tượng, các hoạt động của các chủ thể có liên quan trực tiếp đến

QLLH truyền thống làng nghề, khái quát hóa để xây dựng cơ sở lý luận cho luận án.Ngoài ra, tác giả cũng phân tích, tổng hợp các chủ trương và chính sách của Đảng vàNhà nước về QLLH truyền thống để khái quát, luận giải về các quan điểm, tư tưởng cóliên quan tới đề tài nghiên cứu Tổng hợp các kết quả nghiên cứu, cụ thể như tổng hợp

số liệu về lễ hội, về số liệu, tư liệu minh chứng cho thực trạng vai trò của Nhà nước vàcộng đồng trong QLLH truyền thống làng nghề

4.1.2 Phương pháp mô hình hóa

Từ góc độ nghiên cứu lý thuyết vai trò, tác giả mô phỏng được vai trò của Nhànước và vai trò của cộng đồng trong QLLH truyền thống làng nghề trên địa bàn thànhphố Hà Nội thông qua các hoạt động quản lý được thể hiện sơ đồ 1.1 và 1.2

4.1.3 Phương pháp điều tra khảo sát bằng bảng hỏi

- Đối tượng khảo sát: cán bộ quản lý cấp huyện, xã; cộng đồng cư dân sinh sống

tại làng nghề; doanh nghiệp, hiệp hội làng nghề đóng trên địa bàn LHTT làng nghề

- Nội dung khảo sát

Khảo sát thực trạng vai trò của Nhà nước và cộng đồng thông qua các hoạt độngQLLH truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội trong thời gian qua

Mức độ hài lòng và mức độ đáp ứng vai trò của Nhà nước và cộng đồng qua cáchoạt động QLLH truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội

- Phương pháp khảo sát

Phương pháp này được tiến hành thông qua việc tổ chức những chuyến đi khảosát thực địa, điều tra xã hội học đối với một số lễ hội truyền thống làng nghề trên địabàn thành phố Hà Nội: Khảo sát tại các lễ hội ở các địa bàn quận nội thành (HoànKiếm, Ba Đình, Hà Đông) và huyện ngoại thành (Gia Lâm, Thanh Oai)

+ Số lượng mẫu khảo sát: tổng số Phiếu khảo sát phát ra là 350 phiếu, trong

đó CBQL 32 phiếu, cộng đồng cư dân làng nghề 318 phiếu (cộng đồng bao gồm:người dân sinh sống ở làng nghề, hiệp hội làng nghề, doanh nghiệp đóng trên địabàn làng nghề) Số phiếu thu về 32 phiếu CBQL, 298 phiếu cộng đồng

+ Đối với phiếu khảo sát: Tác giả sử dụng phương pháp điều tra xã hội học.Phiếu khảo sát được nhập và phân tích bằng phần mềm Microsoft Excel để thống kê sốliệu và xử lý các câu hỏi mở Ngoài ra, còn áp dụng tính điểm theo thang đo Likert đểđánh giá mức độ hài lòng và mức độ đáp ứng vai trò

Kết quả điểm trung bình theo thang đo Likert được đối chiếu trong bảng 01.Sau khi nhập dữ liệu, tiến hành kiểm dò, điều chỉnh dữ liệu (nếu sai sót) và xử lý kết quả khảo sát.

Bảng 01 Đối chiếu thang điểm và mức độ đánh giá theo thang đo Likert

1 - 1.8 Rất kém

1.81 - 2.6 Kém, phải lập kế hoạch để điều chỉnh ngay

2.61 - 3.4 Chấp nhận được, cần tiếp tục cải thiện các hoạt động

3.41 - 4.2 Tương đối tốt, cần phát huy hơn nữa các điểm mạnh và khắc phục một số

tồn tại, hạn chế

4.21 - 5 Rất tốt, cần được phổ biến nhân rộng

4.1.4 Phương pháp phỏng vấn sâu

- Số lượng người phỏng vấn: thực hiện 20 cuộc phỏng vấn chuyên sâu.

- Đối tượng phỏng vấn: Cán bộ quản lý văn hóa quận/huyện, phường/xã,

BQLDT các LHTT, người dân sinh sống tại các làng nghề, Chủ tịch Hiệp hội các làngnghề, các doanh nghiệp

- Nội dung: Thực trạng những hoạt động quản lý, những khó khăn bất cập trong

hoạt động quản lý, sự phối hợp của các đơn vị với chủ thể quản lý, vai trò của Nhà nước

và cộng đồng trong công tác tổ chức, QLLH truyền thống làng nghề trên địa bàn thànhphố Hà Nội trong thời gian qua Một số đề xuất giải pháp nâng cao vai trò của Nhànước và cộng đồng trong QLLH truyền thống làng nghề Kỳ vọng về vai trò của các chủthể quản lý và đánh giá mức độ hài lòng của người trả lời phỏng vấn khi xem xét cáchoạt động quản lý

- Phương pháp phỏng vấn: Tác giả đưa ra các câu hỏi, ghi âm câu trả lời của các

chuyên gia và phân tích, chuyên gia trả lời được mã hóa từ PV01 đến PV31 để đảm bảothông tin cá nhân

4.1.5 Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến của các chuyên gia trong lĩnh

vực QLLH truyền thống làng nghề về các giải pháp đề xuất: Chuyên gia Sở Văn hóa vàThể thao Hà Nội, chuyên gia Phòng văn hóa quận Hà Đông, huyện Gia Lâm

4.1.6 Phương pháp so sánh: Phương pháp này được vận dụng để so sánh vai trò

của Nhà nước và cộng đồng trong QLLH truyền thống làng nghề giữa các lễ hội làngnghề có các mô hình làng nghề khác nhau thông qua hoạt động quản lý So sánh sựkhác nhau giữa các lễ hội truyền thống làng nghề với các lễ hội truyền thống chung

4.2 Phương pháp tiếp cận trong nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra, luận án tiếp cận các lĩnhvực liên ngành: Văn hóa học, Dân tộc học, Xã hội học, Quản lý văn hóa

5 Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

5.1 Câu hỏi nghiên cứu

1 Nhà nước và cộng đồng có vai trò như thế nào trong QLLH làng nghề truyềnthống làng nghề?

2 Tương tác vai trò của Nhà nước và cộng đồng có ảnh hưởng như thế nào đếnQLLH truyền thống làng nghề? Có những điểm khác biệt nào trong QLNN về LHTTlàng nghề?

3 Những vấn đề đặt ra khi thực hiện vai trò của từng chủ thể? Liệu có xuất hiệnquá tải vai trò khi vai trò của cộng đồng ngày càng tăng?

4 Cần những giải pháp nào để nâng cao vai trò của Nhà nước và cộng đồngtrong QLLH truyền thống làng nghề?

5.2 Giả thuyết nghiên cứu

1 Nhận thức của Nhà nước và cộng đồng về giá trị của LHTT làng nghề càng tốtthì càng nâng cao được vai trò của Nhà nước và cộng đồng trong QLLH truyền thốnglàng nghề

2 Nếu có sự đồng thuận giữa vai trò của Nhà nước và vai trò của cộng đồng thì

sẽ nâng cao được vai trò QLLH làng nghề truyền thống của cả Nhà nước và cộng đồng

3 Vai trò định hướng, thiết kế, duy trì và thúc đẩy lễ hội truyền thống làng nghềcàng được phát huy tốt thì càng nâng cao được vai trò của Nhà nước trong QLLHtruyền thống làng nghề

4 Cộng đồng càng tự chủ, chủ động, tích cực, phối hợp với nhau tốt thì càngnâng cao được vai trò QLLH truyền thống làng nghề

5 Đã có sự xuất hiện dấu hiệu quá tải vai trò của cộng đồng khi Nhà nướctham gia ít hơn vào QLlH truyền thống làng nghề

6 Kết quả và đóng góp của luận án

định vai trò của Nhà nước bao gồm: (1) Vai trò định hướng chỉ đạo; (2) Vai trò thiết kế;(3) Vai trò duy trì, thúc đẩy; (4) Vai trò điều chỉnh; (5) Vai trò phối hợp Vai trò củacộng đồng gồm: (1) Vai trò tự chủ; (2) Vai trò chủ động, tích cực; (3) Vai trò thực hiện;(4) Vai trò quyết định; (5) Vai trò phối hợp Luận án đã xây dựng các nội dung cơ bảncác hoạt động quản lý của Nhà nước và cộng đồng khi thực hiện vai trò của mình trongquản lý lễ hội truyền thống làng nghề.

- Căn cứ vào vai trò của các chủ thể đã được xây dựng trong khung nghiên cứu

để khảo sát đánh giá kết quả thực hiện vai trò quản lý lễ hội truyền thống làng nghề củaNhà nước và cộng đồng Luận án đã dẫn ra các tư liệu, số liệu và phân tích các trườnghợp cụ thể trong đó có bốn lễ hội làng nghề lựa chọn để nghiên cứu Qua đó nêu đượcvai trò khác nhau của các chủ thể tại các loại hình làng nghề khác nhau, làm cơ sở để

đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý phù hợp với từng loại hình

- Đánh giá chung về thực hiện vai trò, mức độ tương tác vai trò và kỳ vọng củacác chủ thể trong quản lý lễ hội truyền thống làng nghề (phân tích sự đồng thuận, đồngthuận chưa cao, quá tải vai trò giữa các chủ thể) Bước đầu nêu được những điểm khácbiệt trong QLlH truyền thống làng nghề so với QLLH các loại hình làng khác

6.2 Về thực tiễn

Luận án đề xuất xuất hai nhóm giải pháp: Nhóm giải pháp nâng cao vai trò củaNhà nước và nhóm giải pháp nâng cao vai trò của cộng đồng trong quản lý lễ hội truyềnthống làng nghề, trên cơ sở phân tích những vấn đề đặt ra hiện nay trong quản lý lễ hộitruyền thống làng nghề và bối cảnh của Thủ đô Hà Nội ảnh hưởng đến lễ hội làng nghề.Kết quả nghiên cứu của luận án là tài liệu tham khảo cho cơ quan quản lý vănhóa Ngoài ra luận án còn là cơ sở tư liệu tham khảo cho các tác giả sau này nghiên cứu

về QLLH truyền thống làng nghề

7 Nội dung của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung luận án được chia thành 03 chương như sau:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận về quản lý lễ hội truyền

thống làng nghề, khái quát về lễ hội truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội

Chương 2: Thực trạng vai trò của Nhà nước và cộng đồng trong quản lý lễ hội

truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội

Chương 3: Giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước và cộng đồng trong quản lý

lễ hội truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN

VỀ QUẢN LÝ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG NGHỀ, KHÁI QUÁT VỀ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG NGHỀ TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Những công trình nghiên cứu về quản lý lễ hội

