(LUẬN án TIẾN sĩ) thân thể trong thơ trữ tình việt nam sau 1986

Loại kí hiệu thẩm mĩ này là sản phẩm sáng tạo của nhà văn, chịu sự chi phối bởi cá tính sáng tạo, quan niệm nghệ thuật về con người, chịu sự chi phối của bối cảnh thời đại… Chính vì thế

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

CHUNG THỊ THÚY

THÂN THỂ TRONG THƠ TRỮ TÌNH VIỆT NAM SAU 1986

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Hà Nội - 2022

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

CHUNG THỊ THÚY

THÂN THỂ TRONG THƠ TRỮ TÌNH VIỆT NAM SAU 1986

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 9.22.01.20

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Lê Lưu Oanh

Hà Nội - 2022

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu của luận án 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và hướng tiếp cận của luận án 3

4 Phương pháp nghiên cứu của luận án 4

5 Đóng góp mới của luận án 4

6 Cấu trúc của luận án 5

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ THÂN THỂ 6

1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 6

1.1.1 Nghiên cứu về thân thể ở phương Tây 6

1.1.2 Nghiên cứu về thân thể ở Trung Quốc 14

1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước 18

1.2.1 Nghiên cứu thân thể trong văn học 18

1.2.2 Nghiên cứu thân thể trong thơ sau 1986 23

1.3 Quan niệm về thân thể trong nghệ thuật 27

Tiểu kết chương 1 32

CHƯƠNG 2: THÂN THỂ TRONG VĂN HỌC VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ THÂN THỂ TRONG THƠ CA VIỆT NAM 33

2.1 Thân thể trong văn học 33

2.1.1 Khái niệm 33

2.1.2 Biểu hiện của thân thể trong văn học 35

2.1.3 Đặc trưng của thân thể trong văn học 40

2.2 Một số vấn đề về thân thể trong thơ ca Việt Nam 54

2.2.1 Thân thể trong thơ ca 54

2.2.2 Thân thể trong thơ ca Việt Nam 57

Tiểu kết chương 2 68

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN CỦA THÂN THỂ TRONG THƠ

TRỮ TÌNH VIỆT NAM TỪ SAU 1986 ĐẾN NAY 69

3.1 Phương diện tự nhiên của thân thể 70

3.1.1 Thân thể là một phần của thế giới tự nhiên 70

3.1.2 Con người cảm nhận thế giới tự nhiên qua thân thể 76

3.1.3 Thân thể in dấu ấn quê hương bản quán 80

3.2 Phương diện xã hội của thân thể 82

3.2.1 Di chứng chiến tranh trên thân thể 82

3.2.2 Dấu ấn của đói khát trên thân thể 85

3.2.3 Dấu ấn kinh tế thị trường trên thân thể 86

3.3 Phương diện cá nhân của thân thể 90

3.3.1 Ý thức về cá tính 90

3.3.2 Khát vọng sáng tạo 93

3.3.3 Ý thức về căn tính 95

Tiểu kết chương 3 111

CHƯƠNG 4: 112NGUYÊN TẮC KIẾN TẠO THÂN THỂ 112TRONG THƠ TRỮ TÌNH VIỆT NAM SAU 1986 112

4.1 Nguyên tắc gắn kết thân thể với tự nhiên 112

4.1.1 Thân thể gắn kết với thế giới động vật 112

4.1.2 Thân thể gắn kết với thế giới thực vật 115

4.1.3 Thân thể gắn kết với các hiện tượng tự nhiên khác 117

4.2 Thân thể gắn với tính giao 124

4.3 Nguyên tắc trần trụi, lãng mạn hoá thân thể 127

4.3.1 Nguyên tắc trần trụi hóa thân thể 127

4.3.2 Nguyên tắc lãng mạn hóa thân thể 129

4.4 Nguyên tắc tượng trưng, siêu thực hóa thân thể 131

4.4.1 Nguyên tắc tượng trưng hóa thân thể 131

4.4.2 Nguyên tắc siêu thực hóa thân thể 134

4.5 Nguyên tắc gắn kết thân thể với các biểu tượng, ẩn dụ 138

Tiểu kết chương 4 142

KẾT LUẬN 143 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 148 TÀI LIỆU THAM KHẢO 149 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

1.1 Thân thể có vai trò tiên quyết trong đời sống con người, chính vì thế, thân thể trở thành đối tượng tác động của nhiều lĩnh vực trong đời sống, đối tượng nghiên cứu của nhiều lĩnh vực khoa học, từ y học, tâm lí học, khoa học tự nhiên đến khoa học xã hội nhân văn Đến nay, nghiên cứu về thân thể trong lĩnh vực khoa học xã hội nhân văn đã có những đột phá quan trọng, đặc biệt là triết học Triết học ngày càng khẳng định vai trò của thân thể đối với đời sống con người, đi ngược quan niệm của tu trì và triết lý thượng cổ Hy Lạp như ―coi thân xác là xấu xa, tội lỗi, thấp hèn…‖ hay ―xác thuộc thế giới hữu hình và có thể bị tan dã, tiêu diệt, còn tinh thần, linh hồn thuộc về thế giới vô hình, trường tồn, bất tử‖ [174, tr.13] Triết học hiện đại cho rằng thân thể đã tạo dựng nên toàn bộ khả năng của con người, bất kể thân thể đó là thế nào hay thân thể là cơ sở, là điểm xuất phát của tinh thần và mọi triết lí cao siêu… Những kết quả nghiên cứu đó mang lại một cách nhìn mới về thân thể trong văn học

1.2 ―Văn học là nhân học‖ (M.Gorki), đối tượng của văn học là con người Văn học từ cổ chí kim, khi quan tâm đến con người, không chỉ quan tâm đến đời sống tinh thần, mà còn quan tâm đến cả ngoại hình, cử chỉ, điệu

bộ, đến nhu cầu của thân thể, đến những gì mà thân thể phải chịu đựng… Có nghĩa là thân thể từ lâu đã trở thành đối tượng của văn học Tuy nhiên, khi xuất hiện trong tác phẩm văn học, thân thể không chỉ là đối tượng mà còn trở thành phương tiện để thể hiện tư tưởng nghệ thuật, xây dựng thế giới nghệ thuật… Thân thể trở thành một loại ngôn ngữ nghệ thuật đặc thù trong tác phẩm văn học, hay nói cách khác, thân thể trở thành một loại kí hiệu thẩm mĩ đặc thù trong tác phẩm văn học Loại kí hiệu thẩm mĩ này là sản phẩm sáng tạo của nhà văn, chịu sự chi phối bởi cá tính sáng tạo, quan niệm nghệ thuật

về con người, chịu sự chi phối của bối cảnh thời đại… Chính vì thế, trong sáng tác của mỗi nhà văn, ở từng giai đoạn văn học nhất định, thân thể cũng hiện lên với những đặc điểm khác nhau

1.3 Thơ trữ tình Việt Nam sau 1986, dưới sự tác động của hoàn cảnh lịch sử và xu hướng của xã hội hiện đại đã có những cách tân đáng kể, không chỉ về mặt hình thức kĩ thuật thuần túy mà là sự đổi mới ở chiều sâu quan niệm của chủ thể sáng tạo về thế giới, về nghệ thuật và về con người Đó là quan điểm giải phóng thân thể, giải phóng con người khỏi những quy định, khuôn phép trong việc thể hiện tư tưởng, cảm xúc, chủ trương không gò bó, không giới hạn ở lối biểu hiện thân thể trong thơ Vì thế, thân thể trong thơ sau 1986 có nguyên tắc kiến tạo riêng, hình thành những kiểu loại riêng, và biểu đạt ý nghĩa riêng

Nghiên cứu thân thể trong thơ sau 1986, luận án muốn tiếp cận thân thể trong thơ ca như một loại ngôn ngữ nghệ thuật, một hệ thống kí hiệu thẩm mĩ đặc thù Mặc dù đến nay, số lượng công trình nghiên cứu về thơ Việt Nam sau

1986 không hề ít, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu thân thể trong thơ

từ góc độ này

2 Mục đích nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích đầu tiên mà luận án hướng tới là xác lập một hệ thống lí thuyết về thân thể trong văn học, bao gồm khái niệm, biểu hiện, đặc trưng của thân thể trong văn học, bước đầu chỉ ra sự khác biệt giữa thân thể trong thơ ca

và thân thể trong văn xuôi, chỉ ra đặc điểm của thân thể trong thơ ca Việt Nam, từ đó xác lập phương pháp luận nghiên cứu thân thể trong văn học nói chung và thơ ca nói riêng

2.2 Tiếp nữa, luận án hướng tới chỉ ra và phân tích một số phương diện

cơ bản của thân thể trong thơ trữ tình sau 1986 Thông qua so sánh đặc điểm của thân thể trong thơ trữ tình sau 1986 với thân thể trong thơ trữ tình giai đoạn trước chỉ ra sự vận động, biến đổi của quan niệm nghệ thuật về thế giới

và con người của thời đại

2.3 Cuối cùng, luận án hướng tới chỉ ra và phân tích các nguyên tắc kiến tạo thân thể trong thơ trữ tình sau 1986 Ở một mức độ nhất định, luận án hướng tới chỉ ra: những nguyên tắc kiến tạo thân thể đó được thực hiện thông qua phương thức đặc trưng của thơ trữ tình Đồng thời, thông qua so sánh với

nguyên tắc kiến tạo thân thể trong thơ ca giai đoạn trước, luận án chỉ ra ở phương diện này, thơ trữ tình sau 1986 có sự vận động, biến đổi, sự vận động biến đổi đó cũng thể hiện sự vận động, biến đổi của quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và hướng tiếp cận của luận án

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của luận án là thân thể trong thơ Việt Nam sau

1986 Phạm vi nghiên cứu của luận án là thơ trữ tình Việt Nam sau 1986

3.2 Hướng tiếp cận

3.2.1 Tiếp cận lí thuyết

- Trên cơ sở các thành tựu nghiên cứu về thân thể trong các lĩnh vực như triết học, tôn giáo, mĩ học, lí luận văn học, luận án xác lập định hướng nghiên cứu thân thể trong văn học Mặc dù mỗi lĩnh vực đều có những cách thức nghiên cứu riêng, nhưng vẫn có một điểm khá tương đồng là coi thân thể

là một loại kí hiệu, bản thân thân thể đã truyền đạt những thông điệp về chính

mang cả ý nghĩa tràn đầy sức sống, sức biểu cảm

- Luận án phân biệt ―thân thể” và ―miêu tả thân thể” “Thân thể”

(body) bao gồm mắt mũi, tay chân, mùi vị, hình dáng, cảm giác, cảm xúc…

―Miêu tả thân thể” là thân thể được thể hiện trong tác phẩm văn học thông qua

sự miêu tả bằng ngôn ngữ Như vậy, thân thể trong văn học là ―ý nghĩa‖ của lớp ngôn từ kiến tạo văn bản, đến lượt nó, thân thể trở thành một kí hiệu để biểu đạt những thứ ngoài nó – tức là trở thành kí hiệu thẩm mĩ – một loại ngôn ngữ nghệ thuật

