Dương Thu Hằng, “Văn học các đân tộc thiểu số Trường Sơn - Tây Nguyên 1975-2010” 2015 của Linh Nga NiêKDam Chủ biên… Công trình nghiên cứu “Văn học dân tộc thiểu số Việt Nam thời kỳ hiện
Lịch sử vấn đề
Niê Thanh Mai là nữ nhà văn trẻ Tây Nguyên thuộc thế hệ 8X, nổi bật trong văn học hiện đại Tây Nguyên từ đầu thế kỷ XXI Các tác phẩm truyện ngắn của chị đã đóng góp đáng kể vào nền văn học địa phương, thể hiện nét đặc trưng văn hóa và cuộc sống của người Tây Nguyên Với phong cách sáng tạo và sâu sắc, chị trở thành một hiện tượng văn xuôi nổi bật của khu vực, góp phần thúc đẩy sự phát triển của văn học đương đại.
Trong bài viết này, chúng ta đánh giá cao những trải nghiệm thiên nhiên như "Giữa cơn mưa trắng xóa," "Áo mưa trong suốt," "Suối của rừng," và "Mùi rừng," những hình ảnh gợi lên cảm giác thơ mộng và bình yên Những câu chuyện về "Về bên kia núi," "Ngày mai sáng rỡ," và "Hơi thở của núi" thể hiện sự kết nối sâu sắc giữa con người và thiên nhiên xung quanh Các loài sinh vật như "Cây thằn lằn lá xanh" góp phần làm phong phú khung cảnh thiên nhiên sống động Chị cũng từng nhận "Giải thưởng," minh chứng cho sự ghi nhận và đánh giá cao của cộng đồng đối với những đóng góp của chị trong lĩnh vực này.
Liên hiệp các Hội Văn học, Nghệ thuật Việt Nam, Tạp chí Văn nghệ Quân đội, và Hội Văn học nghệ thuật các DTTS Việt Nam đều công nhận chị là một trong “Bốn cây Knia” của đời sống văn học nghệ thuật Tây Nguyên, thể hiện sự trân trọng và tự hào về đóng góp của chị Những sáng tác và cống hiến của chị đã được nhiều nhà nghiên cứu, phê bình và nhà văn quan tâm, đánh giá cao, với hàng chục bài báo và sách viết về chị hoặc nhắc đến chị kèm nhận xét cụ thể Chị được xem là một trong những cây bút trẻ tiêu biểu của văn học Tây Nguyên hiện đại, đồng thời là một trí thức, nhà giáo tâm huyết với vẻ đẹp và tiềm năng của cao nguyên Tây Nguyên.
- Trong các công trình nghiên cứu chung về văn học DTTS Việt Nam
Niê Thanh Mai là một nhà văn tiêu biểu của thế hệ 8X, kế thừa và đổi mới tư duy cùng lối viết trong văn học Việt Nam Các nhà nghiên cứu, phê bình và đặc biệt là các nhà văn người DTTS như Lâm Tiến, Linh Nga, NiêK Dam, Mai Liễu đã quan tâm sâu sắc đến văn học dân tộc thiểu số; các tác phẩm nghiên cứu như “Hương sắc miền rừng” của Mai Liễu (2008) hay “Hồn cây sắc núi” của Phạm Quang Trung (2010) đã góp phần làm rõ giá trị và đặc điểm của văn học này Các công trình như “Tiếp cận văn học dân tộc thiểu số” của Lâm Tiến (2011) hay “Nghiên cứu, lí luận phê bình văn học dân tộc thiểu số Việt Nam thời kỳ hiện đại” của Trần Thị Việt Trung (2013) thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến diện mạo và đặc điểm của văn học DTTS trong thời kỳ đổi mới.
PGS.TS Trần Thị Việt Trung và PGS.TS Cao Thị Hảo, “ Bản sắc văn hóa
Trong nghiên cứu "4 dân tộc trong văn xuôi của các nhà văn dân tộc thiểu số Việt Nam" (2014), PGS.TS Đào Thủy Nguyên và TS Dương Thu Hằng nhấn mạnh vai trò của văn học dân tộc thiểu số trong việc phản ánh cuộc sống và bản sắc đặc trưng của các cộng đồng thiểu số tại Việt Nam Bên cạnh đó, tác phẩm "Văn học các dân tộc thiểu số Trường Sơn - Tây Nguyên 1975-2010" (2015) của Linh Nga cho thấy sự phát triển và đa dạng của văn học dân tộc thiểu số từ sau chiến tranh đến thời kỳ hiện đại, góp phần vào giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số Những nghiên cứu này đều làm nổi bật tầm quan trọng của văn học trong việc bảo tồn di sản văn hóa và nâng cao nhận thức về bản sắc riêng biệt của các dân tộc thiểu số Việt Nam.