1.1.1.1 Những công trình nghiên cứu về vai trò của Nhà nước trong quản lý lễ hội

Trong công tác QLLH, Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứuxây dựng, củng cố và hoàn thiện hệ thống chính sách và luật pháp có liên quan đếnviệc duy trì và phát huy giá trị văn hóa của lễ hội, vai trò định hướng, chỉ đạo, vai tròthiết kế, phối hợp Vai trò này đã được khẳng định qua nhiều công trình nghiên cứutrên thế giới

Đề cập đến vấn đề này, các công trình nghiên cứu trên thế giới tập trung xem xétvai trò của Nhà nước và mối liên hệ giữa các bên liên quan trong QLLH Có thể kể đếncác công trình tiêu biểu của các tác giả: Frisby, W., & Getz, D (1989), tác giả đề cậpđến việc Nhà nước có vai trò hoạch định chính sách, chỉ đạo các hoạt động của lễ hội và

có mối quan hệ mật thiết với các bên liên quan trong QLLH [116] Trong nghiên cứu về

lễ hội ở hai xã hội phương Tây, 7 lễ hội ở Canada (thành phố Calgary) và 6 lễ hội ởThụy Điển các tác giả Donald Getz, Tommy Andersson và Mia Larson (2006) đã chothấy vai trò của các bên liên quan Các bên liên quan được phân nhóm gồm người quản

lý, người điều phối, người đồng sản xuất, nhà cung cấp, cộng tác viên, khán giả vàngười bị ảnh hưởng, kết quả cho thấy các bên liên quan chính có nhiều vai trò như: vaitrò thực hiện, phối hợp ảnh hưởng đến tổ chức lễ hội Để đánh giá mức độ quan trọngcủa các bên liên quan, nghiên cứu đã sử dụng phương pháp khảo sát đánh giá với cáccấp độ: quan trọng nhất, quan trọng trung bình và ít quan trọng Kết quả cho thấy, trong

7 lễ hội tại Canada, vai trò của cấp thành phố và các tiểu bang là quan trọng nhất (mức1) trong 2/7 lễ hội (Folk và Jazz) Trong khi 6 lễ hội ở Thụy Điển vai trò của cấp thànhphố được đánh giá mức quan trọng nhất là 3/6 lễ hội Vì vậy, cấp thành phố trở thànhmột nhà tổ chức rất quan trọng Ở Calgary hỗ trợ rất ít tài chính cho các lễ hội, bởi họlàm tốt công tác xã hội hóa [112] Cũng nghiên cứu về các lễ hội, tác giả Andersson,Tommy D và Donald Getz (2008), khảo sát trên các lễ hội truyền thống tại Thụy Điển

cho thấy mức độ phụ thuộc của lễ hội này với Nhà nước chỉ đạt ở 2,85/7, điều này chắcchắn phản ảnh mức độ hỗ trợ từ Nhà nước trong các hoạt động tổ chức lễ hội này là rấtthấp Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu cũng cho thấy, mặc dù mức độ hỗ trợ của Nhànước thấp nhưng không thể phủ nhận vai trò của chính quyền địa phương trong quản lý

lễ hội [103] Tác giả Angelo Presenza và Simone Iocca (2012) đã cho thấy mối quan hệphối hợp giữa người tổ chức lễ hội, Nhà nước, các cá nhân và doanh nghiệp trong quản

lý lễ hội âm nhạc ở Ý, đồng thời cũng cho thấy sự tương tác giữa các bên liên quantrong mối quan hệ này Kết quả cho thấy có 14,58% số lễ hội được tổ chức bởi cơ quanNhà nước và cho thấy rằng Nhà nước và doanh nghiệp có vai trò quan trọng đối với vấn

đề liên quan đến kinh phí tổ chức lễ hội [129] Trái ngược lại với nghiên cứu này, vaitrò của Nhà nước lại được đánh giá ở mức độ phụ thuộc rất thấp trong việc tổ chức lễhội âm nhạc tại Thụy Điển Trong nghiên cứu của B Shine Cho và cộng sự (2019) chorằng: tại Hàn Quốc có rất nhiều lễ hội do Nhà nước tổ chức, trong đó Nhà nước thamgia rất nhiều vào việc quản lý và phân bổ một lượng khá lớn các nguồn lực công Tuynhiên, việc quản lý các lễ hội đó như thế nào hiếm khi được kiểm tra, đặc biệt là những

lễ hội vượt quá khả năng quản lý của Nhà nước [109]

Các nghiên cứu trên đều cho thấy vai trò rất quan trọng của chính quyền địaphương trong vấn đề quản lý lễ hội Ngoại trừ Thụy Điển thì vai trò của Nhà nước là rấtquan trọng, bởi ở hầu hết các quốc gia trong các nghiên cứu trên đều không có ảnhhưởng lớn Một số quốc gia việc nhận được tài trợ tổ chức lễ hội từ Nhà nước là khôngnhiều, một số lễ hội ở các nước thì được hưởng các dịch vụ công Các nghiên cứu cũngcho thấy rằng chính quyền địa phương thường dễ tiếp thu các chiến lược du lịch lễ hội;quan hệ đối tác giữa Nhà nước và bên tổ chức lễ hội là cần thiết để củng cố lĩnh vựcnày

Trong bối cảnh điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị, văn hóa ở Việt Nam, nhiềucông trình nghiên cứu đã được các tác giả ở Việt Nam phân tích vai trò của Nhà nướctrong công tác tổ chức, quản lý lễ hội

Khẳng định vai trò của Nhà nước trong QLLH, tác giả Bùi Hoài Sơn (2009) chorằng công việc của Nhà nước được thực hiện thông qua việc ban hành, tổ chức thựchiện, kiểm tra và giám sát việc thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật về lễ hộitruyền thống [74] Cùng bàn về vai trò của Nhà nước, tác giả Nguyễn Hữu Thức (2011)cho rằng: chính quyền sở tại là cơ quan quản lý, hướng dẫn tổ chức lễ hội, đồng thờicũng là thành phần giám sát và hỗ trợ người dân thực hiện các loại hình di sản, trong đó

tiêu biểu là lễ hội truyền thống [85] Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2012), một sốtác giả đã khẳng định vai trò của Nhà nước trong tổ chức và quản lý lễ hội truyền thống:Nhà nước có vai trò, trách nhiệm trong việc quản lý/ điều tiết việc bảo tồn và phát huy

lễ hội bằng các chủ trương, chính sách và thông qua hệ thống tổ chức chính quyền vàcác ngành chuyên môn ở các cấp… Nhà nước và cộng đồng cần thiết lập được mốiquan hệ gắn bó, hài hòa, đặc biệt phát huy tốt nhất vai trò chủ thể của cộng đồng [8].Tác giả Trần Hữu Sơn (2015) cũng đã đề cập đến vai trò của Nhà nước qua một số giảipháp QLLH: (1) Mô hình quản lý, và tổ chức lễ hội do cộng đồng tự quản, có sự giámsát của Nhà nước ở cơ sở Vai trò quản lý của Nhà nước thể hiện ở chỗ: giám sát và chỉđạo, giải quyết kịp thời những vướng mắc xảy ra Mặt khác, vai trò quản lý Nhà nướccũng cần được phân cấp dần tới cộng đồng và thể chế hóa bằng hệ thống hương ước,quy ước chung của làng; (2) Mô hình kết hợp vai trò tự quản của cộng đồng với sự giúp

đỡ của Nhà nước: Các hoạt động lễ và hội vẫn do cộng đồng quyết định và thực hiện làchính, tuy nhiên, đã có sự chỉ đạo, định hướng và tham gia của các ban, ngành chínhquyền và đoàn thể Kinh phí tổ chức lễ hội cũng được Nhà nước tài trợ một phần Vaitrò của Nhà nước thể hiện rõ trong vấn đề đảm bảo an ninh, trật tự, an toàn thực phẩm;(3) Mô hình quản lý, tổ chức lễ hội có sự chỉ đạo chặt chẽ của Nhà nước: Các lễ hội nàyđều có Ban tổ chức do lãnh đạo chính quyền (tỉnh, huyện, thành phố ) làm trưởng ban

Cả bộ máy chính quyền tổ chức lễ hội từ khâu kịch bản, luyện tập, dàn dựng, khai hội,màn bế mạc… Loại hình này tổ chức có vẻ hoành tráng, nhưng người dân ít được thamgia hoặc tham gia với vai trò thụ động, có “lễ” mà không thành “hội” [75]

Bên cạnh đó, có một số công trình đề xuất giải pháp nhằm phát huy vai trò củaNhà nước trong tổ chức và quản lý lễ hội truyền thống ở Việt Nam hiện nay Tiêu biểutác giả Nguyễn Thu Linh, Phan Văn Tú (2004) [41], tác giả Phạm Thị Thanh Quy(2009) [69], tác giả đề xuất để nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn, phát huy những giátrị văn hóa của lễ hội, muốn vậy phải chú trọng công tác quản lý Nhà nước về bảo tồncác di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, tác giả cũng nhấn mạnh phải xác định rõ vaitrò trách nhiệm của chính quyền các cấp trong tổ chức, QLLH theo phân cấp cụ thể BộVăn hóa, Thể Thao & Du lịch (2012) [8], tác giả Trần Hữu Sơn (2015) [75], các tác giảđưa ra giải pháp đều nhằm góp phần đổi mới công tác tổ chức và quản lý lễ hội ở nước

ta như: Nâng cao nhận thức về quản lý lễ hội; Giáo dục các thế hệ biết và hiểu về lịch

sử - văn hóa dân tộc địa phương mình qua các trải nghiệm hội hè, trò chơi, trò diễn dân

gian có giá trị, tìm lại môi trường phục sinh và tôn tạo; trao quyền tự quản cho cộngđồng, có sự giám sát của Nhà nước; mô hình kết hợp vai trò tự quản của cộng đồng với

sự giúp đỡ của Nhà nước…

Đề xuất về các giải pháp QLLH, trong thời gian gần đây, một số nhà nghiên cứuquản lý văn hóa đã dựa trên các vấn đề lý thuyết về quản lý lễ hội nhằm đưa ra các giảipháp quản lý lễ hội ở Việt Nam Với quan điểm quản lý lễ hội với tư cách là di sản vănhóa, tác giả Bùi Hoài Sơn (2007) đặt vấn đề quản lý lễ hội trong khoa học quản lý vănhóa, tác giả cho rằng: lễ hội truyền thống được xem là một phạm trù thuộc khái niệm disản văn hóa phi vật thể, có sự biến đổi, tích lũy và lựa chọn văn hóa qua thời gian, bởivậy Nhà nước giữ vai trò chỉ đạo và định hướng [73] Tác giả Từ Thị Loan (2010) [47],tác giả Từ Thị Loan (2012) [48], đều khẳng định vai trò chỉ đạo, định hướng của Nhànước Ngoài ra, tác giả Đặng Thị Bích Liên (2013) cho rằng, trong thời gian tới cầnnâng cao vai trò chỉ đạo, định hướng của Bộ chủ quản về văn hóa [43]