3.2.2 Tiếp cận thực tiễn

Luận án xuất phát từ thực tiễn sáng tác thơ ca để chỉ ra một số kiểu loại

thân thể trong các giai đoạn văn học, trên cơ sở đó làm nổi bật đặc điểm thân thể trong thơ ca Việt Nam sau 1986

Trọng tâm của luận án là khảo sát thực tiễn thơ ca Việt Nam sau 1986,

cụ thể là nghiên cứu các biểu hiện cũng như các nhân tố chi phối sự hình thành các loại thân thể cơ bản và những nguyên tắc kiến tạo thân thể

4 Phương pháp nghiên cứu của luận án

Để hoàn thành đề tài này, luận án đã sử dụng phối hợp các phương pháp chính sau đây:

- Phương pháp kí hiệu học: Luận án coi thân thể như một hệ thống kí hiệu đa nghĩa về tự nhiên, xã hội, con người Vì vậy, việc đọc ra các ý nghĩa của thân thể luôn được đặc biệt chú ý Đây là phương pháp được sử dụng triệt

để trong luận án

- Phương pháp thi pháp học: Luận án sử dụng phương pháp này để nghiên cứu các nguyên tắc kiến tạo nghệ thuật, sự chi phối của quan niệm nghệ thuật về con người và thế giới đối với các phương diện miêu tả thân thể

- Phương pháp loại hình: Luận án bước đầu tìm ra những kiểu loại thân thể trong các giai đoạn văn học, đặc biệt là các loại thân thể cơ bản trong thơ

ca Việt Nam sau 1986 với những nét nghĩa và các cách thức miêu tả chung nhất, phổ biến nhất

- Phương pháp lịch sử, văn hóa: Luận án nghiên cứu bối cảnh văn hóa thời đại, sự biến động của lịch sử đã chi phối tới việc xuất hiện các kiểu loại thân thể tương ứng

5 Đóng góp mới của luận án

- Luận án đã hệ thống vấn đề lí thuyết về thân thể trong văn học và định hướng vận dụng nghiên cứu thực tiễn văn học

- Luận án đã hệ thống được một số kiểu loại thân thể trong các giai đoạn văn học Việt Nam

- Luận án đã chỉ ra và phân tích một số loại thân thể cơ bản và một số nguyên tắc kiến tạo thân thể trong thơ Việt Nam sau 1986

6 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung chính của

luận án được triển khai theo 4 chương như sau:

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về thân thể Chương 2: Thân thể trong văn học và một số vấn đề thân thể trong thơ

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ THÂN THỂ

1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

1.1.1 Nghiên cứu về thân thể ở phương Tây

1.1.1.1 Nghiên cứu về thân thể trong truyền thống phương Tây

Trong lịch sử tư tưởng phương Tây, đã từng có những cách hiểu khác nhau

về thân thể Triết học Hy Lạp cổ đại phân biệt ―thân thể‖ và ―tinh thần‖ Thân thể

thuộc về thế giới hữu hình, có thể bị tan rã, tiêu diệt, còn tinh thần, linh hồn thuộc thế giới vô hình, trường tồn, bất tử Thân thể phản ánh sự sa đọa của tinh thần và linh hồn, là cái hữu hạn, dễ bị cám dỗ Chỉ có phần hồn mới là cái cao cả, trác tuyệt của con người, vì vậy cần cứu rỗi con người và tinh thần ra khỏi tù ngục thân thể để vươn tới cái vĩnh hằng, bất tử

Platon cũng phân biệt ―thân thể‖ và ―tinh thần‖ Ông đề cao tinh thần, cho rằng thân thể chỉ là phần vật chất, mang tính hữu hạn, nơi trú ngụ, là vật chứa đựng của linh hồn, tinh thần, còn tinh thần là cái vĩnh viễn, thậm chí có trước con người:

―ta đã có tri thức về sự vật trước khi sinh ra làm người, nghĩa là khi ta còn là những tinh thần trên thế giới thần linh‖ [35, tr.9] Như vậy, triết học phương Tây cổ đại luôn xem thân thể là cái thấp hèn và luôn tìm cách đè nén, bài xích thân thể

Theo R Descartes, triết gia Pháp kỷ 17, con người là cấu trúc nhị nguyên, có

phần tinh thần và có phần thể xác Với quan điểm nổi tiếng ―Tôi tư duy tức là tôi

tồn tại”, ông khẳng định, xác thịt là vật không thể tư duy, là thứ tương phản với tinh

thần, là gông cùm của linh hồn, có thể bị hỏng, bị bỏ đi, không có giá trị, chỉ có tinh thần mới là cái đáng coi trọng Mô hình đối lập tư duy/ thân thể của Descartes tôn sùng

tư duy trừu tượng, hạ thấp nhu cầu thân thể; nằm ở vị trí trung tâm của tư duy trừu tượng là tư tưởng lí tính; còn thân thể thì tượng trưng cho tình cảm, dục vọng, đối lập với tinh thần và tư duy Chỉ có linh hồn là bất tử, còn thân thể là cái sẽ bị hủy hoại, không đáng coi trọng Theo Hegel, con người tách rời phần hồn và phần xác, thể xác

là xấu, tinh thần là tốt mang tính thần thánh Duy lý là hoạt động cao nhất của con

người Con người duy lý là cao nhất, là chúa tể Tư tưởng đề cao tinh thần coi nhẹ

thể xác đã trở thành một xu hướng tư tưởng chính, mang tính thống trị trong triết

học phương Tây đến thế kỷ 19

Thiên chúa giáo (còn gọi là Kitô giáo, Cơ Đốc giáo) lại chủ trương đề cao sự tồn tại của thân xác, cho rằng cả vật chất, xác thịt đều do Thiên chúa tạo dựng, vì vậy đều tốt đẹp Con người là một thể thống nhất toàn diện, nếu linh hồn bất tử thì thân xác cũng bất tử, hơn nữa, họ còn cho rằng: ―xác là đền thờ của Thánh linh‖

[174, tr.13,14] Tuy nhiên trong thực tế giữ đạo, tu đức, chịu ảnh hưởng triết lí lạp, trong nhận thức và quan điểm giáo dục, đức tu của Thiên chúa giáo cũng phân biệt hồn và xác, đề cao linh hồn và miệt thị thân xác Thiên chúa giáo xem thân thể như yếu tố phụ trợ, là phương tiện như ngôi nhà của trí tuệ và linh hồn Thân thể là cái sẽ bị hư hoại, biến mất, chỉ có linh hồn là còn mãi, bất diệt Trong quan niệm về khổ hạnh, ―người đi theo dòng tu nghĩ rằng, càng làm khổ thân xác bao nhiêu càng làm đẹp lòng Chúa bấy nhiêu, càng khinh miệt xác thịt bao nhiêu, càng đề cao Thiên Chúa bấy nhiêu Đời sống tu hành miệt thị thân xác vì xem thân xác là xấu

Hy-xa, tội lỗi, thấp hèn và là nguồn gốc của tội ác khác‖ [174, tr.16]

Có thể nói, từ thời cổ cho đến Kant, Hegel, triết học và tôn giáo phương Tây đều phổ biến quan niệm nhị nguyên về con người, phân biệt hồn và xác thành hai thực thể và chỉ chú trọng đến mặt tinh thần, mặt linh hồn, coi thường và miệt thị về thân xác

Vấn đề thân thể không phải là một lĩnh vực hoàn toàn mới mẻ, nó đã có lịch sử lâu đời, nhưng do thân thể từng bị coi nhẹ so với tinh thần, nên nghiên cứu về thân thể còn nhiều hạn chế Từ Nietzsche, ―thân thể‖ đi vào phạm vi nghiên cứu của đông đảo học giả, rất nhiều học giả của các ngành khoa học như triết học, xã hội học, nhân loại học, tôn giáo học, phân tâm học, nữ quyền học… ở Anh, Pháp, Mỹ, Đức… đều coi nó

là một nội dung quan trọng của lí luận

1.1.1.2 Bước ngoặt nghiên cứu về thân thể ở phương Tây

Vấn đề thân thể được coi trọng bắt đầu từ Nietzsche Nietzsche là triết gia đầu tiên đặt thân thể vào vị trí nổi bật trong triết học Ông coi thân thể là cái mang

tính quyết định Từ góc độ thân thể, nhìn lại lịch sử, nghệ thuật, lí tính, ông thấy tất

cả những thứ đó đều là sản phẩm có liên quan đến thân thể Chính vì thế, thế giới và thân thể có liên hệ mật thiết, thế giới chính là sự diễn giải của thân thể, là sản phẩm của thân thể, của ý chí quyền lực Nietzsche tuyên bố: ―Cần phải lấy thân thể làm chuẩn mực‖ Nietzsche đã lật ngược vấn đề, hạ thấp chủ thể ý thức, bởi đề cao ý thức là siêu hình, phải kìm hãm và lãng quên thân xác, dù thân xác là cái hiện diện trong con người từng phút từng giây Nietzsche cho rằng, tôi và anh khác nhau không phải là cá tính mà bằng thân thể Đây chính là tư tưởng mang tính bước ngoặt

về vấn đề thân thể Tư tưởng của Nietzsche đã có ý thức đề cao thân thể, cội nguồn của việc giải phóng thân thể Tư tưởng coi trọng thân thể thời hiện đại chính là tư tưởng mang bản chất lật đổ tư tưởng Kito giáo

Người xưa thường thông qua thân thể của mình để suy tư về vũ trụ và thông qua vũ trụ để suy tư về thân thể của mình [199, tr.9] Còn chúng ta luôn đối lập thân thể và thế giới, lấy thân phận của chủ thể để nhận biết và xây dựng thế giới không thuộc về chúng ta Maurice Merleau-Ponty là nhà nghiên cứu hiện tượng học thân thể trong mô hình thân thể thế giới, coi tồn tại của con người xác lập thành thế giới mang tính thân thể Ông muốn từ cảm giác và đặc trưng của nó làm điểm xuất phát

để diễn giải về tính khả năng và phương thức giao hòa lẫn nhau giữa thân thể và

linh hồn, chủ thể và khách thể, thân thể và thế giới Merleau Ponty trong Hiện tượng

học tri giác (1945) đã nói: ―Thân thể là phương tiện chung để chúng ta chiếm hữu thế

giới‖ Bản chất của thân thể là một ―không gian biểu đạt‖ Tính không gian của thân thể là điều kiện để hình thành thế giới ý nghĩa của con người Nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của trực giác, mà trực giác luôn luôn gắn liền với thân thể Không có trực giác bên ngoài thân thể Theo M Ponty, nhờ thân thể mà chúng ta nhận thức được thế giới thông qua cảm giác Con người không chỉ nhận biết thế giới bằng năm giác quan

mà bằng cả cơ thể Cơ thể không phải chỉ là thể xác, không lý tính, mà vẫn đầy lý tính vì ý thức và lý tính bắt nguồn từ thân thể Ông đã chứng minh được tinh thần bắt nguồn từ thân thể Tư tưởng này kéo thế giới mỹ học từ siêu hình xuống thấp Thân thể là một đối tượng để con người chiêm ngưỡng, bàn luận So với cái chết, thân thể

là sự sống, là cơ thể sống, so với động vật, thân thể con người là một cơ thể có tâm hồn, ý thức