Nghiên cứu "Văn học dân tộc thiểu số Việt Nam thời kỳ hiện đại - Một số đặc điểm" của PGS.TS Trần Thị Việt Trung và PGS.TS nhằm phân tích những đặc trưng nổi bật của văn học dân tộc thiểu số trong bối cảnh hiện đại tại Việt Nam Công trình đã làm rõ vai trò của văn học dân tộc thiểu số trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa, ngôn ngữ và truyền thống của các cộng đồng dân tộc thiểu số Nghiên cứu cũng nhấn mạnh các đặc điểm riêng biệt về nội dung, hình thức và phong cách sáng tác trong văn học dân tộc thiểu số, góp phần thúc đẩy sự phát triển và phổ biến của loại hình văn học này Bản nghiên cứu cung cấp cái nhìn toàn diện về quá trình đổi mới và thích nghi của văn học dân tộc thiểu số trước những biến động của thời đại hiện đại, đồng thời hướng tới bảo tồn và phát triển văn hóa truyền thống trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Cao Thị Hảo nhấn mạnh những thành công nổi bật của tập truyện “Về bên kia núi” (2007) của Niê Thanh Mai, xem đây là một trong những tác phẩm xuất sắc thể hiện rõ nét bản sắc dân tộc Tác phẩm gây ấn tượng mạnh mẽ qua cách dựng cảnh, dựng người tinh tế cùng việc sử dụng ngôn ngữ nghệ thuật và tư duy sáng tạo của tác giả trẻ tuổi Đây là những điểm nổi bật góp phần nâng cao giá trị nghệ thuật và ý nghĩa văn học của tập truyện.
Trong cuốn “ Văn học các dân tộc thiểu số Trường Sơn - Tây Nguyên
Linh Nga Niê Kdam đã nhận xét rằng, từ các trại sáng tác hè hàng năm, nữ tác giả Niê Thanh Mai, người dân tộc Ê Đê, đã dần trưởng thành và khẳng định bản lĩnh cùng giọng điệu riêng trong viết văn xuôi Mặc dù sinh ra và lớn lên tại vùng phố thị cao nguyên, nhưng nhờ công tác giảng dạy văn học tại trường phổ thông trung học nội trú dân tộc, cô đã phản ánh chân thực tâm tư, tình cảm và sự đổi thay trong lối sống của thanh niên dân tộc đương đại qua các truyện ngắn của mình một cách sắc nét.
Trong các bài viết nghiên cứu, phê bình và giới thiệu tác phẩm về Niê Thanh Mai, các tác giả đã làm rõ những đặc điểm nổi bật về nội dung và nghệ thuật của cô, đồng thời nhấn mạnh những điểm mạnh và thành công của nữ nhà văn trẻ này.
Mai Liễu trong bài viết “Bốn cây Knia - Bốn tâm thế sáng tạo” đã gửi gắm những nhận định sâu sắc về nữ tác giả trẻ Niê Thanh Mai, nhấn mạnh về phong cách sáng tạo độc đáo và khả năng thể hiện cảm xúc sâu sắc qua từng tác phẩm Bài viết cũng đánh giá cao khả năng kể chuyện và sự mới mẻ trong tư duy sáng tạo của Mai, góp phần nâng cao vị thế của nữ nghệ sĩ trong giới trẻ hiện nay Các phân tích của Mai Liễu giúp độc giả hiểu rõ hơn về hành trình sáng tạo của Niê Thanh Mai, đồng thời thúc đẩy các nghệ sĩ trẻ khám phá và phát triển phong cách riêng biệt, hướng đến việc xây dựng thương hiệu cá nhân bền vững trong ngành sáng tạo nội dung.
Thanh Mai hướng ngòi bút của mình đến cuộc sống của giới trẻ, vấn đề tình
Trong bài viết, tác giả nhấn mạnh về sự tha hóa đạo đức xuất phát từ gia đình và xã hội, cho thấy rằng tình yêu chân thành không thể dựa trên thủ đoạn tàn độc, mà cần xuất phát từ trái tim lương thiện (Tình yêu trước hết phải xuất phát từ trái tim lương thiện) Mai Niê Thanh cũng chỉ ra rằng sự suy thoái về đạo đức và lối sống cuối cùng đều phải trả giá, khi xã hội ngày càng biến đổi phức tạp và khó lường (Sự tha hóa về đạo đức, lối sống trước sau cũng phải bị trả giá) Cuộc sống miền núi vốn khó khăn, khi môi trường xã hội ngày càng mở rộng với những yếu tố mới, tốt xấu đan xen, người dân gặp nhiều xao xuyến, bối rối trong lựa chọn, dẫn đến những lúng túng, lầm lạc và bế tắc (Cuộc sống vốn ngổn ngang và phức tạp, nhiều khi con người miền núi không biết phải lựa chọn sao cho đúng) Các tác phẩm như "Hơi thở của núi," "Ngủ quen nơi không có gió," "Góc núi mờ sương," "Sớm mai thoang thoảng," "Không thấy vách ngăn," và "Cây thằn lằn lá xanh" phản ánh rõ nét sự xung đột giữa truyền thống và đổi thay, giữa thiện và ác trong cuộc sống của người dân Tây Nguyên.
Trên báo điện tử toquoc.vn năm 2010, bài “ Văn xuôi về dân tộc và miền núi từ năm 1986 đến nay ” của Phạm Duy Nghĩa đã nhắc đến Niê
Thanh Mai đã ghi nhận những thành tựu cơ bản và “Nét mới của văn xuôi miền núi đương đại là sự mở rộng đề tài, chủ đề”, phản ánh thực tiễn đời sống của đồng bào miền núi hiện nay Tác phẩm của các cây viết đã thể hiện rõ sự tác động của thương trường và các yếu tố kinh tế vào trật tự tự nhiên và đời sống cộng đồng, như trong truyện “Giữa cơn mưa trắng xóa” của Niê Thanh Mai hay “Làng”… Đây là những dấu hiệu thể hiện nỗi băn khoăn, lo ngại của các tác giả trước sự biến chuyển nhanh chóng và phức tạp của miền núi đương đại.