Như vậy có thể thấy, hầu hết các công trình đã đề cập đến vai trò của Nhà nước

và cộng đồng trong tổ chức, QLLH truyền thống, một số công trình đã đề xuất các giảipháp QLLH truyền thống, tuy nhiên các công trình chỉ đề cập đến vai trò của Nhà nước

và cộng đồng trong tổ chức, QLLH truyền thống chung, chưa khai thác nhiều về QLLHtruyền thống làng nghề

1.1.1.2 Những công trình nghiên cứu về vai trò của cộng đồng trong quản lý

lễ hội

Nghiên cứu về vai trò của cộng đồng trong quản lý di sản văn hóa, các học giảnghiên cứu trên thế giới đã đề cập đến vấn đề này rất sớm, từ khi sự xuất hiện các côngước về di sản văn hóa cho đến nay Tiêu biểu: Lewinskin, Von Silke (2008), tác giảphân tích về vấn đề quyền của dân tộc bản địa, các nguồn lực địa phương trong sángtạo, duy trì các loại hình văn hóa truyền thống [124]; Dawnhee Yim (2009) cho rằng: đểquản lý các di sản văn hóa phi vật thể, nhất thiết phải có sự tham gia của chủ thể di sản

đó để quyết định các cách thức quản lý… [110] Arizpe, Lourdes (2013), tác giả chorằng: Cộng đồng được nhận diện và nhận thức rõ hơn về chính di sản của họ; tự hào,quan tâm đến bảo vệ di sản [103]; trong nghiên cứu Stefano, Michelle L., Peter Davis,Greard (2014), tác giả cũng đã xác nhận vai trò của cộng đồng trong việc tạo ra giá trị

và bảo vệ DSVHPVT [135]

Cùng nghiên cứu về vai trò của cộng đồng trong tổ chức và QLLH, các côngtrình nghiên cứu của các học giả Việt Nam đều nhận thức rõ vai trò chủ động, tích cựccủa cộng đồng trong công tác quản lý lễ hội, đặc biệt nhấn mạnh đến việc khuyến khích

sự tham gia tối đa của cộng đồng Điều này được đề cập đến ở rất nhiều các công trìnhkhác nhau: tác giả Nguyễn Chí Bền (2005) cho rằng: phải lấy cộng đồng là chủ thể thựchành, sáng tạo và hưởng thụ văn hóa lễ hội [1]; tác giả Lê Thị Minh Lý (2010) nhậnđịnh: cộng đồng chính là người làm nên giá trị lễ hội và quyết định cách thức bảo vệ disản của họ Họ là đối tác làm việc với nhà quản lý văn hóa để bảo vệ lễ hội [52]; hayxem xét công tác tổ chức và quản lý lễ hội theo quan điểm quản lý các bên liên quancủa tác giả Từ Thị Loan (2010), tác giả cũng cho rằng “Nên trao trả vai trò tự quản của

lễ hội cho cộng đồng Nhà nước chỉ làm công tác quản lý về mặt hành chính, pháp luật,còn việc quản lý nhân lực, vật lực, tài lực thì nên để cộng đồng tự quản” [47] Tác giả

Từ Thị Loan (2012) cũng khẳng định vai trò quan trọng của cộng đồng trong việc bảotồn và phát huy lễ hội cổ truyền, thể hiện ở ý thức bảo vệ di sản, trong việc lưu trữ, giữgìn các văn bản cổ liên quan đến lễ hội, trong sự tham gia nhiệt tình, tự nguyện vào diễntrình lễ hội, trong khâu quản lý lễ hội Tác giả đưa ra với 4 mô hình chính ở nước tahiện nay, trong đó có mô hình quản lý và tổ chức mang tính cộng đồng tự quản (nhấnmạnh vai trò tự quản của cộng đồng trong việc lên kế hoạch, tổ chức nội dung lễ hội,thực hành lễ hay tổ chức các hoạt động hội; quản lý nguồn thu chi…) Tác giả cũng đúckết được một số tiêu chí chung và mô hình về tổ chức quản lý các lễ hội cổ truyền: 1)Tôn trọng các chủ thể văn hóa, trao quyền tự quyết và tự quản cho cộng đồng địaphương; 2) Quyền lợi và trách nhiệm của người dân địa phương, của chính quyền và dukhách phải được phân bổ hợp lý, minh bạch; 3) Quảng bá, tôn vinh được các nét đẹpvăn hóa của lễ hội, bảo vệ và phát huy các giá trị của di sản văn hóa; 4) Đảm bảo anninh trật tự, an toàn xã hội, giảm thiểu các tệ nạn, biểu hiện tiêu cực; 5) Tôn trọng vàthân thiện với môi trường sống Phát triển lễ hội phải đi đôi với bảo vệ môi trường sinhthái, không tàn phá, xâm hại thiên nhiên, tạo môi trường xanh, sạch, đẹp [48] Ngoài ra,tác giả Nguyễn Văn Huy (2012) cũng có nhận xét, đối với một số lễ hội, Nhà nước canthiệp quá sâu, dẫn đến làm hộ dân, làm giảm sự chủ động của cộng đồng [33]

Ngoài ra, vai trò của cộng đồng trong tổ chức và quản lý lễ hội còn được thể hiệnqua vai trò tự quản, cố kết cộng đồng Tác giả Lương Hồng Quang (2010) cho rằng:

“Năng lực tự quản cộng đồng ở nông thôn vẫn là một giá trị xã hội được coi trọng do ý

thức về cộng đồng, về tập thể vẫn còn sâu đậm trong đời sống tâm linh cũng như trongcuộc sống hàng ngày, thể hiện qua sự trường tồn của hội làng, tâm thức hướng về ông

tổ của làng, tinh thần tình làng nghĩa xóm, sự kiểm soát của dư luận vẫn là những giá trịtác động mạnh đến mọi thành viên trong cộng đồng” [66] Cũng nghiên cứu về vai tròcủa cộng đồng trong việc kết nối, tự quản và cố kết cộng đồng thông qua các hoạt động

lễ hội, tác giả Nguyễn Hữu Thức (2011) cho rằng: “Cộng đồng hơn ai hết biết phải

tổ chức lễ hội như thế nào tùy thuộc vào khả năng tài chính, ý thức tự giác để đáp ứngcác nhu cầu văn hóa lễ hội Với cơ chế tự quản của cộng đồng, người dân biết cách điềuchỉnh hài hòa các lợi ích xuất phát từ họ” [85]

Ở một góc nhìn khác về vai trò của cộng đồng trong tổ chức, QLLH truyềnthống, tại Hội thảo khoa học, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2012) chỉ ra rằng:

“Nâng cao nhận thức của cộng đồng; giải quyết các lợi ích trong nội bộ cộng đồng; mốiquan hệ giữa tổ chức Đảng, chính quyền, mặt trận, các đoàn thể khác, đơn vị quản lý ditích, các vị chủ trì cơ sở thờ tự và cộng đồng trong việc vận hành các hoạt động bảo tồn

di sản và tổ chức lễ hội? Điều quan trọng nhất là xây dựng cho được cơ chế và chínhsách đảm bảo cho cộng đồng thực sự làm chủ di sản của mình” [8, tr.15] Tuy nhiên, cótác giả cũng lưu ý rằng “Chủ trương cộng đồng là chủ thể của lễ hội là đúng, nhưngtrong điều kiện xã hội hiện nay, không thể “khoán trắng” cho cộng đồng, mà rất cần sựchung tay góp sức của các cụ cao niên hiểu biết về lễ hội trong cộng đồng, các nhà khoahọc nghiên cứu về lễ hội và những người làm công tác quản lý di tích, các vị chủ trì cơ

sở thờ tự phối hợp nghiên cứu sâu từng lễ hội dưới sự bảo trợ của chính quyền cơ sở,tạo sự đồng thuận của cộng đồng và hướng dẫn cộng đồng thực hành lễ hội Có nhưvậy, cộng đồng ngày nay mới có thể trở thành chủ thể thực sự của lễ hội” [8, tr.16]

Ngoài ra, khi xem xét đến vai trò của cộng đồng trong lễ hội phải kể đến cácnghiên cứu của các tác giả Đinh Gia Khánh, Lê Hữu Tầng (1993) [37], Phạm Cao Quý(2016) [70], nhiều vấn đề được đề cập đến, như: Tìm hiểu và lý giải tại sao người thamgia lễ hội lại có những thực hành như vậy, những thực hành đó có mục đích và ý nghĩanhư thế nào đối với họ; Những mâu thuẫn, thỏa hiệp, thương thỏa giữa các dòng họ, cácnhóm xã hội, các cộng đồng để thực hành các nghi lễ, sự đóng góp nhân lực vật lựctrong các hoạt động lễ hội; Sự tham gia, can thiệp của chính quyền trong các lễ hội củalàng, nhất là các lễ hội được thế giới vinh danh thì sau đó sự tham gia và vai trò củangười dân ra sao; Vấn đề giới, quyền lực của các nhóm xã hội, các cá nhân khác nhau

trong một cộng đồng được thể hiện qua việc thực hành các lễ hội; Những thay đổi vànhững yếu tố chi phối những thay đổi đó là gì, phản ánh điều gì và nó có tác động nhưthế nào đối với cá nhân, cộng đồng làng chủ thể của lễ hội.

Qua các công trình nghiên cứu ở trên, nhiều công trình khẳng định vai trò củacộng đồng trong công tác tổ chức và quản lý lễ hội: cộng đồng là nhân tố rất quan trọng

để góp phần bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội Cộng đồng sẽ là người quyết định lễ hộicủa họ như thế nào và lễ hội phải xuất phát từ nhu cầu tự thân của họ Vì vậy, cần traotrả lễ hội cho cộng đồng, nâng cao vai trò tự quản của cộng đồng trong công cuộc bảotồn và phát huy lễ hội cổ truyền Ngoài ra có rất nhiều công trình đề cập đến mối quan

hệ giữa quản lý Nhà nước và cộng đồng trong quản lý di sản văn hóa nói chung và lễhội nói riêng: nhóm công trình nghiên cứu này tập trung vào việc chỉ ra mối liên hệ củacác bên liên quan trong quản lý di sản - quản lý lễ hội truyền thống; chứng minh về sựcần thiết của cộng đồng trong vai trò quản lý di sản văn hóa phi vật thể; chỉ ra vaitrò của các chủ thể là Nhà nước và cộng đồng (người dân, doanh nghiệp…) trongquản lý lễ hội truyền thống Ở hầu hết các công trình đều có chung quan điểm chorằng người dân/cộng đồng chính là chủ thể của lễ hội, họ là người tổ chức, tham gia vàhưởng thụ các giá trị của lễ hội Các tổ chức Đảng và chính quyền địa phương nếu cótham gia cũng chỉ có vai trò giúp đỡ, hỗ trợ, định hướng Tuy nhiên, các công trình chưa

đi nghiên cứu cụ thể về vai trò của Nhà nước và cộng đồng trong QLLH truyền thốnglàng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội

1.1.2 Những công trình nghiên cứu về quản lý lễ hội truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội

Trong bối cảnh lịch sử, văn hoá, xã hội có nhiều thay đổi, thách thức, nhiều tácgiả đã đi sâu nghiên cứu, phân tích thực trạng và đưa ra những giải pháp quản lý nhằmgiữ gìn, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá của các làng nghề và lễ hội làng nghề