Sau M Ponty, Foucault cho rằng thân thể mang tính chính trị, hoạt động thực

tiễn tổ chức xã hội đều xoay quanh thân thể: hành hạ, trừng trị thân thể nhằm hạn chế tinh thần, khống chế thân thể Tất cả đều lấy thân thể làm tiêu điểm và quy hoạch thế giới Trong tiến trình quy hoạch thân thể, mọi bí ẩn của lịch sử, xã hội quyền lực đều thể hiện ra hết (thí dụ nhà tù) Foucault đã diễn giải lịch sử thân thể

bị tàn phá và áp chế, từ sự trừng phạt thể xác thời cổ đại đến sự trừng phạt tinh thần thời hiện đại Thân thể, từ góc nhìn của Foucault, là đối tượng chịu sự tác động của quyền lực

Nhà xã hội học John 0'Neill trong cuốn Five bodies: Re-figuring

Relationships, (London: Sage Publications, 2004) đã chỉ ra thân thể có hai phương

thức tồn tại không thể phân tách: thân thể sinh lí và thân thể mang tính giao tiếp

Thân thể giao tiếp là thân thể chúng ta học cách suy nghĩ và sở hữu, là cầu nối chung của thế giới, lịch sử, văn hóa và kinh tế chính trị [199, tr.4] và có thể phân chia thêm một bước thành: thân thể thế giới, thân thể xã hội, thân thể chính trị, thân thể tiêu dùng và thân thể y học 0.Niell thông qua hình thái thân thể cuối cùng, tức

là thân thể y học, trong mỗi một giai đoạn của chu kì sinh mệnh, từ hoài thai, ra đời, dưỡng dục, hành vi sex, sinh bệnh, đau khổ, già và qua đời, thân thể đều bị điều trị hóa và xã hội hóa, bị quản lí thống nhất bởi trung tâm chuyên nghiệp rơi vào trong sự khống chế của thể chế quyền lực Người viết cho rằng từ thế kỉ 20, các nhà lí luận thân thể đều không lí giải thân thể giản đơn là thân thể sinh lí, mà phải thông qua thân thể mang tính giao tiếp để suy tư về tính đa nguyên của thân thể với các phương pháp nghiên cứu đa dạng, liên quan đến nhiều lĩnh vực rộng lớn và

có những thành tựu đáng kể

Shaun Gallagher năm 2005, công bố bài How the Body Shapes the Mind

Oxford: Oxford unviversity Press, 2005, [197, tr.103] là thành quả nghiên cứu mang tính xây dựng của hiện tượng học và triết học tri nhận của Maurice Merleau-Ponty

Ông phân biệt ý thức thân thể và đồ thức thân thể, bàn luận tường tận về tác dụng

của nó trong hoạt động hình thành ý thức, đồng thời muốn xây dựng lí luận chủ thể tác động lẫn nhau trên cơ sở lí luận về sự liên quan đến thân thể

Thân thể thế giới lấy kết cấu của thân thể nhân loại để tạo ra kết cấu và thuộc tính của thế giới Thân thể xã hội là từ góc độ thân thể để lí giải, suy tư về quan hệ

giữa cá thể và xã hội Sryan S.Turner năm 1984 xuất bản cuốn Thân thể và xã hội

có cống hiến rất lớn đối với việc xây dựng xã hội học thân thể Ông đề xuất con người sống trong xã hội mang tính thân thể (Somaticsociety) Thân thể không chỉ là tất cả phần vật chất của con người mà còn là bản thân con người Con người có quyền uy tối cao chi phối thân thể của mình, nhưng đồng thời trật tự văn minh và các nhân tố xã hội lại tham gia vào việc cấu thành thân thể Các vấn đề về dục vọng, tôn giáo, hình thái gia đình, sản xuất kinh tế, ăn uống và bệnh tật, thể chế chính trị,

về căn bản đều được tái hiện thông qua thân thể Thân thể do đó là một mấu chốt, vừa là thể hữu cơ vật chất của cá thể, vừa là một ẩn dụ, là tập hợp các thân thể trong

xã hội [201, tr.346] Cuốn Thân thể và lí luận xã hội xuất bản năm 1993 (Chris Shilling) có thể được coi là một bước thử nghiệm mới về xã hội học thân thể của Turner Sau khi lược thuật vị trí của thân thể trong xã hội học cổ điển và hiện đại, Shilling khảo sát chủ nghĩa tự nhiên trong nghiên cứu xã hội học thân thể và quan niệm thân thể của lí luận xây dựng xã hội và cách dung hợp giữa hai thứ đó, đồng thời đề xuất thân thể là ―hiện tượng chưa hoàn thành kiêm tính sinh vật và tính xã hội‖ [202, tr.166] Nội hàm của định nghĩa này bao gồm ba phương diện, thứ nhất, thân thể từ khi sinh ra đã là sản phẩm của quá trình tiến hóa, đồng thời chịu ảnh hưởng của quá trình mang tính sinh vật và quá trình mang tính xã hội; thứ hai, nhân

tố xã hội trong một giới hạn nhất định thao túng và chuyển hóa sự phát triển của thân thể; thứ ba, thân thể là cơ sở nền móng xây dựng các quan hệ xã hội, đồng thời hòa vào trong quá trình xây dựng [202, tr.188]

Khác với nghiên cứu lí luận của hai học giả trên về xã hội học thân thể, Nhục

thể và đá – thân thể và thành thị trong văn minh phương Tây (1994) của Richard

Sennett lại có góc độ nghiên cứu vô cùng đặc biệt Cuốn sách cho rằng, kết cấu thân thể đã phân chia lịch sử văn minh nhân loại thành ba giai đoạn: ―sức mạnh của

thanh âm và mắt‖, ―vận động của tâm tạng‖ và ―động mạch và tĩnh mạch‖, kết hợp

lí trí của dân tộc, lịch sử và xã hội học để khảo sát quan hệ tương hỗ giữa thân thể

và thành thị trong lịch sử diễn tiến của văn minh Mô hình thiết kế thành phố hiện đại nhấn mạnh sự thông thoáng, tốc độ và thoải mái, nhưng lại làm yếu đi sự thể nghiệm và sự tham dự mang ý thơ của thân thể Thông qua miêu tả ba hình thái thành thị, Sennett đã chứng minh, ―quan hệ tương hỗ giữa thể nghiệm thân thể và hình tượng thành thị, trong đó thể nghiệm thân thể tạo thành hình tượng thành thị, ngược lại hình tượng thành thị lại hồi ứng và làm mạnh thêm thể nghiệm thân thể‖

[205, tr.2], đồng thời đã biểu đạt ưu tư về sự khuyết thiếu thể nghiệm thân thể trong văn minh hiện đại

Từ góc độ giới và giới tính, nghiên cứu thân thể chính trị đã làm phong phú thêm rất nhiều nghiên cứu thân thể hiện đại, sự đa dạng, quan điểm phức tạp và mâu thuẫn lẫn nhau của chủ nghĩa nữ quyền Nhưng các nghiên cứu đều thống nhất và thể hiện xã hội và văn hóa phụ quyền xây dựng thân thể nữ tính, và thân thể làm thế nào để có thể đối kháng và phản kích quy huấn quyền lực, trong diễn ngôn y học, triết học và tôn giáo, trong nghệ thuật, văn học và các văn bản văn hóa khác, tiếp tục suy tư về năng lực lật đổ của thân thể

Tiêu dùng trở thành văn hóa chủ lưu của thế kỉ 20 và trở thành sức mạnh chủ yếu chi phối tư tưởng, hành vi, tình cảm, dục vọng, tự ngã của chúng ta, toàn dân đều khát vọng, theo đuổi và hưởng thụ khoái cảm của thân thể tiêu dùng

JeanBaudrillard trong Xã hội tiêu dùng đã đưa kí hiệu học vào lĩnh vực kinh tế tiêu

dùng, thông diễn tính kí hiệu của thân thể tiêu dùng

Ngoài ra, theo tìm hiểu của người viết luận án, thân thể là đối tượng nghiên cứu của nhiều lĩnh vực khác nhau

Theo hướng xã hội học: người ta chú ý thân thể từ rất lâu Hippolyte Tain cũng nghiên cứu thân thể con người nhưng chú ý tới phương diện chủng tộc, địa lý,

môi trường, tôn giáo… Trong Triết học nghệ thuật, ông nhận thấy các nhân vật

trong điêu khắc cổ Hy Lạp đều không có con ngươi trong mắt, đấy chính là biểu hiện của hình ảnh các vị thần vốn rất an nhiên, tâm hồn phẳng lặng, uy nghiêm Đó

là hình ảnh của thân thể mang tính thần thánh Chỉ đến giai đoạn sau đó, thời Phục Hưng, hình ảnh thân thể mới mang tính trần thế, phàm tục: Chúa Giêsu bị đóng đinh, người đau đớn quằn quại, máu nhỏ ở những vết đóng đinh!

Hướng nghiên cứu văn học: Trong Sáng tác của F Rabelais và nền văn hóa

dân gian trung cổ và phục hưng của M.Baktin có chương nói tới hình tượng thân

xác kì dị trong sáng tác của Rabelais và nguồn gốc của nó Ở đó, M.Baktin nhận định rằng: Trong sáng tác của mình, Rabelais quy tụ hình ảnh vũ trụ vào con người

Những nhân vật lí tưởng trong sáng tác của Rabelais thường là người có kích thước khổng lồ, mỗi người là một vũ trụ với trăng sao, sông núi, ruộng đồng, làng mạc, dân cư… Quan niệm thân thể như một vũ trụ bắt nguồn từ kinh nghiệm đấu tranh của con người trước những hiện tượng thiên nhiên Hơn nữa theo Rabelais ―hết thẩy những gì tốt đẹp, những gì có giá trị thì đều phải dồi dào, đều phải có kích thước to lớn Mặt khác, sự dồi dào, sung túc về lượng là dấu hiệu của tính phong phú, đa dạng về chất Cái hay, cái tốt, cái đẹp đồng thời là cái to tát, cái giầu tính chất, cái vượt quá giới hạn của mình‖ [98, tr.481]

Ở phương Tây, cơ sở lí luận hình thành cho hướng nghiên cứu về thân thể bắt đầu thịnh hành ở cuối thập niên 1960 và đầu thập niên 1970, nó như là một lí thuyết thể hiện phong trào đấu tranh cho nữ quyền ở các nước phương Tây, đặc biệt sau cuộc Cách mạng tình dục ở Mĩ (1968) Đây cũng là câu trả lời cho việc, vì sao thân thể trong văn học nói chung chủ yếu nói về thân thể phụ nữ, ca ngợi vẻ đẹp của phụ nữ, nếu có đàn ông, cũng chỉ là những đối sánh để thấy được tính nữ quyền mà

thôi Trong tác phẩm Tiếng cười nàng Medusa, Hélène Cixous đã thúc giục người phụ

nữ cầm bút: ―Hãy kiểm soát thân thể mình cùng một lúc với việc kiểm soát hơi thở

và lời nói Hãy viết về chính bản thân bạn Thể xác cũng cần phải được lắng nghe‖

Khuynh hướng này đã tạo nên ý niệm của các nhà phê bình nữ quyền về lối viết thân thể (body writing) trong văn học phương Tây