Mô của Thu Loan, ” Còn khi nhận xét riêng về truyện ngắn của Niê Thanh
Truyện ngắn của Niê Thanh Mai phản ánh tâm trạng của giới trẻ Tây Nguyên trước ảnh hưởng của văn minh đô thị, thể hiện xu hướng rời bỏ buôn làng nghèo để hướng tới đô thị phồn hoa Tác phẩm mô tả niềm băn khoăn, day dứt và nỗi chạnh buồn của các bạn trẻ khi đứng trước sự thay đổi này Qua đó, câu chuyện gửi gắm thông điệp về thực trạng không phải phố phường luôn là miền đất hứa, đặt ra những câu hỏi về bản ngã và giá trị truyền thống trong cuộc sống hiện đại.
6 là thông điệp trong các truyện ngắn của nữ nhà văn trẻ - nơi đó luôn tiềm ẩn những bất an đối với cuộc sống và nhân cách con người”
Bài viết “ Hình tượng người Êđê “xuống phố” trong truyện ngắn của
Niê Thanh Mai ” trên trang điện tử tapchivan.com năm 2015 của tác giả Lê
Niê Thanh Mai là nhà văn trẻ của núi rừng Tây Nguyên hùng vĩ, với các tác phẩm tập trung phản ánh cuộc sống và văn hóa của người Ê-đê trong bối cảnh chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường Trong các truyện ngắn của chị, hình tượng người Ê-đê "xuống phố"—những người rời buôn làng đến thành phố—là biểu tượng tiêu biểu thể hiện sự chuyển đổi và đối diện với những thử thách mới của cộng đồng Tác giả khơi gợi cho độc giả sự đồng cảm và suy ngẫm về quá trình biến đổi của văn hóa Tây Nguyên qua hình ảnh những con người này và những trăn trở về sự bảo tồn bản sắc dân tộc trong bối cảnh hiện đại.
Trong truyện ngắn của Niê Thanh Mai, hình tượng "xuống phố" được chia thành ba nhóm rõ ràng Nhóm thứ nhất gồm những người con ưu tú của núi rừng tạm xa quê để tiếp nhận tri thức mới tại thành phố Nhóm thứ hai là những người mong muốn đổi đời do không còn kiên nhẫn gắn bó với quê hương và buôn làng Nhóm cuối cùng là những người ban đầu "xuống phố" với mục đích cao đẹp, nhưng cuối cùng đã đánh mất chính mình trong cuộc sống phồn hoa nơi đô thị.
Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu
Chúng tôi xác định đối tượng nghiên cứu của luận văn là toàn bộ sáng tác của nhà văn Niê Thanh Mai, đặc biệt tập trung vào phân tích ba tập truyện ngắn tiêu biểu: "Suối của rừng" (2005), "Về bên kia núi" (2007) và "Ngày mai sáng rỡ" Các tác phẩm này thể hiện phong cách sáng tạo độc đáo và phản ánh chân thực cuộc sống của đồng bào dân tộc thiểu số, góp phần làm rõ nét giá trị nội dung và nghệ thuật của tác giả Việc nghiên cứu này giúp làm rõ vị trí của Niê Thanh Mai trong văn học Việt Nam, đồng thời bổ sung thêm hiểu biết về các tác phẩm truyện ngắn của nhà văn trong bối cảnh văn học hiện đại.
Luận văn phân tích rõ các đặc điểm nổi bật về nội dung và nghệ thuật trong truyện ngắn của Niê Thanh Mai, nhấn mạnh sự độc đáo trong phong cách sáng tác của nhà văn Bài viết làm rõ những đóng góp của Niê Thanh Mai đối với văn học Tây Nguyên hiện đại, góp phần khẳng định vị thế của văn học vùng miền trong nền văn học Việt Nam đương đại Đồng thời, tác phẩm của nhà văn còn thể hiện rõ nét các giá trị đặc trưng của văn học dân tộc thiểu số, góp phần thúc đẩy sự đa dạng và phong phú của văn học đồng bằng và miền núi Việt Nam trong thế kỷ XXI.
Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu
4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện đề tài luận văn, chúng tôi xác định những nhiệm vụ cần phải giải quyết là:
Văn xuôi Tây Nguyên thời kỳ hiện đại, đặc biệt là giai đoạn đầu thế kỷ XXI, nổi bật với những đặc điểm như phong phú về nội dung, đa dạng về thể loại và phản ánh sâu sắc đời sống, tâm tư của người dân địa phương Trong đó, các tác phẩm truyện ngắn thể hiện rõ nét những vấn đề về cuộc sống, truyền thống và sự thay đổi của vùng đất Tây Nguyên Cây bút Niê Thanh Mai đã góp phần làm phong phú thêm nền văn học này bằng những tác phẩm giàu cảm xúc, chân thật phản ánh đời sống của cộng đồng dân tộc thiểu số Nhìn chung, văn xuôi Tây Nguyên hiện đại thể hiện sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, góp phần nâng cao nhận thức và giữ gìn bản sắc văn hóa đặc trưng của vùng đất này.