Hà Nội với vai trò Nhà nước và cộng đồng, các bên liên quan Tiêu biểu cho nhómnghiên cứu này có các công trình của các tác giả:

Tác giả Nguyễn Viết Chức - chủ biên (2001), nhóm tác giả giới thiệu 10 lễ hộitruyền thống tiêu biểu của Hà Nội với các biện pháp giữ gìn, tổ chức, quản lý, phát huy

lễ hội truyền thống trong sự nghiệp đổi mới đất nước, rút ra các mô hình khuyến khích

xã hội hóa các hoạt động lễ hội truyền thống của Hà Nội [20] Viện Văn hóa Nghệ thuậtQuốc gia Việt Nam (2012) tập hợp nhiều bài viết bàn về giá trị lễ hội trong đời sống xã

hội đương đại, về chính sách quản lý đối với di sản văn hóa nói chung và di sản văn hóaphi vật thể nói riêng bởi các nhà khoa học Việt Nam và quốc tế, xem xét quá trình toàncầu hóa các di sản văn hóa phi vật thể [91] Tác giả Nguyễn Chí Bền (2013) đã làm rõđược những thách thức của công cuộc bảo tồn di sản văn hóa ở một địa bàn là Thủ đô

Hà Nội, xác định vai trò của chủ thể văn hóa trong công cuộc bảo tồn di sản văn hóahiện nay [2]

Ngoài ra, có rất nhiều công trình nghiên cứu dưới dạng các bài báo, bài tạp chí,như: tác giả Hoàng Thị Ngọc Lan (2007) [39], Bùi Thế Quân (2010) [67], Nguyễn ThịBích Thủy (2014) [83]… các tác giả đã phân tích những ưu điểm, những bất cậptrong tổ chức quản lý phát triển làng nghề, lễ hội truyền thống làng nghề trên địa bàn

Hà Nội, chỉ ra các giải pháp cụ thể nhằm giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa làngnghề như giải pháp về nhận thức; giải pháp về tuyên truyền; giải pháp về bảo tồn vănhóa làng nghề; giải pháp về đa dạng hóa và nâng cao chất lượng sản phẩm làng nghề;giải pháp về sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương trong phát triển làng nghề

Trong thời gian gần đây, vấn đề quản lý lễ hội truyền thống nói chung và quản lý

lễ hội truyền thống làng nghề nói riêng được nghiên cứu bàn luận trong các luận văn,luận án, các đề tài nghiên cứu: Nguyễn Thanh Phương (2011) [64], Lê Thu Giang(2011) [25], Trần Thu Hà (2014) [27], Nguyễn Thị Mỹ Linh (2015) [42], Nghiêm ThịHường (2016) [34], Nguyễn Thị Hồng Nhung (2017) [61], … Nhìn chung, các côngtrình nghiên cứu trên đề cập về quản lý văn hoá nói chung và quản lý lễ hội truyềnthống làng nghề một số quận/huyện Trên cơ sở điều tra thực trạng địa bàn nghiên cứu,căn cứ trên cơ sở lý thuyết quản lý, các tác giả đã đưa ra những giải pháp cụ thể nhằmbảo tồn, phát huy các giá trị văn hoá vật thể, phi vật thể của Hà Nội đồng thời hạn chếcác biểu hiện tiêu cực Tuy nhiên các công trình chưa đi sâu nghiên cứu về vai trò củaNhà nước và cộng đồng trong QLLH truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố HàNội

1.1.3 Những công trình nghiên cứu vận dụng lý thuyết vai trò

Lý thuyết vai trò là một trong những ý tưởng phổ biến nhất trong khoa học xãhội Không những thế, lý thuyết vai trò được rất nhiều các nhà khoa học áp dụng nghiêncứu trong nhiều lĩnh vực khác nhau Có thể kể đến một số tác giả đã vận dụng lý thuyếtvai trò trong một số lĩnh vực sau:

Tác giả Sheryl L Shivers-Blackwell (2004) [134], tác giả đã khẳng định: (1) Sựđồng nhất giữa những người đương nhiệm càng lớn, họ càng đồng thuận hơn với những

kỳ vọng của chính họ và những vị trí khác (2) Các thành viên của một hệ thống xã hội

đã tương tác với một hệ thống xã hội càng lâu, họ sẽ càng đồng thuận hơn về những kỳvọng mà họ ứng tuyển vào các vị trí đương nhiệm trong hệ thống xã hội đó (3) Trongviệc quy định nghĩa vụ của những người đương nhiệm giữ hai vị trí trong một tổ chứcchính thức, sẽ có sự đồng thuận lớn hơn giữa những người đương nhiệm của bất kỳ vịtrí nào trong tổ chức Nghiên cứu của tác giả Anne J Broderick (1998) [104], tác giảcho rằng các dịch vụ dựa vào con người theo định hướng mục tiêu tương tác, tiếp thịtương tác, trao đổi tiếp thị và cho phép các công ty đánh giá mức độ tương tác tìm kiếmtrong quản lý khách hàng của họ Sự khác biệt về vai trò có thể xảy ra trong các cuộcgặp gỡ dịch vụ mà khách hàng có vai trò rõ ràng kỳ vọng của nhà cung cấp dịch vụ vàtrở nên không hài lòng với thực hiện các kỳ vọng về vai trò này; xung đột giữa các vaitrò có thể xảy ra thông qua tranh luận hoặc khiếu nại Vai trò sự khác biệt cũng có thểxảy ra khi có các vai trò phụ thuộc lẫn nhau trong dịch vụ quy định (mỗi bên có thể cóquan điểm mâu thuẫn về những gì phù hợp trong các vai trò; do đó gây ra xung đột nội

bộ vai trò) Cũng bàn về sự tương tác vai trò, kỳ vọng của các vai, tác giả Whelan, Jodie(2014) [121], tác giả sử dụng lý thuyết vai trò nhận thức để làm rõ vai trò của người tiêudùng và lập luận rằng vai trò của người tiêu dùng được hình thành tốt nhất như mộtmạng lưới các hiệp hội, khi được tương tác, kích hoạt, có thể hình thành nhận thức vàhành vi Ở góc nhìn khác về sự tương tác vai trò và kỳ vọng vai trò, tác giả ChekitanS.Dev (1989), Đại học Cornell [108], nghiên cứu đã chỉ rõ vai trò của người dịch vụ vàmọi vấn đề liên quan đến tương tác dịch vụ Để đảm bảo thích hợp ban hành vai tròtrong trường hợp này và các trường hợp khác, cần phải xác định các kỳ vọng về hiệusuất cụ thể của nhiều loại vai trò mà người dịch vụ phải thực hiện Nếu đó là sự tươngđồng giữa hiệu suất và kỳ vọng, đó là dịch vụ giao dịch thường thành công, để lại dư

âm tích cực Tuy nhiên, tiêu cực càng lớn giữa kỳ vọng và hiệu suất, nếu sự không hàilòng của một bộ phận khách hàng càng lớn

Qua các công trình nghiên cứu ở trên, có thể thấy, các tác giả đã vận dụng lýthuyết vai trò trong quản lý ở các lĩnh vực khác nhau Các công trình đã phân tích vaitrò của từng chủ thể, thông qua các hoạt động quản lý, đồng thời họ đánh giá kỳ vọngđạt được của mỗi chủ thể, mức độ hài lòng của các bên Đặc biệt một số công trình đã

đề cập đến mối quan hệ, sự tương tác của các chủ thể để nhìn nhận vai trò của họ, giảithích trong quá trình tương tác có sự đồng thuận, không đồng thuận, quá tải vai trò Tuy

nhiên, chưa có tác giả nào đề cập đến việc vận dụng lý thuyết vai trò trong QLLHtruyền thống Đây là một khoảng trống để luận án tiếp tục nghiên cứu.

1.1.4 Những vấn đề rút ra từ tổng quan nghiên cứu

Qua nghiên cứu tổng quan, NCS nhận thấy đã có một số công trình nghiên cứu

đề cập đến vai trò của Nhà nước trong việc hoạch định chính sách, chỉ đạo thông quaviệc ban hành, hướng dẫn tổ chức thực hiện, kiểm tra và giám sát việc thực hiện các vănbản quy phạm pháp luật về tổ chức, QLLH truyền thống Ngoài ra, Nhà nước có vai trò,trách nhiệm trong việc quản lý/ điều tiết việc bảo tồn và phát huy lễ hội bằng các chủtrương, chính sách và thông qua hệ thống tổ chức chính quyền và các ngành chuyênmôn ở các cấp, vai trò của các cấp quản lý Nhà nước, chính quyền địa phương, sự phốihợp giữa các chủ thể quản lý và các bên liên quan trong công tác tổ chức và QLLH.Một số công trình cũng đã đề cập đến vai trò của Nhà nước trong việc duy trì, thúc đẩyLHTT qua việc cấp ngân sách cho việc tổ chức LHTT Một số công trình đề cập đếngiải pháp QLLH qua một số mô hình, hầu hết các mô hình đều đề cập đến vai trò quản

lý của Nhà nước thể hiện ở chỗ: chỉ đạo, hướng dẫn và giám sát, giải quyết kịp thờinhững vướng mắc xảy ra

Nghiên cứu vai trò của cộng đồng trong QLLH truyền thống, một số công trình

đề xuất một số giải pháp QLLH truyền thống trong bối cảnh hiện nay, cộng đồng chủthể thực hành, sáng tạo và hưởng thụ văn hóa lễ hội, tự chủ, chủ động trong việc thựchiện các nghi thức, nghi lễ…Một số công trình cũng đã đề xuất giải pháp QLLH truyềnthống kết hợp mô hình quản lý Nhà nước và cộng đồng, cộng đồng chủ động, tích cựctrong tổ chức, QLLH truyền thống nhưng Nhà nước điều tiết, chỉ đạo

Các công trình nghiên cứu về QLLH truyền thống làng nghề trên địa bàn Hà Nội

đã đề cập đến các LHTT làng nghề tiêu biểu ở Hà Nội Một số công trình phân tíchnhững ưu điểm, những bất cập trong tổ chức quản lý phát triển làng nghề, lễ hội truyềnthống làng nghề trên địa bàn Hà Nội Đồng thời chỉ ra các giải pháp cụ thể nhằm giữgìn và phát huy các giá trị văn hóa làng nghề trong đó có giải pháp về vai trò chỉ đạocủa Nhà nước, vai trò của cộng đồng trong việc tích cực, chủ động tham gia công tác tổchức, QLLH truyền thống làng nghề trong phát triển làng nghề; giải pháp về nhận thức;giải pháp về tuyên truyền; giải pháp về bảo tồn văn hóa làng nghề; giải pháp về đa dạnghóa và nâng cao chất lượng sản phẩm làng nghề Một số công trình đã sử dụng lýthuyết vai trò vận dụng trong quản lý các lĩnh vực khác nhau

Những công trình nghiên cứu đi trước đã trình bày ở trên cung cấp cho tác giảluận án một khối lượng kiến thức rất lớn về vai trò của Nhà nước và cộng đồng trongQLLH truyền thống nói chung Đồng thời cung cấp những kiến thức về những tháchthức của công cuộc bảo tồn di sản văn hóa ở thủ đô Hà Nội, một số giải pháp QLLHtruyền thống Tác giả luận án kế thừa kết quả nghiên cứu các công trình của các tác giả

đi trước để làm cơ sở cho nghiên cứu các nội dung trong luận án

Tuy nhiên hầu hết các công trình mới chỉ đi sâu nghiên cứu về QLLH truyềnthống chung, chưa đề cập nhiều đến QLLH truyền thống làng nghề, đặc biệt việcnghiên cứu về vai trò của Nhà nước và cộng đồng trong QLLH truyền thống làng nghềtrên địa bàn thành phố Hà Nội dưới góc nhìn từ lý thuyết vai trò chưa được khai thác

nhiều Chính vì vậy, NCS đã lựa chọn thực hiện đề tài “Quản lý lễ hội truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội" làm luận án Tiến sĩ.