Trong The body in literature (Thân thể trong văn học - David Hillman và

Ulrika Maude biên soạn) [196] đã tập hợp nhiều bài nghiên cứu sâu sắc về thân thể

Cuốn sách cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu, các quan điểm

nghiên cứu về thân thể, cách thức văn học phân tích, diễn giải về thân thể Cuốn sách cũng cung cấp nhiều kiến thức lí luận mới mẻ góp phần hữu hiệu cho việc nghiên cứu văn học Cuốn sách gồm mười bảy bài viết về các vấn đề như: Thân thể thời trung cổ (Medieval Somatics của Bill Burgwinkle); Thân thể khuyết tật (Disability, tác giả: Jonathan Hsy); Ngôn ngữ và thân thể (Language and the body, của Andrew Bennet); Văn học tính dục (Literary Sexualities, của Heike Bauer);

Thân thể, nỗi đau và bạo lực (The body, Pain and Violence của Peter Fifield); Đồ

ăn, trọng lượng thân thể và văn học (Eating, Obesity and Literature, của tác giả Maud Ellmann); Văn học và thần kinh học (Literature and Neurology, của Ulrika Maude); Thân thể mang tính chủng tộc (The Racialized body của David Marriott);

Thân thể trong phân tâm học (Psychoanalytic Bodies, bài viết của Josh Cohen); Văn học, khoa học và những ý nghĩa (Literature, technology and the Senses, của Steven Connor); Thân thể già hóa (The Ageing body của Elizabeth Barry)… Bài văn học tính dục (Literary Sexualities) của Heike Bauer cho rằng: trong kho tàng văn học tính dục chúng ta thấy những diễn ngôn tình yêu, những hiểu biết tính dục, khái niệm về giới, chuyển giới… Ông dẫn chứng từ tác phẩm nổi tiếng như: Woolf của Orlando (1928); phần về Crice trong tiểu thuyết Ulysses của James Joyce (1922)… Bài viết về thân thể thời trung cổ (Medieval Somatics) của tác giả Bill Burgwinkle, thân thể

là dấu hiệu mà ở đó có biểu hiện cuộc đấu tranh muôn thủa giữa cảm giác và nhận thức,

lí trí và khát vọng, con người và thần linh…

Ở một số trường Đại học Anh Mỹ hiện nay, hướng nghiên cứu về thân thể trong văn học nghệ thuật nói chung đang trở thành một hướng nghiên cứu được chú ý nhiều

Ngay thời điểm này, khóa học mùa xuân 2019 - 2020 tại trường ĐH Kent, ở UK, đang

có khóa học về Thân thể trong văn học (Reading The Body In Eighteenth Century

Literature - EN633) với Giới thiệu chung: Trọng tâm của chúng tôi sẽ tập trung vào cách đọc và xây dựng thân thể trong văn học thế kỷ thứ mười tám và cách các công trình này phản ánh những mối quan tâm khác nhau về giai cấp, chủng tộc, giới tính

và tình dục Các chủ đề thảo luận sẽ bao gồm khuyết tật và dị dạng, chủng tộc, cơ thể tình cảm, trang phục và cơ thể, cơ thể như văn bản và mối quan hệ giữa cơ thể

và chính trị Trọng tâm chính của tùy chọn này sẽ là văn học [200]

Còn đây là một nội dung của một khóa học vào tháng 2/2018 tại trường Đại học Edinburgh cũng ở UK: Course: Body in Literature (ENLI10110): Mục đích của khóa học này là giới thiệu một số sách có ảnh hưởng nhất mà văn học đã mô tả và khám phá thân thể con người, và khám phá những ý tưởng như bản sắc, giới tính, ham muốn, tình dục, bạo lực, sắc đẹp và sự quái dị Thân thể con người đã được mô tả theo nhiều cách khác nhau trên một loạt các góc độ văn hóa và lịch sử Nó đã được

mô tả, một cách đa dạng, như một thực thể sinh học, vỏ bọc cho linh hồn, một địa chỉ tạo thành văn hóa, một cấu trúc tâm lý và một giới hạn vật chất Mỗi cách tiếp cận khác nhau này mang đến một loạt các diễn ngôn về nhân chủng học, chính trị, thần học và tâm lý học để khám phá và xây dựng bản sắc và vị trí chủ thể Thân thể ngay lập tức là một địa điểm của sáng tạo và tự thể hiện, và cũng là một đối tượng của sự thống trị và kiểm soát Trong văn hóa đương đại, nó cũng nằm ở trung tâm của các cuộc tranh luận về chủng tộc, giới tính và tình dục [195]

Tổng hợp ở trên cho thấy, nghiên cứu thân thể hiện nay ở phương Tây liên quan đến rất nhiều lĩnh vực, góc độ khác nhau Các nhà lí luận đều cố gắng xây dựng

lí luận và lĩnh vực nghiên cứu của mình với hạt nhân là thân thể, chứng minh tính quan trọng của thân thể trong đời sống, tri nhận, văn hóa, lịch sử, văn học Có thể liệt

kê một số nội dung nghiên cứu về thân thể như sau: nghiên cứu ý nghĩa của những ẩn

dụ thân thể, nghiên cứu thân thể như là biểu hiện các ý nghĩa xã hội của nó; Sự biểu hiện (expression) chủ quan của thân thể, như cuốn Civelizing Process‖ (Tiến trình văn minh) của tác giả Norbert Elias; nghiên cứu sex và giới tính của thân thể, tiêu biểu là các tác giả Judith Butler, Gayatri Chakravorty Spivak, Luce Irigaray, Hèlène Cixous, Elizabeth Grosz ; Chính trị thân thể (Politics of the flesh); Y học và thân thể; Thân thể và vấn đề tự sự; Thân thể như là một hệ thống kí hiệu; Thân thể trong văn học và nghệ thuật từ chủ nghĩa cổ điển đến chủ nghĩa hiện đại; Thân thể trong văn hóa truyền thống…

1.1.2 Nghiên cứu về thân thể ở Trung Quốc

Từ thời cổ đại, Trung Quốc đã có những nghiên cứu về thân thể Trong quan niệm của Nho giáo về con người, có thể nói, đến Mạnh Tử thì vấn đề mặt ―vật‖, mặt

thể xác mới bắt đầu được đặt ra và nghiên cứu Mạnh Tử là người đầu tiên quan tâm đến việc làm rõ khái niệm ―thân‖, chỉ ra nguồn gốc và kết cấu của nó Trước Mạnh

Tử, mặc dù rất đề cao con người và cho rằng, con người là do trời đất sinh ra, và tồn tại của con người là tất yếu, nhưng Nho giáo không quan tâm nhiều đến việc nghiên cứu sự hình thành con người mà chỉ đi sâu tìm hiểu mặt ―tâm‖, mặt tư tưởng mà không chú trọng đến mặt thể xác của họ

Mạnh Tử vượt lên bậc tiền bối ở chỗ đã làm sáng tỏ khái niệm ―thân‖ ở những mức độ nhất định Theo ông, mỗi cá nhân con người gồm có hai phần: tâm trí và thể xác Thể xác đó được hiểu là kết cấu sinh học của con người, gồm các bộ phận giác quan như: tai, mắt, mũi, miệng, tay, chân… nghĩa là ông chỉ hiểu thể xác

ở kết cấu bên ngoài của nó Trong con người, ông đề cao phần tâm mà coi thường phần xác Ông coi phần tâm trí là cái đại thể, cái quý trọng, cái to lớn, còn phần vật (thể xác) là cái tiểu thể, cái khinh tiện và nhỏ nhen Nhưng cả hai cái đó ―đều do trời ban cho mình tất cả‖ (Thử thiên chi sở sử ngã giả) [18, tr.170] Theo ông, kẻ nào không biết chăm lo bồi dưỡng bản thân, kẻ đó là người không biết yêu quý bản thân mình, không biết suy nghĩ chín chắn… Trước Mạnh tử, Tăng tử cũng đã ý thức rất rõ điều này Khi ông bị bệnh nặng bèn triệu tập các môn đệ lại và dạy rằng:

―Hãy dở tay ta ra xem hãy dở chân ta ra xem (đó là ta giữ toàn vẹn cái thân thể do cha mẹ ta sinh ra)‖ [19, tr.120] Ông cho rằng, phải giữ gìn cái thân thể do cha mẹ sinh ra như thế mới là con người có hiếu Đây chính là tư tưởng quý thân Nhưng về

cơ bản, Nho giáo vẫn cho rằng thân thể và tinh thần tách rời nhau, coi thường thân thể, phải kiềm chế thân thể, khống chế dục vọng thể xác

Tháng 7-2000, Trung Quốc xuất hiện tập san Nửa thân dưới (Hạ bán thân) với ―tuyên ngôn‖: ―Nửa thân dưới phải thanh toán Nửa thân trên như: tri thức, văn

hóa, truyền thống, thi tứ, trữ tình, triết lý, suy tư, kế thừa, sứ mệnh, đại sự, kinh điển‖ (Thẩm Hào Ba); Tạp Ngư cũng có cùng quan điểm khi phát biểu: ―Viết về nửa thân dưới trước hết phải vứt bỏ sự quản chế của nửa thân trên đã tha hóa bởi tri thức, luật lệ, truyền thống, để trở về với trạng thái xung động mang tính sinh vật nguyên thủy Viết về nửa thân dưới là một loại viết văn nhục thể phi văn hóa, một

loại viết văn từ bỏ ý thơ, học thức, truyền thống, để biểu hiện bản chất không che đậy Hãy bắt đầu cũng như kết thúc đều phải từ nhục thể cả‖ [95]

Vì chưa có khả năng bao quát được mảng tư liệu của văn học Trung Quốc

nên chúng tôi chủ yếu dựa vào tài liệu của Âu Dương Sáng Sáng, trong cuốn Phê

bình việc nghiên cứu thân thể ở Âu Mĩ hiện nay, Nxb Khoa học xã hội, Bắc Kinh,

Trung Quốc, 2015 (Trần Đình Sử lược dịch) Bà đã tổng kết về việc nghiên cứu thân thể ở Trung Quốc hiện nay như sau:

Người Trung Quốc đã quan tâm đến thân thể từ rất sớm, từ những năm 1937, Tiền Trung Thư đã đề cập đến thân thể trong văn học cổ điển Trung Quốc Gần đây

có Ngãi Thị Duyên với ―Quan niệm thân tâm của văn hóa Trung Quốc và mĩ học (1991)‖ và Tôn Tài Quốc với ―Bàn về lý thuyết thân thể - chủ thể của M Ponty‖

Từ năm 2000 trở lại đây công trình nghiên cứu thân thể xuất hiện ngày càng nhiều ở các khuynh hướng sau:

1- Nghiên cứu quan niệm về thân thể trong văn hóa truyền thống Trung Quốc Hội thảo quốc tế về quan niệm thân thể trong lịch sử tư tưởng cổ đại Trung Quốc 1991 Công trình ―Thân thể tự nhiên – quan niệm thân thể trong tác phẩm

―Hoàng đế nội kinh‖ của Thái Bích Danh (1997); ―Quan niệm thân thể của nhà Nho‖ của Dương Nho Tân (1998); ―Quan niệm thân thể của nhà nho thời Tiên Tần

và ý nghĩa thẩm mĩ của nó‖ của Trương Diễm Diễm (2005); ―Vấn đề thân thể trong

mĩ học đời Hán‖ của Lưu Thành Kỉ (2005) Nhìn chung các nghiên cứu quan niệm thân thể trong tư tưởng văn hóa Trung Quốc phần lớn là thực hiện theo kinh nghiệm thân thể phương Tây, cho nên, sự khác biệt phương pháp là không nhiều

2- Nghiên cứu chính trị thân thể: Chính trị thân thể là chỉ quyền lực lấy hình thức diễn ngôn và tri thức về thân thể làm phương tiện để thao túng và giáo dục thân thể dẫn đến quyền lực tràn ngập trong quá trình sinh thành của thân thể

Quyền lực thể hiện cả vi mô và vĩ mô trong đời sống con người Cội nguồn của lí thuyết này bắt nguồn từ Foucault

Việc nghiên cứu thân thể của Trung Quốc nghiêng về nghiên cứu chính trị thân thể Ứng Tinh với ―Chính trị thân thể và vấn đề tính hiện đại‖ (năm 2003) dùng

góc độ sử học khảo sát mối quan hệ phức tạp giữa kĩ thuật và tính hiện đại của chính trị thân thể ở Trung Quốc nửa đầu thế kỉ XX Uông Dân (chủ biên) ―Chính trị học văn hóa của thân thể‖ (2003) và ―Hậu thân thể: chính trị học văn hóa, quyền và

sự sống‖ (2003) Uông Dân An với ―Thân thể, không gian và tính hiện đại‖ (2006) chủ yếu vận dụng lí thuyết của Foucault và Deleuze Duluz Lí luận thân thể của Foucault cũng khơi gợi cho học giả Trung Quốc nhìn sâu vào quá trình đổi thay của thân thể ở phương Tây Lưu Tiểu Phong với công trình: ―Nhục thân nặng nề‖

(1998) Khang Anh với công trình: ―Diễn giải lí luận thân thể trong ngữ cảnh phương Tây hiện đại‖ (2003) Hoàng Hoa với công trình: ―Quyền lực thân thể và cái tôi, Foucault và phê bình văn học nữ quyền‖ (2005)

3- Nghiên cứu thân thể trong phạm vi hiện tượng học Chủ yếu nghiên cứu quan niệm triết học thân thể của M Ponty Tác giả Tiền Tiệp với công trình: ―Diễn giải bản thể: phân tích khái niệm nhục thể của hiện tượng học M Ponty‖ (2001) và nhiều công trình khác

4- Mĩ học thân thể (somesthetics) Mĩ học thân thể do học giả Mĩ Richard Shusterman khởi xướng trong công trình ―Mĩ học thực dụng‖ (2002) Ông nhấn mạnh thân thể một người với tư cách là nơi con người có thể hưởng thụ thẩm mĩ bằng cảm giác cũng là sự sáng tạo do mình tạo nên, hàm ý mĩ học thân thể Ông nghiên cứu phê phán, cải thiện kinh nghiệm và tác dụng của thân thể bởi thân thể con người là nơi do mình tạo ra để hưởng thụ thẩm mĩ bằng cảm giác và sáng tạo

Ở Trung Quốc, Bành Phủ Xuân và Vương Hiểu Hoa cũng nêu vấn đề mĩ học thân thể Bành Phủ Xuân có bài: ―Thân thể và mĩ học thân thể‖ (2004), ―Vấn đề cơ bản của mĩ học thân thể‖ (2005) Ông cho rằng, mĩ học thân thể không chỉ là mĩ học

về thân thể mà quan trọng là mĩ học bắt nguồn từ thân thể, xuất phát từ thân thể Có nghĩa là, mĩ học trước hết phải suy nghĩ về thân thể tức là suy nghĩ về tính nhục thể, tính cá thể, tính ngẫu nhiên của thân thể Biểu hiện cơ bản nhất của thân thể là dục vọng Dục vọng đã xây dựng nên các mối quan hệ và đường lối đi lại nguyên sơ giữa con người và thế giới

Tóm lại, phần lớn học giả Trung Quốc đều đã phác họa mĩ học thân thể và họ

đã dùng lí luận của Nietzsche, Ponty để làm cơ sở Nhưng nhìn chung, mĩ học thân

thể vẫn còn là khởi điểm Việc nghiên cứu thân thể ở Trung Quốc đến nay vẫn còn tản mạn, từ góc độ văn học mà xét thì những nghiên cứu này đang nằm ngoại vi văn học, nó chỉ xét như một góc độ, một điểm để nhìn vào văn học, dù có đề cập đến nhưng chưa có hệ lí thuyết và quan điểm tư tưởng rành mạch Việc ngoại vi hóa cho thấy vấn đề thân thể chỉ tập trung ở xã hội học, triết học, tư tưởng văn hóa là chính

Về phương diện văn học chỉ nghiên cứu thân thể được biểu hiện trong tác phẩm văn học, dùng xã hội hóa thân thể lần ra phương diện nghiên cứu Rất ít công trình từ phương diện lí luận đưa thân thể trở thành phương pháp sáng tác Vì vậy, việc nghiên cứu thân thể trong văn học cần được mở rộng hơn nữa (Âu Dương Sáng Sáng)

1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

1.2.1 Nghiên cứu thân thể trong văn học

Nói đến văn học là nói đến quan niệm nghệ thuật về con người trong tác phẩm văn học dù tác phẩm đề cập đến đối tượng nào đi chăng nữa Khi nói đến con người thì thân thể là bình diện, nền tảng quan trọng nhất của tồn tại người Trong văn học, thân thể có vai trò quan trọng trong việc kiến tạo giá trị nghệ thuật của tác phẩm, thậm chí là ―không có thân thể thì không có miêu tả nghệ thuật‖ [134, tr.90]

Sự bộc lộ của nhân vật trong bất kì một tác phẩm văn học nào cũng không thể không nói đến những biểu hiện như chân dung, trạng thái, hoạt động, tính chất…của thân thể con người Miêu tả các yếu tố, trạng thái của thân thể là cách để nhà văn thể hiện nội tâm của nhân vật Nhà văn thông qua việc tả các thuộc tính tự nhiên bên ngoài của thân thể (như lứa tuổi, thân hình, nét mặt, màu tóc…), các biểu hiện

về mặt xã hội, hoàn cảnh, truyền thống văn hóa của thân thể (như ăn mặc, kiểu tóc, trang điểm…), hoặc những biểu hiện cụ thể của thân thể như tư thế, động tác, cử chỉ, ánh mắt, giọng nói,…nhằm toát lên ý nghĩa cần khám phá của nhân vật và tác phẩm Sự lựa chọn khía cạnh nào của thân thể để biểu hiện con người trong sáng tác phụ thuộc vào quan niệm của mỗi nhà văn, thể loại, thời kỳ, trào lưu văn học

Ở thể loại tự sự, kịch, thân thể nhân vật thường được miêu tả đầy đủ về diện mạo lẫn nội tâm, có tính cách, tiểu sử và sự thay đổi diện mạo của thân thể cũng gắn với những biến cố, sự kiện, gắn với tính cách, số phận nhân vật của nhân vật Tác

phẩm Phục sinh của Tônxtôi, các biến cố, sự kiện gắn với quá trình đổi thay thân thể

trong cuộc đời hai nhân vật Nhê–khơliuđôp và Maxlôva Hay sự biến đổi của thân thể Chí Phèo, từ lúc là đứa trẻ bị bỏ rơi, khi lớn lên làm canh điền, đi ở tù, đến việc kết thúc sự tồn tại của thân thể Đó là sự đổi thay của thân thể tự nhiên, thân thể xã hội, thân thể chính trị, thân thể cá nhân của nhân vật đồng thời cũng gắn với biến cố, sự kiện trong cấu trúc tác phẩm Quá trình biến đổi của truyện cũng là quá trình đổi thay, trừng phạt thân thể, ví như thân thể Cám làm mắm khi bị trừng phạt, Êdip khi biết sự thật đã tự trừng phạt, chọc mù mắt và rời bỏ ngai vàng, đi khỏi thành Teb… Những chi tiết ban đầu miêu tả thân thể có khi là mấu chốt cho các quan hệ và kết cục của nhân vật, chi phối toàn bộ tác phẩm Chẳng hạn, Trương Chi xuất hiện với đặc điểm

―Ngày xưa có anh Trương Chi Người thì thậm xấu, hát thì thậm hay‖ thì cuộc đời của chàng cũng xoay quanh ―công thức‖ ấy

Trong tác phẩm trữ tình, thân thể của nhân vật trữ tình và nhân vật trong thơ trữ tình thường không được khắc họa đầy đủ, trọn vẹn như trong thể loại tự sự mà chủ yếu mang tính gợi tả, chấm phá để bộc lộ cảm xúc, nỗi niềm, ý nghĩ, cảm nhận

Tuy nhiên, cảm xúc là cảm xúc của thân thể, cảm xúc phải được biểu hiện qua thân thể, vì vậy dù sự miêu tả thân thể trong thơ trữ tình không đầy đủ, trọn vẹn thì vẫn cần yếu tố thân thể để bộc lộ cảm xúc

Trong lĩnh vực nghiên cứu văn học, ở Việt Nam, Trần Đình Sử là tác giả đầu

tiên quan tâm đến vấn đề thân thể như là một ngôn ngữ nghệ thuật Từ 1987, trong Thi

pháp thơ Tố Hữu, ông đã đề cập đến thân thể trong thơ Tố Hữu dưới góc độ ―quan

niệm nghệ thuật về con người‖ Tác giả khẳng định vai trò của yếu tố thân thể con người trong văn học: ―Không thể lí giải một hệ thống văn thơ mà bỏ qua con người được thể hiện trong đó Vấn đề quan niệm nghệ thuật về con người thực chất là vấn đề tính năng động của nghệ thuật trong việc phản ánh hiện thực, lí giải con người bằng các phương tiện nghệ thuật, là vấn đề lí giải phạm vi chiếm lĩnh đời sống của một hiện tượng nghệ thuật, là khả năng lí giải nó vào các miền khác nhau của cuộc đời.‖ [126, tr.89,90] Theo ông, đặc trưng chung của thân thể trong thơ Tố Hữu là thân thể chính trị

đã ―đánh dấu một bước trưởng thành của con người Việt Nam trong thế giới hiện đại‖,

đó là ―con người chính trị kiểu mới, dưới sự lãnh đạo của giai cấp vô sản‖[126, tr.92]