Truyện ngắn của Niê Thanh Mai nổi bật với nội dung phản ánh sâu sắc cuộc sống của đồng bào dân tộc thiểu số, thể hiện tinh thần đấu tranh và ý chí vượt lên khó khăn để hướng tới hạnh phúc và tiến bộ Các tác phẩm của cô còn ghi điểm bởi nghệ thuật kể chuyện mộc mạc, chân thực, sử dụng ngôn ngữ dân gian đậm nét địa phương, tạo nên sự gần gũi và cảm xúc chân thành cho người đọc Thành tựu nổi bật của Niê Thanh Mai là khả năng xây dựng hình tượng nhân vật chân thực, thể hiện rõ nét nội tâm và những khát vọng của con người thân thiện, bình dị trong cuộc sống đời thường Tuy nhiên, một số hạn chế có thể xuất hiện trong việc phát triển các chủ đề mang tính chiều sâu hơn hoặc mở rộng quy mô nội dung để tạo sự phong phú, đa dạng hơn cho các tác phẩm của mình Overall, truyện ngắn của Niê Thanh Mai vừa phản ánh đời sống thực tế, vừa thể hiện nét đặc sắc trong nghệ thuật kể chuyện, góp phần làm phong phú thêm văn học dân tộc Việt Nam.
Nữ nhà văn Tây Nguyên đã góp phần quan trọng vào sự phát triển của văn học Tây Nguyên thời kỳ hiện đại và hội nhập, thể hiện rõ qua các tác phẩm mang đậm dấu ấn văn hóa và bản sắc địa phương Những đóng góp của bà đã giúp nâng cao vị thế của văn học DTTS Việt Nam trong nền văn học hiện đại, góp phần giữ gìn và phát huy nét đẹp đặc trưng của cộng đồng Tây Nguyên Với khả năng kể chuyện sâu sắc và sáng tạo, bà đã mở ra hướng đi mới cho văn học hiện đại, đồng thời thúc đẩy sự giao thoa văn hóa trong tiến trình hội nhập quốc tế.
Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi đã sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cơ bản như sau:
- Phương pháp nghiên cứu tác giả, tác phẩm (theo đặc trưng thể loại)
- Phương pháp so sánh đối chiếu
- Phương pháp nghiên cứu liên ngành (Văn học với văn hóa học, lịch sử, dân tộc học…)
Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, phần Nội dung chính của đề tài gồm 3 chương:
Chương 1: Khái quát về văn xuôi Tây Nguyên sau 1986 và nữ nhà văn Êđê Niê Thanh Mai
Chương 2: Truyện ngắn Niê Thanh Mai - Những khát vọng và trăn trở của những người con Tây Nguyên thời hiện đại và hội nhập
Chương 3: Nghệ thuật truyện ngắn Niê Thanh Mai.
Đóng góp của luận văn
- Phác họa chân dung về nhà văn nữ dân tộc Êđê - Niê Thanh Mai
- Chỉ ra những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật trong truyện ngắn Niê Thanh Mai
Nữ nhà văn đã khẳng định những thành tựu xuất sắc và đóng góp quan trọng của mình đối với văn học Tây Nguyên, góp phần làm phong phú thêm nền văn học DTTS Việt Nam đầu thế kỷ XXI Những tác phẩm của bà không chỉ thể hiện nét đẹp văn hóa đặc trưng của vùng đất Tây Nguyên mà còn góp phần nâng cao nhận thức về bản sắc văn hoá dân tộc thiểu số trong xã hội hiện đại Thành tựu của nữ nhà văn đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của văn học Việt Nam, đặc biệt là trong lĩnh vực văn học dân tộc thiểu số, góp phần giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.
KHÁI QUÁT VỀ VĂN XUÔI TÂY NGUYÊN SAU 1986 VÀ NỮ NHÀ VĂN ÊĐÊ - NIÊ THANH MAI
Vài nét khái quát về văn xuôi Tây Nguyên sau 1986
Tây Nguyên là khu vực chiến lược quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng và an ninh của cả nước, có hành lang tự nhiên kết nối với Nam Lào, Đông Bắc Campuchia và hệ thống giao thông liên kết các tỉnh miền Trung và Đông Nam Bộ Vùng gồm năm tỉnh: Gia Lai, Kon Tum, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng, nằm trên cao nguyên và miền núi phía Tây Trung Bộ Tây Nguyên là nơi tập trung hơn hai mươi dân tộc như Ba Na, Xê Đăng, Mnông, Ê Đê, Mạ, Stiêng, Hrê, Gia-rai, Giẻ - triêng,… thuộc hai nhóm ngôn ngữ Môn - Khơme và Mã Lai - Đa Đảo, tạo thành “Văn hóa Tây Nguyên” đa dạng và phong phú Trong các giai đoạn lịch sử khác nhau, Tây Nguyên còn đón nhận các nhóm tộc người từ khắp tổ quốc như người Việt, các dân tộc miền Trung như Bru - Vân Kiều, và các nhóm từ miền Bắc như Tày, Thái, Nùng, Mường, H’Mông, Dao,… góp phần hình thành một cộng đồng dân cư đa dạng, phức tạp và đông đảo nhất cả nước Các tộc người cư trú đan xen trong phạm vi địa chính, tạo nên mối liên hệ chặt chẽ giữa các cộng đồng dân tộc, thúc đẩy sự giao thoa và ảnh hưởng văn hóa đặc sắc, mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
Khu vực Tây Nguyên rộng lớn, tươi đẹp và hùng vĩ, nổi bật với những dãy núi hùng trángg Từ cực Bắc, núi Atouat với đỉnh Ngok Linh cao 2598m của người Sê Đăng nằm trọn vẹn trong vùng đất này, thể hiện vẻ đẹp hoang sơ và thử thách của tự nhiên Cực Nam của Tây Nguyên là dãy Chư Yang Sin cao 2402m, góp phần tạo nên hình ảnh uy nghi, đa dạng của miền đất núi non trù phú.