1.2 Cơ sở lý luận về quản lý lễ hội truyền thống làng nghề

Lễ hội truyền thống phản ánh các sự kiện lịch sử của địa phương và đất nướcthông qua việc tái hiện các nhân vật, các sự kiện đã xảy ra trong quá khứ [71, tr.68]

Lễ hội truyền thống là sinh hoạt văn hóa, tôn giáo, nghệ thuật truyền thống củacộng đồng làng, xuất phát từ nhu cầu cuộc sống, sự tồn tại và phát triển cho cả làng, sựbình yên cho từng cá nhân, niềm hạnh phúc cho từng gia đình, sự vững mạnh cho từngdòng họ; sự sinh sôi của gia súc, sự bội thu của mùa màng mà bao đời đã quy tụ chungvào bốn chữ “nhân khang vật thịnh” hay “quốc thái dân an” [92, tr.93]

Như vậy, có nhiều quan niệm khác nhau về lễ hội truyền thống, dựa vào cáccách tiếp cận, các phương diện tiếp cận để có thể vận dụng các quan niệm về lễ hội

truyền thống Tuy nhiên, luận án lựa chọn khái niệm: “Lễ hội truyền thống (bao gồm

cả lễ hội tại các di tích lịch sử - văn hóa, lễ hội dân gian) là hình thức sinh hoạt văn

hóa cộng đồng được tổ chức theo nghi lễ truyền thống, nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần của nhân dân” [16].

1.2.1.2 Làng nghề

Có nhiều tác giả đưa ra các quan điểm, khái niệm khác nhau về làng nghề:

Làng nghề là một đơn vị hành chính cổ xưa mà cũng có nghĩa là một nơi quần cưđông người, sinh hoạt có tổ chức, có kỷ cương tập quán riêng theo nghĩa rộng Làngnghề không những là một làng sống chuyên nghề mà cũng có hàm ý là những ngườicùng nghề sống hợp quần thể để phát triển công ăn việc làm Cơ sở vững chắc của cáclàng nghề là sự vừa làm ăn tập thể, vừa phát triển kinh tế, vừa giữ gìn bản sắc dân tộc

và các cá biệt của địa phương [72, tr.6]

Làng nghề là làng cổ truyền làm nghề thủ công Ở đấy, không nhất thiết tất cảdân làng đều sản xuất hàng thủ công Người thợ thủ công nhiều trường hợp cũng đồngthời là người làm nghề nông (nông dân) Nhưng yêu cầu chuyên môn hóa cao đã tạo ranhững người thợ chuyên sản xuất hàng truyền thống ngay tại làng quê của mình, hay ởlàng nghề, phố nghề nơi khác [96, tr.13]

Làng nghề là một cụm dân cư sinh sống trong một thôn (làng) có một hay một sốnghề tách ra khỏi nông nghiệp để sản xuất kinh doanh độc lập Thu nhập từ các nghề cóchiếm tỷ trọng cao trong tổng giá trị sản phẩm của toàn làng [31, tr.13]

Làng nghề là các làng mà phần đông cư dân sống bằng một nghề hoặc nhiềunghề thủ công, có khi chỉ là một công đoạn của nghề, tạo ra các sản phẩm mang tínhcách riêng, thời gian làm nghề và thu nhập của nghề chiếm tỉ lệ lớn nhất so với hoạtđộng kinh tế khác; hoạt động làm nghề có ảnh hưởng lớn đến các mặt khác của làng(kiến trúc làng xóm, nhà cửa, nhịp sống, thiết chế tổ chức và các quan hệ xã hội, tâm lýtính cách, phong tục tập quán…) Làng nghề có thể có hoặc không có truyền thuyết về

tổ nghề [24, tr27-28]

Tóm lại, từ các khái niệm ở trên của các tác giả, luận án tiếp cận khái niệm:

“Làng nghề là các làng mà phần đông cư dân sống bằng một nghề hoặc nhiều nghề thủ

công, có khi chỉ là một công đoạn của nghề, tạo ra các sản phẩm mang tính cách riêng, thời gian làm nghề và thu nhập của nghề chiếm tỉ lệ lớn nhất so với hoạt động kinh tế khác; hoạt động làm nghề có ảnh hưởng lớn đến các mặt khác của làng (kiến trúc làng xóm, nhà cửa, nhịp sống, thiết chế tổ chức và các quan hệ xã hội, tâm lý tính cách, phong tục tập quán…) Làng nghề có thể có hoặc không có truyền thuyết về tổ nghề”

[24, tr27-28]

như sau: “Lễ hội truyền thống làng nghề là một hình thức văn hóa của cộng đồng cư

dân làng nghề, lễ hội tổ chức để tôn vinh tổ nghề - người đã mang nghề thủ công truyền dạy cho người dân, tổ nghề cũng có thể là người thực, có thể là nhân vật huyền thoại Trong lễ hội, ngoài ý nghĩa tôn vinh tổ nghề còn là dịp để tôn vinh nghề nghiệp, tổ chức thi tay nghề và dâng lên tổ nghề những sản phẩm của nghề nghiệp.

Lễ hội truyền thống làng nghề là dịp để thể hiện sự tiếp nối văn hóa từ truyền thống đến hiện đại”.

Từ khái niệm, nghiên cứu sinh nhận thấy cần có các tiêu chí cơ bản để xác định

3) Trong lễ hội có tổ chức các nghi lễ, diễn xướng liên quan đến nghề nghiệp.4) Là dịp để giới thiệu sản phẩm của làng nghề cho khách dự lễ hội

Quản lý là hoạt động nhằm tác động có tổ chức của chủ thể vào một đối tượngnhất định để điều chỉnh các quá trình xã hội và các hành vi của con người, nhằm duy trì

sự ổn định và sự phát triển của đối tượng theo những mục đích nhất định [38]

Quản lý là hoạt động hay tác động có định hướng, có chủ định của chủ thể quản

lý đến khách thể quản lý trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt đượcmục đích của tổ chức [74]

Từ các quan điểm về quản lý ở trên, luận án sử dụng khái niệm “Quản lý là sự

tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu đã đề ra” [30, tr.11] Sự tác động có tổ chức của các chủ thể, trong đó

chỉ tính riêng chủ thể Nhà nước, hệ thống các cơ quan quản lý được thống nhất từ trungương đến địa phương để có hiệu quả trong lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện các quy địnhtrong các văn bản Nhà nước đã ban hành Đối với tổ chức cộng đồng trong lịch sử cũngnhư hiện nay là tổ chức của làng xã và đến nay tổ chức này vẫn đóng vai trò chính cótính quyết định mặc dù thành phần cộng đồng cho tới nay đã đa dạng hơn rất nhiều Cảhai tổ chức (Nhà nước và cộng đồng có thể là các bên liên quan khác) đều có nhữngmục đích/ kỳ vọng cần hướng tới chính là bảo tồn và phát huy một loại hình di sản vănhóa phi vật thể là lễ hội

1.2.1.5 Quản lý lễ hội truyền thống làng nghề

Lễ hội truyền thống làng nghề trước tiên phải được nhìn nhận là một loại hình disản văn hóa phi vật thể Vì vậy, đây chính là quản lý di sản văn hóa phi vật thể Loạihình di sản này do cộng đồng cư dân làng nghề tạo ra và được truyền từ thế hệ này sangthế hệ khác Tuy nhiên, để lễ hội truyền thống làng nghề được tổ chức tốt hơn, đáp ứngđược đầy đủ nhu cầu đời sống văn hóa của cộng đồng Mặt khác, lễ hội sẽ được tổ chứctheo đúng với chủ trương đường lối của Nhà nước Từ góc độ quản lý di sản văn hóa,

tác giả luận án nêu ra khái niệm như sau: “Quản lý lễ hội truyền thống làng nghề là

hoạt động có tổ chức, có hướng đích của các chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu đã đề ra Các chủ thể đều phát huy hết vai trò chức trách, chức năng, nhiệm vụ cụ thể để đạt tới mục tiêu, góp phần nâng cao đời sống văn hóa cho cộng đồng cư dân làng nghề, góp phần phát triển kinh tế xã hội cho các làng nghề trong bối cảnh xã hội phát triển hiện nay”.

LHTT làng nghề là một loại hình di sản văn hóa phi vật thể gắn với đời sống vănhóa của cộng đồng, từ lý thuyết vai trò NCS đã xác định có hai chủ thể là Nhà nước vàcộng đồng Đồng thời căn cứ vào lý thuyết để xác định Nhà nước có những vai trò nhưthế nào và cộng đồng có vai trò như thế nào, hai chủ thể này trong quá trình thực hiệnvai trò luôn cần có sự phối hợp tốt, kết quả phụ thuộc vào sự phối hợp của các chủ thể

Về phương diện Nhà nước: Nhà nước luôn được xem là có vai trò trung tâm điều phối

và xây dựng cơ chế phối hợp giữa các bên liên quan trong đó có cả cộng đồng để đápứng nhu cầu thực tiễn và đạt được hiệu quả (tùy theo tính cần thiết của công việc cụ thể

mà Nhà nước sẽ điều phối hợp lý) Trong quản lý sẽ phải diễn ra đồng bộ, các chủ thể

sẽ thực hiện đầy đủ các vai trò của mình để đáp ứng tốt chất lượng quản lý

1.2.2 Lý thuyết vai trò trong quản lý lễ hội truyền thống làng nghề

Qua nghiên cứu các tài liệu trong nước và nước ngoài, có nhiều lý thuyết như: lýthuyết quản lý, lý thuyết cấu trúc, lý thuyết chức năng, lý thuyết các bên liên quan, lýthuyết vai trò… Tuy nhiên trong khuôn khổ đề tài này, NCS sử dụng lý thuyết vai trò

để triển khai xuyên suốt luận án:

1.2.2.1 Nguồn gốc và sự phát triển của lý thuyết vai trò

Lý thuyết vai trò không thể bắt nguồn từ một nhà tư tưởng hoặc bài báo cụ thể;đúng hơn, nó phát triển dần dần khi các mối quan tâm tương tự nảy sinh trong cácngành khoa học xã hội Sự phát triển dần dần của lý thuyết vai trò có thể được chiathành ba giai đoạn theo trình tự thời gian: giai đoạn tiền thân, giai đoạn phát triển kháiniệm và giai đoạn nghiên cứu thực nghiệm (Biddle, 1979) [118], [121]

Giai đoạn tiền thân bắt đầu vào cuối thế kỷ 19 khi một số nhà tư tưởng có ảnhhưởng bắt đầu bày tỏ quan điểm về hành vi con người phù hợp với quan điểm lý thuyếtvai trò [122] Ví dụ, Cooley (1902) đã viết về “cái tôi nhìn bằng kính”, Durkheim(1897) lập luận rằng “ý thức tập thể” (các chuẩn mực, niềm tin và thái độ được chia sẻ)giữ một xã hội lại với nhau; và Dewey (1922) đã xem xét chức năng của hành vi theothói quen Và mặc dù thuật ngữ vai trò không được sử dụng để biểu thị một cấu trúc lýthuyết cho đến giữa những năm 1930, nhưng “tiền thân” của lý thuyết vai trò này vẫnđược coi là công cụ trong quan niệm của nó (Biddle, 1979; Thomas & Biddle, 1966b).Ngày nay, nhiều khái niệm ban đầu của tiền thân vẫn tồn tại hoặc có những bản saohiện đại trong lý thuyết vai trò Ví dụ, sự quan tâm của Dewey (1922) đối với thói quen

và hành vi được phản ánh trong các kỳ vọng về vai trò

Vào những năm 1930, lý thuyết vai trò đương đại ra đời, khi các khái niệm vềvai trò được chính thức hóa và xây dựng, quan điểm về vai trò của những thập kỷ trướcdần nhường chỗ cho việc nghiên cứu một cách hệ thống các hiện tượng liên quan đếnvai trò Bao gồm trong giai đoạn “phát triển khái niệm” này là các tác phẩm có ảnhhưởng của Mead (1934), Moreno (1934) và Linton (1936) Những công trình này làcông trình đầu

tiên sử dụng vai trò và các thuật ngữ liên quan để biểu thị các cấu trúc lý thuyết vànghiên cứu các vấn đề xã hội, và các ý tưởng, thuật ngữ và câu hỏi nghiên cứu củachúng vẫn tồn tại cho đến ngày nay (Thomas & Biddle, 1966b) Tuy nhiên, phải đến sauThế chiến II, khái niệm vai trò mới bắt đầu xuất hiện trong nghiên cứu thực nghiệm.

Trong giai đoạn phát triển thứ ba và hiện tại của lý thuyết vai trò, khái niệm vaitrò đã được áp dụng cho nghiên cứu thực nghiệm trong nhiều bối cảnh khác nhau trongnhiều lĩnh vực khác nhau Ngôn ngữ của lý thuyết vai trò tiếp tục xuất hiện trong các ấnphẩm khoa học, sách giáo khoa và các bài viết của các chuyên gia quan tâm đến hành

vi, hành động và sự thay đổi Tuy nhiên, hầu hết nghiên cứu này liên quan đến các vấn

đề thực tế (Ví dụ, các vấn đề liên quan đến giáo dục, tâm thần sức khỏe hoặc điều chỉnhtheo nghề nghiệp) chứ không phải là các định đề cơ bản của lý thuyết vai trò (Biddle,

1979, 1986; Thomas & Biddle, 1966a)

Như vậy, qua các giai đoạn phát triển, có thể thấy rằng những người khởi xướng

lý thuyết vai trò là George Herbert Mead trong tâm lý xã hội và Ralph Linton trong xãhội học Lý thuyết vai trò vẫn được phát triển cho đến ngày nay và được nhiều nhànghiên cứu vận dụng trong nhiều lĩnh vực

1.2.2.2 Các quan điểm và nội dung trong lý thuyết vai trò

Có rất nhiều quan điểm về lý thuyết vai trò: lý thuyết vai trò chức năng, cấu trúc,tương tác biểu trưng, tổ chức, nhận thức, giới

Trong nhiều năm, sự phát triển đồng thời và tương đối tách biệt của các thuậtngữ, mệnh đề và lý thuyết liên quan đến vai trò giữa các ngành đã làm nảy sinh cácquan điểm khác biệt trong lý thuyết vai trò Mặc dù tất cả đều sử dụng khái niệm về vaitrò, nhưng các quan điểm khác nhau này dựa trên các giả định khác nhau, sử dụng cáckhái niệm khác nhau và đặt các câu hỏi về cơ bản là khác nhau

Hindin, Michelle J (2007) [118], Biddle, B J (1986) [106] cho rằng lý thuyếtvai trò chức năng xuất hiện từ quan điểm của Linton về vai trò Theo tác giả, các vai tròđược coi là và dựa trên sự hiểu biết chung về quá trình thực hiện Các cá nhân trongquan điểm này học được các vai trò là những kỳ vọng chuẩn mực quy định hành vi phùhợp Tương tự, Biddle, B J (1986) cũng cho rằng lý thuyết vai trò cấu trúc bị ảnhhưởng nhiều bởi Linton (1936) và có lợi ích tương tự như lý thuyết vai trò chức năng

Ví dụ, các vai trò được quan niệm theo khuôn mẫu của các hành vi gắn liền với từng vịtrí trong xã hội Các vai trò được học thông qua tương tác xã hội Ngoài ra, ông cũng

cho rằng: lý thuyết vai trò tổ chức liên quan đến vai trò của các tổ chức chính thức vàcách người dân tương tác với các tổ chức này Quan điểm về lý thuyết vai trò tổ chứcnày cho phép tạo ra xung đột vai trò và căng thẳng vai trò, quá tải vai trò [106] Cũng

đề cập đến các quan điểm về lý thuyết vai trò, Whelan, Jodie (2014), tác giả đưa ra lýthuyết vai trò giới - một sự kết hợp giữa lý thuyết vai trò xã hội và lý thuyết về ảnhhưởng xã hội tìm cách giải thích sự khác biệt giới tính trong hành vi xã hội Ngoài ra,tác giả cũng cho rằng lý thuyết vai trò nhận thức thường được các nhà tâm lý học xã hội

áp dụng Quan điểm này tập trung vào mối quan hệ giữa kỳ vọng cá nhân, vai trò vàhành vi [121]

Nhưng để giải quyết vấn đề đặt ra của Luận án, NCS chọn lý thuyết vai trò vớiquan điểm lý thuyết vai trò tổ chức và nhận thức

- Lý thuyết vai trò tổ chức

Lý thuyết vai trò tổ chức liên quan đến vai trò của các tổ chức chính thức và cáchngười dân tương tác với các tổ chức này Các vai trò gắn liền với các vị trí xã hội vàxuất phát từ những kỳ vọng chuẩn mực do tổ chức tạo ra Vai trò của một cá nhân dựatrên cả những kỳ vọng chuẩn tắc từ một vị trí xã hội nhất định cũng như từ các nhómkhông chính thức trong tổ chức Quan điểm về lý thuyết vai trò này cho phép tạo raxung đột vai trò và căng thẳng vai trò, quá tải vai trò [106] Lý thuyết vai trò tổ chứcthường được sử dụng cho các ứng dụng kinh doanh, cũng như trong các nhà tâm lý học

và nhà xã hội học, nhà quản lý quan tâm đến lý thuyết vai trò tổ chức

- Lý thuyết vai trò nhận thức

Lý thuyết vai trò nhận thức thường được các nhà tâm lý học xã hội áp dụng.Quan điểm này tập trung vào mối quan hệ giữa kỳ vọng cá nhân, vai trò và hành vi[106] Đó là một trong những quan điểm đã tạo ra nhiều nghiên cứu thực nghiệm hơn

Có một số lĩnh vực phụ của lý thuyết vai trò nhận thức Đầu tiên nhìn vào việc nhập vaitheo dòng công việc của Moreno Trường hợp thứ hai xem xét vai trò của các nhà lãnhđạo và những người theo dõi trong các nhóm Nhánh thứ ba phân tích mối quan hệ giữaniềm tin của một cá nhân về hành vi và niềm tin của người khác Một nhánh cuối cùngxuất hiện từ công việc của Mead về nhập vai Quan điểm này, với sự nhấn mạnh vàohành vi và vai trò của cá nhân, giảm thiểu tầm quan trọng của các vị trí xã hội và cấutrúc xã hội

Các đặc trưng của lý thuyết vai trò được thể hiện như sau [106], [121]:

Đoàn kết/đồng thuận, tương đồng vai trò: được các nhà lý thuyết vai trò sử dụng

để biểu thị sự thống nhất giữa các kỳ vọng được nắm giữ bởi nhiều người khác nhau Sựđồng thuận cơ bản hay “sự không đồng thuận” là câu hỏi về những điều kiện nào mà cánhân và những người khác có thể đồng ý hoặc không đồng ý về vai trò Sự đồng thuậnxảy ra khi các cá nhân đã được xã hội hóa theo cách tương tự hoặc khi các cá nhân cókinh nghiệm trong các loại tương tác tương tự

Xung đột vai trò/căng thẳng vai trò: có thể phát sinh khi có xung đột về yêu cầucủa vai trò, khi một cá nhân không đồng ý với đánh giá của người khác về hiệu suất củamình trong các vai trò, hoặc từ việc chấp nhận những vai trò vượt quá khả năng của một

cá nhân Một cá nhân có thể bị hạn chế quyền đàm phán để tránh việc chấp nhận nhữngvai trò gây căng thẳng vì họ bị hạn chế bởi các chuẩn mực xã hội, hoặc vì địa vị xã hộihạn chế khiến họ phải chịu một bàn tay thương lượng kém hơn Sự căng thẳng về vaitrò thường được mô tả là xung đột trong một vai trò… Khái niệm xung đột vai trò cóthể làm cầu nối trải nghiệm của các cá nhân trong các vai trò cụ thể với những kỳ vọngcủa xã hội hoặc văn hóa đối với các vai trò đó

Quá tải vai trò xảy ra khi một cá nhân không thể thực hiện tất cả các vai tròmong đợi của mình Ví dụ, một người phụ nữ đảm nhận các vai trò của một nhân viêntoàn thời gian, mẹ và con gái có thể cảm thấy cô ấy phải gánh vác nhiều vai trò khácnhau và do đó không có thời gian, năng lượng hoặc nguồn lực để thực hiện tất cả chúngnhằm làm hài lòng người khác hoặc xã hội

Như vậy khi xem xét lý thuyết vai trò, đặc trưng rõ nét được thể hiện sự tươngtác giữa các chủ thể khi thực hiện vai trò, mối quan hệ phối hợp giữa các chủ thể có thểxảy ra đồng thuận, xung đột hoặc quá tải khi thực hiện vai trò

1.2.2.3 Quản lý lễ hội truyền thống làng nghề từ lý thuyết vai trò

Từ các công trình trên có thể thấy rằng, lý thuyết vai trò đã được ứng dụngthành công để giải thích sự tương tác giữa các vai trò, kỳ vọng về vai trò ở nhiềulĩnh vực khác nhau, với mỗi lĩnh vực, lý thuyết vai trò sẽ được vận dụng để phù hợpvới từng đặc trưng của chúng Tuy nhiên, đối với lĩnh vực QLLH truyền thống làngnghề, tác giả chưa tổng quan được có nghiên cứu nào vận dụng lý thuyết vai trò

trong QLLH truyền thống làng nghề Do vậy, qua phân tích ưu điểm ở mỗi quan

điểm, tác giả nhận thấy rằng quan điểm về lý thuyết vai trò tổ chức, nhận thức là phùhợp nhất để vận dụng vào trong QLLH truyền thống làng nghề trên địa bàn thành

phố Hà Nội Lý thuyết vai trò áp dụng trong QLLH truyền thống làng nghề được thể hiện trong sơ đồ 1.1.