Tác giả cũng khẳng định thi pháp quen thuộc của thơ Tố Hữu là: ―Ở đâu ta cũng gặp hình tượng con người thể chất‖ và ―một nguyên tắc tả người rất rõ trong thơ Tố Hữu là:

toàn bộ cơ thể trở thành cơ quan cảm thụ thế giới‖[126, tr.97] Chính vì thế, nên ―Nói

hi sinh trước hết là hi sinh thân xác Sự hi sinh tính bằng ―thây‖, ―xác‖, ―thịt hi sinh‖,

―tủy máu‖, ―xương‖, ―đầu‖, ―khối não‖

Tháng 2/2006, Trần Đình Sử với bài viết: Ngôn ngữ thân thể trong thơ Bích

Khê, đã chỉ ra ngôn ngữ thân thể là một phần của chủ nghĩa tượng trưng trong thơ Bích

Khê Tác giả khẳng định: ―Đối với văn học thân thể là thân thể sống, nó không giản đơn là thân xác, xác thịt Xem thân thể chỉ là xác thịt có nghĩa là thu hẹp nó, tầm thường hoá nó Trong con người sống, thân thể thấm nhuần tâm hồn Chỉ xác thịt không phải là ngôn ngữ thân thể người, chỉ tính dục cũng không phải là ngôn ngữ thân thể người Chỉ có cảm xúc tâm hồn mới biến thân thể thành ngôn ngữ‖ [130]

Về lý thuyết, năm 2017, Trần Đình Sử đã đặt vấn đề xem thân thể như một khía

cạnh của quan niệm con người, trong Dẫn luận thi pháp học hiện đại Theo ông, ―thân thể

là trung tâm tồn tại của con người trong xã hội Thân thể là chủ thể tri nhận về thế giới, là cội nguồn của tri giác về thế giới Thân thể vừa là công cụ vừa là chủ thể để con người cảm thấy sự tồn tại của mình Chính trị là sự khống chế thân thể Thân thể được hiểu như là sản phẩm của tự nhiên, của văn hóa, của y học, của xã hội, chính trị, tiêu dùng Thân thể trở thành đối tượng miêu tả của nghệ thuật và do đó trở thành một ngôn ngữ để miêu tả về con người Thân thể trở thành một phương diện mới của thi pháp‖ [134, tr.124]

Trong bài Văn chương với thân thể (Văn nghệ, số 4/2016), Phương Lựu đã

chỉ ra mối quan hệ giữa văn chương và thân thể, giữa thân thể và bản chất tự nhiên

của con người (tính dục) Tác giả cho rằng, không chỉ trong công trình Bản thảo

kinh tế triết học 1844 của Mác đề cập đến vấn đề tính dục như một bản năng tất yếu

của con người mà ngay cả sách thánh hiền cũng không ngần ngại đề cập đến thân thể con người, đặc biệt là bộ phận sinh dục người phụ nữ và còn xem đó là ―gốc rễ của trời đất‖ Để xác định cho mức độ mối quan hệ giữa thân thể và văn chương, tác giả đã đi đến kết luận: Dù sao thân thể trong văn chương, không phải chỉ là câu

chuyện khỏa thân và tính dục, cho dù là khỏa thân và tính dục của con người văn minh Thân thể trong văn chương còn là ―cái được biểu đạt‖ trong số phận thăng trầm của con người mà nó phân hưởng hoặc gánh chịu Hơn nữa, nó lại còn là ―cái biểu đạt‖ những chỗ sâu kín từ tâm hồn con người chung quanh tấn trò đời muôn thuở xưa nay‖ [95] Bài Tìm hiểu ngôn ngữ cơ thể cũng của Phương Lựu (in trong

Kí hiệu học, từ lí thuyết đến ứng dụng trong nghiên cứu và dạy học Ngữ Văn, Nxb

Giáo dục Việt Nam, 2016, HN) đã bước đầu giải thích về ngôn ngữ cơ thể với những ý nghĩa của nó và ngôn từ thể hiện các cấp độ của ngôn ngữ cơ thể Hai bài của Phương Lựu rất có ý nghĩa đối với việc triển khai luận án

Mai Anh Tuấn trong bài Tự sự thân thể trong văn chương Nguyễn Huy Thiệp

đã chỉ ra đặc điểm và phong cách ngôn ngữ thân thể trong văn chương Nguyễn Huy

Thiệp là: ―Trong nhiều tác phẩm đặc sắc của ông, câu chuyện về cơ thể con người, một cách chủ ý, thường xuyên gắn liền với các điều kiện môi trường xã hội và vì thế, tính ngụ ý, hàm ẩn, bóng gió về sự đối kháng giữa truyền thống và hiện đại, tự nhiên và văn hóa, quá khứ và đương thời,…có thể coi là một nét phong cách tự sự nổi bật Đau ốm, bệnh tật, cái chết, từ chỗ là cảm xúc, quan sát về cơ thể con người, bằng cách hiệu ứng hóa nỗi sợ hãi, sự bi thảm, khả năng ăn năn, sám hối hay kêu gọi phương thức dàn hòa giữa sống và chết, hiện hữu và mất mát, tồn tại và hư vô, ý nghĩa và vô nghĩa của đời người thông qua những ràng buộc tâm linh hay ý niệm về tôn giáo, đã trở thành tri nhận tương đối khác biệt giữa Nguyễn Huy Thiệp so với các nhà văn trước đó.‖ [180, tr.75]

Nguyễn Văn Nguyên với bài Nhận diện “thân thể sáng tác” trong văn học đương

đại Trung Quốc (2009), [107] đã có cái nhìn tổng thuật về vấn đề ―thân thể tả tác‖ (lấy thân thể làm chất liệu sáng tác) trong ―tự sự thân thể‖ của văn học đương đại Trung Quốc

Với bài viết Ngôn ngữ thân thể trong tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh (2012), Trịnh Thị Lan cho rằng, ngôn ngữ thân thể trong Mẫu

thượng ngàn mang tính chất lưỡng tính, vừa là thân thể, vừa là tâm hồn, ―là sự thể

nghiệm tâm hồn thân thể hóa‖ Nó đã giúp nhà văn nhìn ra vẻ đẹp trần gian nơi con người Và đặc biệt, trong nó còn ẩn chìm cái bề sâu của nền văn hóa Việt tràn đầy

sức sống: Đó là cái bản năng mang tính Mẫu được kết tinh trong mỗi người vợ, người mẹ Việt Nam [79]

Tháng 1/2016, trong kỉ yếu hội thảo: Đổi mới nghiên cứu và giảng dạy Ngữ

văn trong nhà trường Sư phạm, Nguyễn Thị Minh Thương có bài: Từ lí luận thân thể của M Foucault đến chủ nghĩa nữ quyền [159] Ở bài này, tác giả đã sơ lược một số quan niệm về thân thể của các học giả trước M.Foucault, đặc biệt là các học thuyết đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến quan điểm khoa học của ông và là nguồn gốc của chủ nghĩa nữ quyền Theo tác giả, nguồn gốc của chủ nghĩa nữ quyền hậu hiện đại là sự kế thừa quan điểm khoa học của nhiều học giả đi trước nhưng lí luận và phương pháp của M Foucault được đánh giá cao hơn cả Sở dĩ học thuyết đó của ông được đánh giá cao là bởi vì ông đã coi trọng lí luận về thân thể khi nghiên cứu các vấn để xã hội Với lí luận này, ông đã đi ngược với truyền thống phương Tây và

đã khẳng định tính quan trọng của thân thể và sự thể nghiệm của xác thịt

Năm 2013, Mai Thị Hồng Tuyết trong Báo cáo Khoa học Công nghệ, Đại

học Sư phạm Hà Nội 2 với đề tài: Biểu tượng thân thể trong văn học Việt Nam

(dưới góc nhìn kí hiệu học), có những ý kiến như sau: 1 Trong văn học dân gian và

văn học trung đại: Coi thường thân thể là một quan niệm phổ biến của thời đại (thân thể là nhân tố đối lập với nhân cách con người; vẻ đẹp thân thể như là mầm họa);

Thân thể là biểu tượng của cái đẹp; Thân thể là biểu tượng của thân phận khốn khổ;

Thân thể và dục vọng 2 Trong văn học Việt Nam hiện đại, thân thể gắn với những vấn đề căn bản của con người cá nhân và con người xã hội: Thân thể gắn liền với thân phận; Thân thể và khát vọng tình yêu thể xác; Thân thể và sự hiến sinh cho đất nước; Thân thể và nỗi đau chiến tranh Nhìn chung, đề tài đã đề cập đến những nét nghĩa của thân thể trong văn học Việt Nam tương đối toàn diện

Có một số luận văn thạc sĩ và bài viết ở Đại học Sư phạm Hà Nội như Ngôn

ngữ thân thể trong tiểu thuyết Báu vật của đời của Mạc Ngôn, 2014 (Nguyễn Khánh

Chi), Ngôn ngữ thân thể trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư, 2017 (Tạ Thị Thanh Tân)

và một số bài viết như Những ý niệm hiện đại về thân thể trong sáng tác của Nhất

Linh (Qua một số tiểu thuyết tiêu biểu trước Cách mạng tháng Tám 8 năm 1945)

của Phú Thùy Hương, Xung quanh kí hiệu thân thể trong tiểu thuyết Thân phận tình

yêu của Lê Trà My, Thân thể trong thơ Vi Thùy Linh từ góc độ kí hiệu học của

Nguyễn Thị Minh Thương, Ngôn ngữ thân thể trong tác phẩm Chiến tranh không

có một khuôn mặt phụ nữ của Nguyễn Thị Ngọc Huệ, bài của Liễu Trương ―Mỹ học

và thân xác trong thơ Nguyên Sa‖… đều đã ít nhiều đề cập đến một số nội dung của ngôn ngữ thân thể về lý thuyết cũng như biểu hiện của nó trong tác phẩm cụ thể

Ngoài những tài liệu viết thành văn, bài giảng về ―Ngôn ngữ thân thể trong văn học‖ của GS Trần Đình Sử cùng hai buổi seminar (15/4/2015 và 12/8/2016) về vấn đề ngôn ngữ thân thể tại Bộ môn Lí luận văn học Khoa Ngữ Văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội, chúng tôi đã thu được nhiều ý kiến của các nhà chuyên môn như GS.Trần Đình Sử, GS.Phương Lựu, PGS.La Khắc Hòa và TS.Trần Ngọc Hiếu,

TS Đỗ Văn Hiểu

1.2.2 Nghiên cứu thân thể trong thơ sau 1986

Thơ Việt Nam giai đoạn sau 1986 được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, nhưng cho đến nay, vẫn chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu vấn đề thân thể Khi nghiên cứu về thơ Việt Nam sau 1986, các nhà nghiên cứu thường tập trung vào một số vấn đề như: Cái tôi trữ tình, thiên tính nữ, yếu tố sex trong thơ…

Những công trình này ít nhiều đã bàn đến các khía cạnh khác nhau liên quan đến thân thể