Lang Biang mang đậm nét văn hóa của người K’Ho, thể hiện qua những điệu chiêng Arap Jrai, nhịp vòng xoang và điệu Arei Êđê, phản ánh tinh thần cộng đồng qua những cánh đồng xanh rờn sóng cỏ của người Mnông và chân núi Hà Giăng của người Chăm Hroaih đấu trống Những nét đặc trưng này làm nổi bật bản sắc dân tộc đặc thù của Tây Nguyên – vùng đất của các buôn, bon, con, plei mang trong mình hàng nghìn lớp trầm tích văn hóa của các thế hệ di cư và xung đột bộ tộc Trước đây, cuộc sống của người Tây Nguyên dựa vào nương rẫy, gắn bó chặt chẽ với thiên nhiên, hình thành nền văn hóa đa dạng với tín ngưỡng phong phú và đời sống cộng đồng đoàn kết Người dân nơi đây có tài năng nghệ thuật, yêu thích ca hát, nhảy múa, góp phần hình thành và nuôi dưỡng những tác phẩm văn học Tây Nguyên mang giá trị đặc sắc và sâu sắc.
Văn hóa Tây Nguyên chủ yếu phản ánh bản chất của núi rừng và thực vật, thể hiện qua các truyền thống dân gian truyền miệng thời kỳ tiền nhà nước, tiền giai cấp Quy mô của văn hóa này chủ yếu là văn hóa buôn làng, nhưng sự kỳ vĩ của Tây Nguyên được thể hiện rõ qua các giá trị phi vật thể như sử thi, âm nhạc cồng chiêng và các lễ hội đặc trưng của các dân tộc nơi đây Những biểu hiện đặc sắc này giúp hiểu rõ hơn về những đặc điểm và bản sắc độc đáo của vùng văn hóa Tây Nguyên.
Người Tây Nguyên có trình độ tư duy hiện thực huyền ảo cao, khi họ quy tất cả các hiện tượng tự nhiên về các hiện tượng tâm linh và tôn sùng tự nhiên Điều này phản ánh rõ nét đặc điểm tư duy thần bí và tôn giáo trong đời sống hàng ngày của cộng đồng Tây Nguyên Việc xem tự nhiên như một thế giới sống động, mang ý nghĩa thiêng liêng giúp họ gắn kết với môi trường và duy trì giá trị văn hoá truyền thống sâu sắc.
Họ thường dựa vào các yếu tố xung quanh như động vật và thực vật để hiểu về con người Thiên nhiên chính là hệ quy chiếu quan trọng mà họ sử dụng để đánh giá và mô tả các đặc điểm của con người Việc lấy thiên nhiên làm nền tảng giúp họ có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về cuộc sống và các mối quan hệ xung quanh.
Các hiện tượng tự nhiên đều mang trong mình những "hồn" và "thần", tạo nên một thế giới vật chất có linh hồn sinh động thay vì vô tri vô giác Quan niệm cho rằng con người là một phần không tách rời của tự nhiên, bình đẳng và gắn bó mật thiết với thế giới tự nhiên, nhấn mạnh mối liên hệ thiêng liêng giữa con người và môi trường xung quanh.
12 cùng quan trọng tạo nên tính nhân bản sâu sắc của nền văn hóa Tây Nguyên
Ngôn ngữ của người Tây Nguyên nổi bật với đặc điểm giàu hình ảnh và vần điệu, phản ánh bản chất ngôn ngữ vần, trung gian giữa ngôn ngữ hàng ngày và ngôn ngữ văn học Tính cách tư duy và hình thức ngôn ngữ đặc trưng của người Tây Nguyên đã tạo nên vẻ đẹp đa dạng và độc đáo cho văn hóa của họ.
Tây Nguyên nổi bật như một miền đất huyền thoại với vốn văn hóa phong phú của các dân tộc thiểu số, trong đó truyền thống văn học dân gian đặc sắc thể hiện rõ qua kho tàng sử thi đa dạng và phong phú Sử thi Tây Nguyên không chỉ phản ánh toàn diện đời sống, khát vọng về hạnh phúc, thịnh vượng, mà còn ca ngợi tình yêu, lòng cao thượng, trí dũng của con người trước thử thách thiên nhiên và cuộc chiến chống cái ác Đây là vùng sử thi duy nhất của Việt Nam và là một kho tàng sử thi quý hiếm trên thế giới, với các tác phẩm gọi theo ngôn ngữ của từng dân tộc như Khan, Hom, Hri, Ot Mrong Văn học dân gian Tây Nguyên phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là sử thi, với hình thức độc đáo, phong phú về nội dung, đồ sộ về số lượng, được đánh giá cao ngang tầm các nền văn học cổ phương Tây Ngoài các tác phẩm sử thi ngắn như Đăm San, Khinh Dú, còn có các bài sử thi liên hoàn, liên kết các tác phẩm với nhau về nội dung và nhân vật, thể hiện tầm vóc và giá trị to lớn của kho tàng văn hóa này.