Sơ đồ 1.1 Lý thuyết vai trò áp dụng QLLH truyền thống làng nghề

Sơ đồ lý thuyết vai trò áp dụng trong QLLH truyền thống làng nghề thể hiện vaitrò của Nhà nước và Cộng đồng trong công tác QLLH truyền thống làng nghề Các vaitrò được thực hiện thông qua các hoạt động quản lý Với vai trò khác nhau, mỗi bên sẽ

có những kỳ vọng và thể hiện hoạt động khác nhau trong công tác QLLH truyền thốnglàng nghề Nhà nước và cộng đồng là hai chủ thể quản lý đòi hỏi phải có sự tương tácvai trò, từ đó đánh giá mức độ đáp ứng vai trò của Nhà nước, cộng đồng thông qua cáchoạt động QLLH truyền thống làng nghề Trong quá trình tương tác, phối hợp khả năngxảy ra một số tình huống: đồng thuận, xung đột, quá tải trong thực hiện vai trò Trong

đó đồng thuận xảy ra khi Nhà nước và cộng đồng thực hiện tốt vai trò của mình thể hiệnqua sự đánh giá của các bên liên quan Xung đột xảy ra khi Nhà nước và cộng độngthực hiện không tốt vai trò của mình hoặc chỉ đáp ứng được một phần nhỏ Quá tải vaitrò thường

xảy ra trong tình huống mà nguồn lực không đáp ứng để thực hiện được các nhiệm vụ, dẫnđến thực hiện vai trò không đáp ứng được các bên liên quan.

Qua quá trình phân tích các vai trò của Nhà nước và cộng đồng trong QLLHtruyền thống làng nghề, qua khảo sát sơ bộ tại các LHTT làng nghề trên địa bàn thànhphố Hà Nội, tác giả đưa ra sơ đồ vai trò của Nhà nước và cộng đồng trong QLLHtruyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội thể hiện ở Sơ đồ 1.2 như sau:

Sơ đồ 1.2 Vai trò của Nhà nước và cộng đồng QLLH truyền thống làng nghề

Trên cơ sở sơ đồ 1.2, luận án làm rõ vai trò của Nhà nước bao gồm: vai trò địnhhướng, chỉ đạo; vai trò thiết kế, hướng dẫn; duy trì và thúc đẩy; điều chỉnh; phối hợp.Vai trò của cộng đồng thông qua các hoạt động QLLH truyền thống làng nghề bao gồm:vai trò tự chủ; chủ động tích cực; thực hiện; quyết định; phối hợp Đồng thời phân tích

rõ mức độ đáp ứng trong quá trình thực hiện vai trò, sự tương tác, phối hợp xảy ra đồngthuận, xung đột hay quá tải, mức độ tương tác và đáp ứng kỳ vọng khi thực hiện vai trò

của Nhà nước và cộng đồng như thế nào, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao vai tròcủa Nhà nước và cộng đồng trong QLLH truyền thống làng nghề.

1.2.3 Vai trò của Nhà nước và cộng đồng trong quản lý lễ hội truyền thống làng nghề

Thực tế đã có các nhà nghiên cứu sử dụng những lý thuyết khác nhau để xácđịnh các chủ thể tham gia quản lý lễ hội, cụ thể như lý thuyết các bên liên quan NCSlựa chọn lý thuyết vai trò, xác định vai trò của hai chủ thể cơ bản đó là Nhà nước vàcộng đồng Mặc dù trên thực tế có thể nhận thấy mối quan hệ giữa quản lý Nhà nước vàvai trò cộng đồng trong quản lý lễ hội luôn có tính biện chứng Trường hợp như Nhànước lãnh đạo chỉ đạo còn cộng đồng tiếp thu tự chủ và thực hiện; Nhà nước thiết kế,cộng đồng thực hiện… Như vậy, có thể thấy rằng phải có nền tảng cơ bản mới tạo ramột điều kiện cần và đủ cho việc triển khai thực hiện Để làm rõ hơn mối quan hệ biệnchứng này, NCS sẽ đi phân tích vai trò của từng chủ thể trong quản lý một loại hình disản văn hóa phi vật thể

1.2.3.1 Vai trò của Nhà nước trong quản lý lễ hội truyền thống làng nghề

Nhà nước có vai trò quan trọng trong quản lý lễ hội truyền thống làng nghề, vaitrò đó được thể hiện như sau:

Vai trò định hướng, chỉ đạo:

Vai trò định hướng của Nhà nước thông qua hoạt động quản lý lễ hội truyềnthống làng nghề được biểu hiện chủ yếu bằng việc xây dựng, ban hành văn bản, xâydựng kế hoạch chỉ đạo tổ chức, quản lý lễ hội truyền thống Trong các văn bản địnhhướng được thể hiện rõ việc xác định mục tiêu, các phương án và nguồn lực thực hiệnmục tiêu Việc xác định mục tiêu đúng đắn, phù hợp sẽ giúp cho tổ chức vận hành,phát triển đúng định hướng và đồng thời ứng phó với sự bất định của môi trường

Những định hướng của Nhà nước luôn được truyền tải (chuyển tới) các đơn vịquản lý các cấp thông qua một văn bản có thể đó là văn bản chung (định hướng pháttriển văn hóa đến một thời điểm/ mốc thời gian nào đó) Có thể việc định hướng nằmtrong một tài liệu, nghị quyết, văn bản cụ thể của Nhà nước Từ định hướng có tínhchiến lược đơn vị quản lý các cấp chịu trách nhiệm soạn thảo các văn bản quản lý gửitới các cơ quan các cấp và cộng đồng được tham khảo rộng rãi và thực hiện Tuy nhiên

để thực hiện tốt vai trò của mình, ngoài việc định hướng cần có sự chỉ đạo các tổ chứcquản lý các cấp thực hiện các chương trình cụ thể và đạt được tính hiệu quả cao

Vai trò thiết kế

Để thực hiện được mục tiêu với các phương án và các nguồn lực đã được xácđịnh thì Nhà nước cần phải có các hướng dẫn, kịch bản Chính vì vậy, thông qua chứcnăng tổ chức mà các hoạt động quản lý lễ hội truyền thống làng nghề sẽ thực hiện vaitrò thiết kế

Vai trò thiết kế liên quan tới các nội dung: Xây dựng cơ cấu tổ chức, phân côngcông việc, giao quyền và chuẩn bị các nguồn lực khác Thực hiện tốt những nội dungnày là tiền đề và điều kiện đặc biệt quan trọng đối với hiệu quả của hoạt động quản lýLHTT làng nghề Trong các hình thái văn hóa tùy từng hình thái khác nhau mà Nhànước sẽ đóng vai trò thiết kế như thế nào Riêng đối với lễ hội việc xây dựng nội dung

tổ chức/kế hoạch tổ chức lễ hội được thực hiện theo sự phân cấp quản lý tùy theo sựphân cấp (huyện/xã) mà nhiệm vụ thiết kế sẽ thuộc đơn vị nào Tuy nhiên đối với lễhội, kế hoạch tổ chức lễ hội sẽ do đơn vị quản lý chịu trách nhiệm phê duyệt, ban tổchức lễ hội sẽ có trách nhiệm thực thi bản kế hoạch đã được phê duyệt

Vai trò duy trì và thúc đẩy:

Vai trò duy trì và thúc đẩy được thể hiện qua chức năng lãnh đạo của quy trìnhquản lý LHTT làng nghề Nhờ có hệ thống nguyên tắc quản lý (nội quy, quy chế) mới

có thể bắt buộc chủ thể quản lý và đối tượng quản lý hoạt động trong giới hạn quyềnlực và thẩm quyền của họ Đây là nhân tố đặc biệt quan trọng góp phần tạo nên kỷ luật,

Vai trò điều chỉnh

Thông qua chức năng kiểm tra mà hoạt động quản lý LHTT làng nghề thể hiệnvai trò điều chỉnh Với hệ thống các tiêu chí được xây dựng để đo lường các kết quảhoạt động

QLLH truyền thống làng nghề của tổ chức để đưa ra các giải pháp nhằm điều chỉnhnhững hạn chế, từ đó đảm bảo cho tổ chức phát triển theo đúng mục tiêu đã đề ra.

Vai trò phối hợp

Thông qua các chức năng lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra mà hoạtđộng quản lý LHTT làng nghề biểu hiện vai trò phối hợp Bản chất của hoạt động quản

lý LHTT làng nghề là nhằm phối hợp các nguồn lực (nhân lực, vật lực, tài lực, tin lực )

để có được sức mạnh tổng hợp nhằm thực hiện mục tiêu chung mà sự nỗ lực của một cánhân không thể làm được Trên thực tế có thể nhìn nhận vai trò rất quan trọng của Nhànước thể hiện trên các khía cạnh khác nhau: trước hết, Nhà nước sẽ là trung tâm của sựkết nối các tổ chức liên quan và cộng đồng thực hiện vai trò của mình trong toàn bộ hệthống quản lý Có thể nhận thấy đối với loại hình di sản văn hóa phi vật thể luôn gắnvới cộng đồng từ quá trình sáng tạo đến tiến trình bảo tồn và phát huy trong đời sốngvăn hóa của họ Tuy nhiên để tạo ra những điều kiện có tính thống nhất cao trong phạm

vi quốc gia thì Nhà nước luôn có vai trò trung tâm, thúc đẩy và tạo điều kiện để các bênliên quan có sự phối hợp đồng bộ và hiệu quả Từ lý thuyết vai trò sự phối hợp này sẽ làhai chủ thể Nhà nước và cộng đồng

1.2.3.2 Vai trò của cộng đồng trong quản lý lễ hội truyền thống làng nghề

Trong bối cảnh xã hội Việt Nam, cộng đồng di sản được hiểu là một tập hợp cácchủ thể văn hóa, những người cùng cư trú trong một môi trường tự nhiên cụ thể, bốicảnh kinh tế, xã hội chung, cùng thừa nhận những di sản văn hóa phi vật thể nhất định

là một phần bản sắc của họ Như vậy cộng đồng là tập thể người dân, chủ nhân của các

di sản văn hóa họ đã sáng tạo, thực hành, lưu giữ và trao truyền di sản giữa các thế hệ.Trong tổ chức quản lý lễ hội, cộng đồng có các vai trò rất quan trọng được thể hiện quacác nội dung cơ bản sau đây:

Vai trò tự chủ của cộng đồng

Cộng đồng là những người tự chủ, chủ thể văn hóa trong việc tổ chức và quản lý

lễ hội, trong thực hành di sản văn hóa phi vật thể tại địa bàn/làng xã nơi cộng đồng cưtrú từ nhiều đời Cộng đồng là những người có đại diện tham gia trực tiếp vào các tổchức như Ban tổ chức lễ hội, các ban khánh tiết, ban nghi lễ, trực tiếp điều hành quản

lý Thực hiện được như vậy thì lễ hội sẽ được quản lý, bảo tồn và ý nghĩa sẽ phát huyđược tốt hơn, giá trị đối với cộng đồng sẽ cao hơn Thực tế cho thấy trong tiến trình lịch

sử tồn tại của lễ hội, Nhà nước luôn có tính định hướng, chỉ đạo nhưng không thể thiếu

vai trò của cộng đồng trong tự quản, tự thực hành, tự đóng góp công sức và tiền của đểduy trì lễ hội với nghĩa vụ và trách nhiệm của người sáng tạo và hưởng thụ văn hóa.