Nghiên cứu về cái tôi trữ tình trong thơ, có các công trình tiêu biểu sau: Thơ

trữ tình Việt Nam 1975-1990 của Lê Lưu Oanh, Thơ trữ tình Việt Nam từ giữa thập

kỉ 80 đến nay những đổi mới cơ bản của Đặng Thu Thủy, Luận văn Những tìm tòi thể nghiệm của thơ nữ trẻ đương đại của Trần Thị Kim… Khi nghiên cứu về cái tôi

trữ tình, các công trình đã bàn đến một số khía cạnh liên quan đến vấn đề thân thể

xã hội và thân thể cá nhân trong thơ sau 1986 Lê Lưu Oanh đề cập đến thân thể

trong thơ giai đoạn 1980 – 1990 dưới góc độ Cái tôi thế sự đời tư, với nội dung Sự

thức tỉnh những nhu cầu xã hội và cá nhân Đó là nỗi đau, mất mát về thân thể,

những khiếm khuyết, băng hoại về nhân cách và môi trường qua số phận của những người thân, biểu hiện trực tiếp lên thân thể của những người thân, chuyên luận viết:

―nhận thức về nỗi đau có thực với những mất mát về con người, về tinh thần ngày càng thấm sâu‖ và ―cảm nhận về trạng thái xã hội hiện tại với những khiếm khuyết, băng hoại về môi trường và nhân cách, chứa đầy những thông tin nhức nhối, xót xa

về số phận của những con người cụ thể, bộc lộ trước hết qua cuộc đời những người thân: bà tôi, bố tôi, mẹ tôi, vợ tôi, em tôi, thầy giáo tôi, bạn bè tôi‖ Hơn lúc nào hết, họ xác định, phải dấn thân, đi đến tận cùng sự thật, dùng thân thể trần trụi của

để cảm nhận về con người, về cuộc sống: ―Tôi lột hết ngôn ngữ bóng bảy, những áo xống triệu thần trong những tụng ca, những bài thơ trẻ trung cởi áo dưới mặt trời làm nghĩa vụ công dân‖ (Thu Bồn), ―Dẫu sinh nở muộn màng, sự thật bật ra ứa máu, Đẹp như nụ cười mẹ sau những cơn đau‖ (Lê Nhược Thủy) [115, tr.98, 100]

Đặng Thu Thủy đã đề cập đến thân thể trong thơ sau 1986 dưới góc độ Sự trở về

của cái tôi cá nhân và Hướng đến một tình yêu trần thế Với Sự trở về của cái tôi cá nhân, thân thể được đề cập ở khía cạnh cái tôi trữ tình tìm kiếm mình và nghiêm

khắc định giá lại các giá trị của thân thể mình trong cuộc đời nhưng lại sớm thất vọng Các nhà thơ có xu hướng tự phác họa ra hình hài thân thể mình, đối diện với thân thể mình: ―Tình yêu trong thơ trước đây chủ yếu là tình yêu tinh thần thuần túy Nay tình yêu gắn liền với tình dục như là một sự bổ sung để đạt tới độ hài hòa toàn vẹn, viên mãn, chân thực Con người là con – người nên không thể chối bỏ thân xác – nơi trú ngụ của linh hồn‖ [164, tr.73]

Nghiên cứu về thiên tính nữ và yếu tố sex trong thơ, có các công trình tiêu

biểu sau: Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Hồng Giang với đề tài: Về một đặc điểm

tư duy thơ nữ gần đây: Ý thức phái tính (Qua Phan Huyền Thư, Ly Hoàng Ly, Vi Thùy Linh), Luận án Ý thức nữ quyền trong thơ nữ Việt Nam giai đoạn từ 1986 đến nay (Qua một số trường hợp tiêu biểu) của Nguyễn Thị Hưởng, Luận văn Những tìm tòi thể nghiệm của thơ nữ trẻ đương đại của Trần Thị Kim… Khi nghiên cứu về

thiên tính nữ, các công trình đã bàn đến một số khía cạnh liên quan đến vấn đề thân

thể cá nhân Nguyễn Thị Hồng Giang đề cập đến Cái Tôi thân xác - phương thức

thể hiện khát vọng giải phóng tính dục (nội dung này được nghiên cứu ở phương

diện: Thân xác là sự hiện hữu và Khát khao khoái cảm trực diện, cháy bỏng) Với

mục Thân xác là sự hiện hữu, tác giả tập trung vào việc nữ giới phô bày thân xác

như một niềm tự hào, một cách để khẳng định mình và chống lại tư tưởng nam quyền ngự trị ngàn đời trong lịch sử nhân loại, đồng thời tác giả cho rằng đấy là cách để giới nữ khẳng định ―bản sắc của giới mình‖: ―Khi tình dục là quyền lực của đàn ông trên cả phương diện thể xác lẫn diễn ngôn thì cuộc giải phóng tính dục của

nữ giới là một cuộc giải phóng kép Nhằm gỡ đi bức bình phong che lấp tính dục

nữ, các nhà thơ nữ những năm gần đây bắt đầu phản kháng một cách trực tiếp, mạnh mẽ Họ viết về tính dục hay viết về cái Tôi thân xác một cách nhiệt tình và đầy đam mê‖ và ―Phô bày cái Tôi thân xác là cú hích đầu tiên nhằm đẩy bức bình phong che khuất vẻ đẹp tự nhiên của thân thể người nữ.‖ [42, tr.42] Theo tác giả luận văn thì thơ của ba tác giả nữ đã ý thức cao độ về sự tồn tại của thân thể bởi họ cho rằng thân thể không chỉ là nơi để họ được tôn vinh và hoan lạc mà còn là nơi họ củng cố địa vị của mình trong xã hội: ―Thân thể với người phụ nữ là để tôn vinh và

để hoan lạc, thụ hưởng Sự hiện hữu được hiểu theo cả hai nghĩa: sự tồn tại về thể xác và sự mang chứa linh hồn Họ có những điểm nhấn về cơ thể, nơi đem lại cho

họ niềm kiêu hãnh và suy tư.‖ [42, tr.43] Ở phương diện ―Khát khao khoái cảm

trực diện, cháy bỏng”, tác giả luận văn tập trung khai thác sự thể hiện khát khao

khoái cảm của thân thể một cách trực tiếp và mãnh liệt trong thơ của ba tác giả nữ:

―các nhà thơ nữ nói thẳng, nói một cách mạnh mẽ khát khao khoái cảm của mình‖

và ―Đấy là một nỗi khát cháy bỏng, khát nên lúc nào cũng thường trực tâm thế tìm kiếm người yêu Nhưng các nhà thơ nữ không hướng ngoại mà hướng nội, tìm kiếm ngay trong chính thân thể mình, từ chính cơ thể mình.‖ [42, tr46] Luận án Ý thức nữ

quyền trong thơ nữ Việt Nam giai đoạn từ 1986 đến nay (Qua một số trường hợp tiêu biểu) của Nguyễn Thị Hưởng đã đề cập đến thân thể trong sự ―Tự ý thức‖ (Tự ý thức

về thân thể nữ như một ưu thế thiên tạo) Tác giả luận án cho rằng trong sáng tác của

các cây bút nữ trong thơ sau 1986 đã thể hiện rõ sự hãnh diện về vẻ đẹp thân thể của giới mình và xem đó là một thế mạnh hiển nhiên mà tạo hóa đã ban tặng: ―Phô diễn

vẻ đẹp ngoại hình, thân thể được xem là thế mạnh của các cây bút nữ những năm gần đây Có lẽ vốn được mệnh danh là phái đẹp nên các nhà thơ nữ đã chú ý đến những

điểm nhấn mạnh đầy ấn tượng trên cơ thể mình như một đặc ân của tạo hóa ban cho

để khẳng định vai trò và sự tồn tại của mình trong thế giới‖ và ―Thoát khỏi mặc cảm thân xác, quan niệm thân xác là cái tầm thường, cái dơ bẩn không có giá trị gì so với tinh thần, phụ nữ hiện đại nhận thức được vẻ đẹp hình thể đặc biệt là các bộ phận nhạy cảm giúp đời sống tình dục thăng hoa‖ [63, tr.73,74]

Khi nghiên cứu yếu tố sex trong thơ, các tác giả đã phần nào đề cập đến cách nói ―trắng trợn‖ về thân thể trong thơ sau 1986 Tác giả Nguyễn Thị Mai Anh viết:

―Hiện tượng nữ giới làm thơ ca ngợi thân thể và giới tính không phải là mới, nhưng vẫn ―hot‖ trong đời sống văn nghệ‖ Và ―Thơ xưa với kĩ thuật, thể loại cũng như phương tiện, ngôn ngữ, thường dùng cách nói tế nhị gợi cảm, gợi hình… thơ nay thì trắng trợn như gợi nhục cảm và bày ra trước mắt‖ [4, tr.46]

Ngoài ra, cũng có những công trình trực tiếp nói đến vấn đề thân thể nhìn nhận

ở góc độ chơi chữ hay đánh giá vấn đề thân thể ở góc độ tiêu cực, tuy nhiên, số trang

dành cho vấn đề này rất ít Luận án Lí thuyết trò chơi và một số hiện tượng thơ Việt

Nam đương đại của Trần Ngọc Hiếu đã đề cập đến nội dung ―ngôn ngữ thân thể‖

trong thơ Trần Dần được thể hiện ở lối chơi chữ, cách gieo vần trong thơ ông và theo tác giả thì đó là cách để nhà thơ biểu thị trạng thái ―thân thể bị kìm nén‖ đang đòi được giải phóng: ―Có thể bằng trực cảm để nhận ra ở Trần Dần, các khuôn vần khơi gợi những liên tưởng tâm lí học gestalt về thân thể, về tính dục, về các trạng thái chấn thương: ―ức‖ – ―ngực‖, ―eo‖ – ―sẹo‖, ―ít‖ – ―thịt‖, ―ú‖ – ―vú‖… Cách gieo vần liên tiếp, trong nhiều trường hợp chủ yếu là vần trắc, trong một ngữ đoạn kéo theo đó là

sự xuất hiện dày đặc của lớp ngôn ngữ thân thể khiến lời thơ trở thành ám thị về trạng thái thân thể bị kìm nén thành những ẩn ức đang đòi được giải tỏa‖ [52, tr.151]

Nguyễn Đăng Điệp trong công trình Thơ Việt Nam hiện đại Tiến trình và hiện tượng (2014) đã đề cập đến nội dung Ngôn ngữ thân thể trong thơ Tuy nhiên, với dung

lượng hơn một trang sách, tác giả hầu như chỉ đề cập đến tính dục của thân thể và nhìn nhận vấn đề ở góc độ tiêu cực trong một số sáng tác thơ trẻ hiện đại: ―Nếu như việc miêu tả những yếu tố tính dục trong thơ sau 1975 ở giai đoạn đầu được coi là dấu hiệu cởi mở để phá bỏ cấm kị thì ở những năm cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI

việc miêu tả tính dục được đẩy lên đến mức nhiều người coi đó là quá trình ―sinh dục hóa thơ ca‖ Nhiều cây bút không những nói đến các bộ phận thân thể mà còn diễn tả các hành vi tính giao một cách ―hiện thật‖ như thơ của nhóm Mở miệng hoặc Dự báo phi thời tiết của nhóm Ngựa trời ở Sài Gòn‖ [31, tr.81]