Các sử thi như Ốt Drông, Dông, Dăm Diông thể hiện phong cách thể hiện đặc trưng của văn hóa Tây Nguyên, phản ánh sức sáng tạo phong phú của người dân địa phương Số lượng tác phẩm còn nhiều hơn so với những gì đã được công bố và sưu tầm, chứng tỏ sự phong phú và đa dạng của kho tàng văn học dân gian của vùng Những tác phẩm này là minh chứng rõ nét cho sức sống mạnh mẽ của các sử thi Tây Nguyên, góp phần thúc đẩy sự phát triển vượt bậc của văn học dân gian dân tộc thiểu số Việt Nam tại khu vực.
Dù văn học dân gian Tây Nguyên phát triển phong phú, nhưng trước năm 1986, văn học hiện đại ở khu vực này chưa có sự phát triển mạnh mẽ, chưa xứng tầm với nền văn học truyền thống Trong giai đoạn này, văn học Tây Nguyên thiếu vắng những tên tuổi lớn và các tác phẩm của các nhà văn, dù họ là chủ nhân của kho tàng văn học dân gian đồ sộ Văn học các dân tộc thiểu số Tây Nguyên còn ít thể hiện rõ ràng sự kế thừa truyền thống, thậm chí chậm hơn so với các dân tộc khác ở miền núi phía Bắc Nhà văn Linh Nga Niê Kdam cùng các tác giả khác đã phân tích 6 nguyên nhân lý giải cho tình trạng này trong cuốn "Văn học các dân tộc thiểu số Trường Sơn - Tây Nguyên".
Trong giai đoạn từ năm 1975 đến 2010, thanh thiếu niên Tây Nguyên thời kỳ thuộc Pháp chủ yếu học tiếng Pháp và tiếng dân tộc tại các trường tiểu học Pháp theo các phương thức giáo dục của Pháp, mà không có cơ hội học tiếng Việt Sau năm 1975, môi trường truyền lưu các hình thức văn học dân gian như trường ca và sử thi đã bị gián đoạn do bị đồng nhất hóa với các lễ nghi, lễ hội truyền thống nhằm chống lại mê tín dị đoan, khiến cho sự phát triển của các hình thức nghệ thuật này gặp nhiều khó khăn.
Việc tôn trọng và giáo dục văn học truyền thống của các dân tộc thiểu số còn hạn chế, đặc biệt là tại Tây Nguyên Lực lượng thanh thiếu niên các dân tộc thiểu số ngày càng xa rời kho tàng văn học truyền thống, điều này gây ảnh hưởng tiêu cực đến việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa đặc sắc của các cộng đồng dân tộc thiểu số.
Thứ tư, sự giao lưu văn hóa giữa các vùng miền ngày càng mở rộng một cách tự nhiên, thúc đẩy sự đa dạng trong đời sống tinh thần của cộng đồng Tuy nhiên, sự xâm nhập ồ ạt của các luồng văn hóa mới đã ảnh hưởng đến nhận thức của giới trẻ, đặc biệt là thanh thiếu niên, khi các bạn trẻ vô thức tiếp thu và hình thành thói quen sống theo các trào lưu mới này Việc này đặt ra nhiều thách thức trong việc duy trì bản sắc văn hóa truyền thống và hướng dẫn giới trẻ phát triển một cách cân đối, có ý thức.
Trong thập niên trước, các Hội văn học nghệ thuật (VHNT) trung ương và địa phương chưa chú trọng đủ vào việc đào tạo đội ngũ tác giả trẻ người dân tộc thiểu số Tuy nhiên, từ khi Hội Văn học Nghệ thuật các Dân tộc thiểu số Việt Nam ra đời năm 1986, công tác bồi dưỡng lực lượng sáng tác này mới nhận được sự quan tâm đúng mức, góp phần thúc đẩy phát triển nền văn học của các dân tộc thiểu số.
Niê Thanh Mai - Nhà văn tiêu biểu của Tây Nguyên thế hệ đầu thế kỷ XXI
Niê Thanh Mai sinh ngày 29/7/1980, là người dân tộc Êđê; Chị sinh ra trong một gia đình trí thức và hiện đang sống, làm việc tại thành phố Buôn
Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk
Sau khi tốt nghiệp THPT, Niê Thanh Mai theo học khoa Sư phạm tại Trường Đại học Tây Nguyên và tốt nghiệp thành công Cô bắt đầu công tác tại Trường THPT Dân tộc nội trú N’Trang Lơng, Đắk Lắk, và hiện đang giữ chức Phó Chánh văn phòng Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đắk Lắk Ngoài vai trò giảng dạy, Niê Thanh Mai còn hoạt động như một nghệ sĩ trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật tại Tây Nguyên Với nhiều năm kinh nghiệm, cô từng đảm nhận nhiều vị trí trọng trách trong lĩnh vực Văn hóa, góp phần phát triển văn hóa địa phương.