Vai trò chủ động, tích cực của cộng đồng:

Cộng đồng là người sáng tạo và lưu truyền lễ hội qua các thời kỳ lịch sử Vai tròchủ động tích cực của họ là nền tảng cơ bản để thực hiện việc bảo vệ, bảo tồn và pháthuy lễ hội trong chính đời sống văn hóa của họ Trong lễ hội cộng đồng và đại diện của

họ tham gia tích cực vào các khâu điều hành, quản lý, thực hiện phân công công việc.Cộng đồng luôn thể hiện vai trò chủ động trong tổ chức lễ hội Nhiều nơi, nhiều khitrước lễ hội (một, hai, ba tháng) dân làng đã họp để chủ động bàn bạc xây dựng kếhoạch khá cụ thể với tinh thần tự chủ Trong cộng đồng có nhiều người rất tâm huyết bỏsức người, tiền của, thời gian để lưu giữ những giá trị truyền thống, trao truyền di sảncho thế hệ trẻ, đặc biệt những người cao niên, các nghệ nhân, những người nắm giữ các

kỹ năng thực hành các khâu (nghi thức, nghi lễ, trò diễn của lễ hội) Mặc dù trước,trong và sau lễ hội còn có các cấp chính quyền, người ngoài, các cán bộ quản lý liênquan luôn đóng vai trò là những người quản lý, hỗ trợ, giúp đỡ cộng đồng thực hiện cáccông việc ngoài hành hội như an ninh, trật tự, tổ chức các hoạt động dịch vụ, kiểm tragiám sát…

Vai trò thực hiện

Lễ hội là do cộng đồng sáng tạo, bảo tồn, lưu truyền từ đời này sang đời khác.Quan sát một trường hợp ở một lễ hội làng nghề cụ thể nào đó sẽ cho thấy: cộng đồngmới là “nhân vật” chính thực hiện các khâu của lễ hội Thực hành việc tế lễ là do ngườidân thực hiện (đặc biệt là các cao niên trong làng) Tham gia cuộc thi tay nghề một biểuhiện riêng của lễ hội làng nghề cũng do các thợ có tay nghề tham gia thi tài và hội đồngđánh giá lại chính là các nghệ nhân trong làng quyết định Nghi lễ dâng đồ khéo/sảnphẩm khéo đẹp do chính các gia đình thợ thủ công chuẩn bị - có thể họ chuẩn bị từ rấtsớm, có thể tới một năm (từ lễ hội năm này tới lễ hội năm tới) Quá trình thực hiện cáckhâu của lễ hội cần có vai trò phối hợp với các cấp chính quyền, phối hợp giữa cácnhóm cộng đồng để hoàn thành nhiệm vụ

Vai trò phối hợp

Cộng đồng có vai trò quan trọng trong việc phối hợp với cơ quan QLNN thựchiện các nhiệm vụ, đồng thời cộng đồng còn có vai trò phối hợp với nhau trong cácnhóm, các tổ chức xã hội Vai trò này được thể hiện ở các hoạt động tổ chức lễ hội, nếucác hoạt động này không có sự phối hợp sẽ không đạt được hiệu quả

Vai trò quyết định

Đối với loại hình di sản văn hóa phi vật thể trong đó có lễ hội, việc bảo vệ, bảotồn và phát huy lễ hội trong chính đời sống của người dân là do cộng đồng quyết định.Các thành viên trong cộng đồng sẽ là những người lựa chọn ra các phương án sẽ thựchành lễ hội ra sao và bảo tồn nó như thế nào Có thể nêu ra trường hợp cụ thể như trong

lễ hội làng lụa Vạn Phúc, quận Hà Đông có một cuộc rước được gọi là rước công cụ.Công cụ này là một chiếc máy dệt lụa đã cổ Nhà nước quản lý luôn gợi ý để dân làngthực hiện như một biểu hiện tôn vinh nghề nghiệp Cùng với chiếc máy dệt là các loạilụa cũng được trưng bày và rước theo Vấn đề này đã được đưa ra trong kế hoạch tổchức lễ hội Mặc dù có sự chỉ đạo của chính quyền địa phương, các tổ chức quản lý,nhưng cuối cùng là do chính cộng đồng quyết định và họ chủ động đóng góp và thamgia tích cực, điều đó đã làm nên bản sắc riêng của lễ hội làng lụa Vạn Phúc Trường hợplàng gốm Bát Tràng việc có tổ chức thi tay nghề và thi dưới hình thức nào cũng do chínhcộng đồng quyết định Chính những điều đó đã thể hiện vai trò của cộng đồng trongquyết định thực hành, bảo tồn và phát huy di sản - lễ hội

1.2.4 Nội dung các hoạt động quản lý lễ hội truyền thống làng nghề của Nhà nước và cộng đồng

Trong mục 1.2.3, nghiên cứu sinh đã xác định vai trò của Nhà nước và cộngđồng trong quản lý lễ hội truyền thống làng nghề Qua đó, thấy được vai trò của từngchủ thể, mỗi chủ thể lại có vai trò và trách nhiệm riêng Về phía Nhà nước, vai trò thểhiện ở việc định hướng chỉ đạo, thiết kế, duy trì, thúc đẩy và làm nhiệm vụ trung tâmphối hợp giữa các bên liên quan Trong khi đó, cộng đồng sẽ phát huy vai trò tự chủ,chủđộng tích cực, thực hiện, quyết định Tuy nhiên để thực hiện được vai trò của mình, mỗichủ thể đều cần xác định rõ nội dung các hoạt động quản lý lễ hội truyền thống làngnghề Mức độ đáp ứng vai trò của từng chủ thể sẽ được thông qua khảo sát đánh giáthực trạng quản lý lễ hội của các chủ thể qua các nội dung đã được xây dựng theokhung phân tích và diễn giải theo sơ đồ trong chương 1 của luận án

a Hoạt động của Nhà nước trong QLLH thống làng nghề

Bao gồm có 4 nội dung cơ bản/nhiệm vụ cơ bản được diễn giải cụ thể như sau:1/ Xây dựng ban hành các văn bản quản lý lễ hội Thực tế đã có nhiều văn bản

đã ban hành trong những năm qua từ quy chế đến nghị định là một bước tiến và đổi mớirất nhiều trong lãnh đạo, chỉ đạo lễ hội ở phạm vi cả nước Từ việc xây dựng, ban hành,

Nhà nước trong đó là cơ quan quản lý các cấp sẽ có trách nhiệm phổ biến các văn bảnquản lý đến các tổ chức trong hệ thống và đến người dân.

2/ Hướng dẫn tổ chức thực hiện theo tinh thần chỉ đạo đã nêu trong các văn bảnlàm sao để các tổ chức và cộng đồng thực hiện tốt các quy định trong văn bản liên quanđến tổ chức quản lý Ngoài ra Nhà nước còn có vai trò hướng dẫn cho các tổ chức chịutrách nhiệm thực hiện kế hoạch tổ chức lễ hội đã được phê duyệt, trong đó có thể baogồm các nghi thức, nghi lễ, các trò chơi, thi tài và diễn xướng, công tác an ninh, hoạtđộng dịch vụ, vệ sinh môi trường, quản lý nguồn nhân lực, vật chất và tài chính, tổ chứctuyên truyền quảng bá cho giá trị của lễ hội…

3/ Đảm bảo các điều kiện để tổ chức lễ hội Đây là một nhiệm vụ khá sát thựcthể hiện trên nhiều mặt cụ thể như: hỗ trợ kinh phí tổ chức, phục hồi lễ hội và tu bổ ditích - nơi diễn ra lễ hội, tổ chức nghiên cứu lập hồ sơ để công nhận di sản văn hóa phivật thể Tổ chức nghiên cứu toàn diện về lễ hội để tư liệu hóa và xuất bản phổ biến chocộng đồng góp phần bảo tồn phát huy giá trị của lễ hội

4/ Thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm Việc làm này thường là một nhiệm vụkhá quan trọng của cơ quan quản lý Nhà nước Trong lễ hội có thể sẽ diễn ra những saiphạm điều đó cơ quan thanh tra Nhà nước sẽ vào cuộc để xử lý vi phạm làm ảnh hưởngđến hình ảnh, giá trị của lễ hội

b Hoạt động của Cộng đồng trong QLLH truyền thống làng nghề

Trên thực tế trong tổ chức quản lý lễ hội truyền thống làng nghề nói riêng và lễhội nói chung, cộng đồng luôn có vai trò rất quan trọng trên nhiều lĩnh vực khác nhau.Tuy nhiên vai trò đó cần được thực hiện qua các nội dung/nhiệm vụ cụ thể:

1/ Xây dựng kế hoạch, kịch bản tổ chức lễ hội: Trước khi lễ hội diễn ra từ 1-2tháng, các lễ hội đều có nhiệm vụ xây dựng kế hoạch, kịch bản Đối với các lễ hội ở cấp

xã quản lý, hầu hết nhiệm vụ này đều do cộng đồng cư dân thực hiện Các kế hoạchđược xây dựng chi tiết, đầy đủ các nội dung Kịch bản được xây dựng dựa trên kếhoạch, phân công nhiệm vụ đến các tiểu ban để thực hiện

2/ Thực hành lễ hội/thực hành di sản, từ thực hành các nghi thức, nghi lễ của lễhội, đến các trò chơi, trò diễn, diễn xướng nghệ thuật dân gian đều do cộng đồng chủthể quyết định Thực tế đã chứng minh được vai trò của cộng đồng trong việc tổ chứctham gia các hoạt động của lễ hội - quyết định đến sự thành công của lễ hội