Văn học và nghệ thuật dân tộc Tây Nguyên nói riêng, cũng như nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam nói chung, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa đặc sắc Các chuyên gia như Ủy viên Ban Chấp hành Hội Văn học Nghệ thuật các DTTS Việt Nam phụ trách khu vực Tây Nguyên và Phó Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Đắk Lắk đã đóng góp tích cực trong việc thúc đẩy sự phát triển của văn hóa dân tộc Những hoạt động này góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa và nâng cao nhận thức về giá trị truyền thống của các dân tộc thiểu số tại Việt Nam.
Niê Thanh Mai đã dành nhiều năm công tác tại Trường THPT Dân tộc Nội trú N’Trang Lơng, nơi ươm mầm cho nhiều thế hệ cây viết trẻ 8X, 9X Cô giáo - nhà văn Niê Thanh Mai đã nỗ lực xây dựng một đội ngũ sáng tác trẻ năng động, có trình độ và đam mê, nhằm phát huy giá trị văn hóa đặc sắc của vùng Tây Nguyên Với tình yêu mãnh liệt dành cho Tây Nguyên, những cây viết trẻ này hứa hẹn sẽ góp phần tạo nên thành tựu mới cho nền văn học Tây Nguyên, viết nên những trang sử văn chương rực rỡ trong thời kỳ đổi mới.
Niê Thanh Mai là thế hệ nhà văn Tây Nguyên đầu thế kỷ XXI, đã có những bước đi vững chắc và ghi dấu ấn đáng kể trong đời sống văn học khu vực Trong hơn 10 năm sáng tác, chị đã đạt được thành công với nhiều truyện ngắn in trong 3 tập truyện, phản ánh nét đặc trưng của văn học Tây Nguyên Đặc biệt, chị vinh dự nhận nhiều giải thưởng quan trọng như Giải thưởng của Tạp chí Văn nghệ Quân đội năm 2006 với truyện ngắn "Giữa cơn mưa trắng xóa" và "Áo mưa trong suốt", cũng như giải của Liên hiệp Văn học Nghệ thuật dành cho tác giả trẻ, khẳng định vị trí ngày càng vững chắc của chị trong nền văn học Việt Nam hiện đại.
Việt Nam năm 2009 với tập truyện Suối của rừng …
Những truyện ngắn của chị thấm đẫm chất Tây Nguyên, phản ánh sâu sắc đề tài, thế giới nhân vật và hiện thực cuộc sống của vùng đất đỏ Bazan Tác phẩm của Niê Thanh Mai – nhà văn nữ dân tộc Êđê – đã thể hiện rõ nét văn hóa, xã hội Tây Nguyên, đồng thời mang đậm vẻ đẹp hiện đại Với khả năng kết hợp giữa truyền thống và sáng tạo, cô xứng đáng là đại diện tiêu biểu của thế hệ nhà văn trẻ Tây Nguyên đầu thế kỷ XXI, góp phần thúc đẩy sự phát triển của văn học dân tộc.
Niê Thanh Mai thể hiện chân thực và sinh động hình ảnh thiên nhiên, cuộc sống và con người Tây Nguyên qua các tác phẩm văn xuôi, phản ánh những phong tục tập quán, sinh hoạt cộng đồng và quá trình đổi thay của vùng đất này Tình yêu tha thiết dành cho quê hương, dân tộc luôn là điểm nổi bật trong các trang viết của chị, với những nét đặc trưng chỉ có tại Tây Nguyên rộng lớn Thành công lớn nhất trong truyện ngắn của Niê Thanh Mai nằm ở việc chị biết kế thừa giá trị văn học dân gian và tinh hoa văn hóa dân tộc một cách sáng tạo, đồng thời không ngừng nỗ lực tự học, nâng cao kiến thức và đổi mới phương pháp sáng tác hiện đại để thu hút độc giả.
Niê Thanh Mai nhận được sự chú ý và đánh giá cao từ độc giả, đặc biệt là giới trẻ, nhờ những sáng tạo nghệ thuật mang đậm nét văn hóa truyền thống Tây Nguyên trong đời sống hiện đại Tác phẩm của chị thể hiện sự pha trộn giữa tinh thần triết lý sâu sắc và nét mạnh mẽ, quyết đoán của bản chất người Êđê, đồng thời thỏa mãn đam mê sáng tạo và đổi mới văn chương Với mong muốn mang đến cho độc giả một vẻ đẹp văn chương tươi sáng, gần gũi, Niê Thanh Mai sử dụng góc nhìn đa diện, đa chiều về các vấn đề cá nhân và xã hội tại mảnh đất cao nguyên đầy nắng, gió và màu xanh của đại ngàn.
Tây Nguyên trong các tác phẩm của Niê Thanh Mai nổi bật với hình ảnh thiên nhiên hùng vĩ và rộng lớn, mang đậm nét sống động như một thực thể có tâm tư tình cảm Tác phẩm của chị thể hiện sự gắn bó hài hòa giữa thiên nhiên và con người nơi đây, qua đó thể hiện sự thấu hiểu, sẻ chia và chở che của thiên nhiên với cộng đồng địa phương Là người con của dân tộc Ê Đê, chị đã dành nhiều trang viết để thể hiện nét đẹp, bản sắc và những câu chuyện đặc trưng của dân tộc mình, góp phần giới thiệu văn hóa đặc sắc của Tây Nguyên đến công chúng.
Niê Thanh Mai thể hiện niềm tự hào về cội nguồn văn hóa truyền thống qua các tác phẩm, nhằm gìn giữ bản sắc dân tộc giữa lúc đời sống ngày càng đổi thay Trong tác phẩm của mình, bà bày tỏ những băn khoăn, trăn trở về sự biến đổi và suy thoái của giá trị văn hóa dân tộc do ảnh hưởng của cuộc sống hiện đại và tác động của kinh tế thị trường Bà viết cho quê hương, cho dân tộc với lòng yêu thương sâu sắc, mong muốn giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời muốn truyền tải hình ảnh Tây Nguyên đang vươn lên mạnh mẽ, đổi thay từng ngày để hội nhập và phát triển bền vững.
Văn hóa dân tộc ÊĐê là niềm tự hào mãnh liệt thể hiện qua những hình ảnh đặc trưng như “nhà dài” và “bếp lửa”, trở thành biểu tượng đẹp của bản sắc truyền thống Trong truyện ngắn của Niê Thanh Mai, hình ảnh “nhà sàn bếp vẫn đỏ lửa” lặp đi lặp lại, thể hiện sự gắn bó bền chặt với nội thất truyền thống như “nhà sàn già hơn tuổi cha” và “cột cái đen, cột con cũng đen”, phản ánh nét đặc trưng của kiến trúc nhà dài của người ÊĐê Bếp lửa luôn cháy âm ỉ, không bao giờ tắt, mang đến không gian ấm cúng trong ngôi nhà, nơi gia đình có thể nấu nướng và thưởng thức những món ăn truyền thống như khoai nướng hay bắp, thể hiện rõ nét phong tục sinh hoạt đặc trưng của người ÊĐê.
30 nướng thì cứ vùi vào đấy, nghe mùi thơm lấy ra thì ăn được ngay” [33, tr.94]
Vẻ đẹp của người con dân tộc ÊĐê nổi bật qua hình ảnh người con trai khỏe khoắn, với vóc dáng vạm vỡ, bắp tay chắc khỏe, mái tóc xoăn buông rũ xuống vầng trán thông minh rắn rỏi Đặc biệt, cách mô tả về Y Thi thể hiện vẻ đẹp cơ thể nám nổi bật, với ngực nở vồng, bắp tay nổi dây thừng và bắp đùi cuộn dây chão, phản ánh nét đẹp tự nhiên và mạnh mẽ của người ÊĐê.
Người con gái ÊĐê sở hữu vẻ đẹp hoang sơ, tự nhiên qua “dáng tròn mây mẩy hồn nhiên như lá” và “nước da nâu mịn khỏe khoắn”, thể hiện nét đẹp khỏe khoắn, chân chất và tự nhiên Hình ảnh con người ÊĐê với vẻ đẹp phóng khoáng và tự nhiên như đang làm chủ, chế ngự và lan tỏa niềm kiêu hãnh vượt lên mọi giới hạn, hòa quyện cùng thiên nhiên đất trời.
Niê Thanh Mai ghi lại các trang viết về văn hóa, phong tục tập quán của dân tộc Ê Đê một cách chân thực và sống động, không chỉ qua lời kể trần thuật mà qua từng hoạt động hàng ngày của nhân vật, phản ánh sinh động các nghi lễ văn hóa một cách tự nhiên Nhờ hiểu biết sâu sắc về vùng đất và yêu con người nơi đây, các tác phẩm của chị về Tây Nguyên đã giúp độc giả cảm nhận rõ nét phong tục tập quán, lối sống và sự thay đổi của vùng đất này theo thời gian Với khả năng sáng tạo độc đáo, Niê Thanh Mai là nhà văn nữ DTTS trẻ tiêu biểu của Tây Nguyên, góp phần nâng cao nhận thức về văn hóa đặc trưng của đồng bào Ê Đê trong cộng đồng đọc giả.
Niê Thanh Mai xứng đáng là nữ nhà văn tiêu biểu, đại diện cho thế hệ trẻ thời kỳ hội nhập, với những đóng góp quan trọng cho văn xuôi Tây Nguyên sau đổi mới Cô là người tiếp nối, giữ lửa và truyền cảm hứng cho đội ngũ sáng tác trẻ, góp phần làm phong phú thêm nền văn học các dân tộc thiểu số, đặc biệt là trong văn học DTTS Tây Nguyên nói riêng và văn học DTTS Việt Nam nói chung.
Sau đổi mới, văn xuôi Tây Nguyên phát triển chậm hơn so với các dân tộc miền núi phía Bắc, nhưng đội ngũ sáng tác ngày càng đông đảo và trẻ hóa Các tác giả trẻ được đào tạo bài bản, có ý thức sâu sắc viết về dân tộc mình, góp phần nâng cao chất lượng và số lượng tác phẩm đăng, in Nội dung sáng tác phong phú về chủ đề và đề tài, trong khi nghệ thuật dần tiến đến phía hiện đại và hậu hiện đại Văn xuôi Tây Nguyên đã khẳng định được bản sắc riêng, vị trí và dòng chảy phát triển trong nền văn học dân tộc, góp phần vào sự đa dạng và phong phú của văn học Việt Nam.