1.3 Quan niệm về thân thể trong nghệ thuật

Đề cao vẻ đẹp tự nhiên của thân thể: Mặc dù ở cả phương Tây và phương

Đông, cho đến tận thế kỷ 19, quan điểm của các nhà triết học và giáo lí của các tôn giáo, hầu hết đều chủ trương hạ thấp thân thể, nhưng thực tế trong sáng tác nghệ thuật, ta lại thấy có vẻ các nghệ sĩ lại đi con đường khác

Thân thể là hạt nhân của nghệ thuật, gắn liền với quan niệm về con người tự nhiên Từ thời cổ đại Hy Lạp La Mã, qua thời Phục hưng, rồi thế kỷ 19, và đến tận bây giờ, chắc chắn có một quan niệm về cái đẹp của thân thể thông qua nghệ thuật điêu khắc, hội họa, vũ đạo, văn học… Điều đó thể hiện qua vẻ đẹp kiêu hãnh của

―một thời đại một đi không trở lại‖ trên gương mặt Vệ nữ ở Milo, là vẻ đẹp khỏe khoắn thanh xuân của tượng David khỏa thân (Michelangelo) Khóe môi hờ hững như mỉm cười như không của nàng Mona Lisa (Leonardo da Vinci) đã từng làm tốn bao giấy mực và lời bình của thiên hạ suốt hàng bao thế kỷ qua, chỉ là để phẩm bình

về vẻ đẹp bí ẩn của phụ nữ

Trong thần thoại và sử thi Hy lạp, các vị thần, các vị anh hùng luôn được

miêu tả với những vẻ đẹp rực rỡ và lộng lẫy: ―Apollon bay tới Delphes Từ trên cỗ

xe chàng đứng, ánh sáng tỏa ra ngời ngời, ánh sáng từ chiếc mũ vàng của chàng, ánh sáng từ cây cung bạc và những mũi tên vàng” Nữ thần Hera đẹp ―lộng lẫy, uy nghiêm, có đôi mắt bò cái và cánh tay trắng muốt, phong thái đường bệ kiêu kỳ”

Nữ thần Rạng đông ―hiện lên với mười ngón tay hồng xinh đẹp”… Thời Phục hưng, lời Romeo ca ngợi sắc đẹp của nàng Juliet quả là những lời ―có cánh‖: “chẳng qua

hai ngôi sao đẹp nhất bầu trời có việc phải đi vắng, đã thiết tha nhờ mắt nàng lấp lánh, chờ đến lúc sao về vẻ rực rỡ của đôi gò má nàng sẽ làm cho các vì tinh tú ấy phải hổ ngươi”… (Romeo và Juliet - W Shakespeare)

Đề cao vẻ đẹp hài hòa thân thể: Nghệ thuật điêu khắc thể hiện điều này rõ nhất

Các pho tượng Hy Lạp, đặc biệt là các vị thần, dáng người đẹp, cân đối, da dẻ mịn màng, tay chân nuột nà và có gương mặt thánh thiện, cao sang Có câu chuyện kể rằng, vào năm 1848, Gớt đã từng khóc trong viện bảo tàng Luvro tại Paris trước bức tượng

Vệ nữ ở Milo, vì ông nghĩ, không biết bao giờ nghệ thuật còn có thể ghi lại được vẻ đẹp hài hòa đến như vậy của con người nữa

Cũng có những truyện cổ tích về những nhân vật mang vẻ ngoài khiếm khuyết như Sọ Dừa, nàng Cóc, nàng tiên Ếch, Quái vật Nhưng phần thân thể xấu xí

ấy chẳng qua là phép thử lòng người Và cuối cùng, cái hình hài xấu xí đã bị lột vỏ,

họ hiện nguyên hình là những trai xinh gái đẹp, phù hợp với những phẩm chất đẹp

đẽ của họ

Những nhân vật khuyết tật có khi để lại những dấu ấn không phai mờ trong kho tàng văn học thế giới: Thằng Cười (V Hugo) có một số phận khủng khiếp và thằng Gù xấu xí ở nhà thờ Đức bà Paris (V Hugo) lại mang một tâm hồn trong

trắng Người nhạc sĩ mù của V Korolenko vì mù mà có một thính giác vô cùng

nhậy cảm, và trở thành nhạc sĩ như một điều tất yếu

Thân thể và bản năng - Đề cao niềm vui sống và sự hưởng thụ khoái lạc cơ

thể: Có niềm khoái lạc thân thể như tính dục, ăn uống, trang phục, thậm chí bài

tiết… Có những câu chuyện về khoái lạc nam nữ giữa các thầy tu và cô gái cắt cỏ

cạnh tu viện, giữa hai người trẻ tuổi yêu nhau trong Chuyện Mười ngày, Chim họa

mi của Boccaccio Có khoái lạc ăn uống trong cuộc đọ ăn giữa Hiệp sĩ áo đen bí ẩn

và vị tu sĩ trong Ivanhoe (W Scott) Hiệu ánh sáng của các bà (E Zola), kể về

những trang phục quyến rũ phụ nữ đến không ngờ Truyện Trung Quốc cũng có

những trang miêu tả tính dục như Kim Bình Mai, chuyện uống rượu, ăn thịt trong

Thủy Hử, chuyện ăn uống, trang phục trong Hồng lâu mộng Ngoài ra còn có các bộ

tranh hướng dẫn về sex của Nhật Bản, tranh dân gian Đông Hồ như Đánh ghen,

Hứng dừa… cũng là để nói đến niềm vui sống này

Bên cạnh đó còn có quan niệm đòi hỏi được giải phóng cơ thể và thân xác

Trong Cung oán ngâm (Nguyễn Gia Thiều) có những đòi hỏi của thân xác, có niềm

tự hào của người cung nữ khi mang vẻ đẹp nghiêng nước nghiêng thành, nhưng cũng

đến ngày ý thức được vẻ đẹp tàn phai của chính mình: ―Nghiêng bình phấn mốc mà

nhồi má nheo” Cô gái trong Hoa tiên (Nguyễn Huy Tự) đã phải ―Khép cửa đẩy trăng giả trời” khi trong lòng ngùn ngụt lửa yêu đương Nữ tu sĩ của Diderot, thể

hiện sự dằn vặt đau đớn của cô gái mới 20 tuổi đã phải chôn đời mình trong tu viện

Thân thể là một phần của tự nhiên: Vấn đề này thường có hai nội dung Nội

dung thứ nhất là con người gắn bó với thiên nhiên (điều này sẽ được triển khai phần sau) Nội dung thứ hai thường gắn với cái tự nhiên của con người như tuổi già, ốm đau, bệnh tật… Trong các khoa học khác, nội dung này thường gắn với khoa giải phẫu học, y học, bệnh lý học, dược học… Còn trong văn học, nghệ thuật đã có không ít tác phẩm nói đến nội dung này như những trải nghiệm đau đớn mà con

người phải trải qua (Bộ thánh cốt sống – S Turgheniev, Cái chết của Ivan Ilich – L

Tolstoy, Đèn không hắt bóng – Junichi Watanabe, Thép đã tôi thế đấy – N

Ostrovsky) Điện ảnh Hàn Quốc có thời thường dẫn motip ung thư như là một thử thách lớn lao đối với đời sống tình cảm cũng như đời sống thể xác cá nhân con người

Thân thể là hàng hóa: Trong đời sống, người ta khai thác góc độ này để phục

vụ ngành thời trang, mỹ phẩm, thuốc thang chữa bệnh, các công cụ làm đẹp, giải phẫu thẩm mỹ… Buôn bán phụ nữ, trẻ em và sức lao động cũng là nội dung của tệ nạn xã hội nhiều thời Trong văn học, đây là nội dung về cuộc đời các cô gái bán

hoa, kỹ nữ, geisha… (Truyện Kiều – Nguyễn Du, Những người khốn khổ - V.Hugo,

Hồi ức của một Geisha – Arthur Golden); là chuyện các cô gái đồng trinh bị chôn

sống làm thần giữ của, bị mang hiến tế trong những lễ nghi mông muội của bộ tộc,

làng xã (Thần giữ của – truyện cổ tích Việt Nam), là chuyện người da đen bị bán làm nô lệ (Túp lều bác Tôm – H Stowe, Cội rễ - A Haley)

Thân thể còn là cái để hy sinh vì gia đình Chuyện các cô gái bị gả bán lấy tiền cứu gia đình là chuyện thường thấy ở bất cứ xã hội nào: Thúy Kiều bán mình

chuộc cha (Truyện Kiều – Nguyễn Du), Fantine bán răng bán tóc bán thân nuôi con (Những người khốn khổ - V Hugo), cái Tý và chị Dậu đều phải bán thân đi ở lấy tiền đóng sưu thuế (Tắt đèn – Ngô Tất Tố)

Thân thể mang dấu ấn văn hóa: Thân thể do văn hóa kiến tạo nên Văn hóa ở

đây là cách sống, nếp suy nghĩ và quan niệm thể hiện qua phong tục, trang phục, ẩm thực, cư xử, đức tin, nghệ thuật… Thời Hy lạp, các bức tượng điêu khắc thường có thân thể rất đẹp, thậm chí, không mặc quần áo để phô trương cơ thể, gắn liền với quan niệm cần tôn vinh vẻ đẹp thể chất của con người Nhưng đến khi Kitô giáo thống trị, thì điêu khắc lại dùng quần áo để che hết cơ thể vì cho rằng cơ thể là cái xấu xa cần phải che đậy, cũng giống như phụ nữ theo đạo Hồi che hết cả cơ thể bằng quần áo để bảo vệ phẩm giá, tiết hạnh của mình, tránh cám dỗ đàn ông

Thân thể và chính trị: Trong truyền thống lịch sử Trung Quốc, ta thường thấy

các dạng mỹ nhân kế (dùng sắc đẹp để phục vụ một lợi ích nào đó) Các trang mỹ nhân tuyệt sắc như Tây Thi, Điêu Thuyền, công chúa Văn Thánh, Chiêu Quân,…

đều phải hy sinh tình riêng để mang sắc đẹp của mình giúp vào việc bang giao của các tộc người Còn lịch sử Việt Nam đã từng nhắc tới các nàng công chúa cũng như công nữ (con của chúa) như Huyền Trân công chúa, An Tư công chúa, các công nữ như Ngọc Vạn, Ngọc Khoa… Văn học cũng đã ghi nhận những công lao, sự hy sinh

của những người phụ nữ này (truyền thuyết về Huyền Trân công chúa), An Tư (tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Huy Tưởng), Nàng công nữ Ngọc Vạn (tiểu thuyết dã sử

của Ngô Viết Trọng)… Rồi truyền thuyết về người Ả đào với giặc Minh thời Lê Lợi dấy quân, cũng là chuyện dùng sắc đẹp phụ nữ để mê hoặc kẻ thù…

Hi sinh thân thể vì lý tưởng cộng đồng là sự cống hiến, hi sinh cao cả nhất

Lịch sử chống ngoại xâm của Việt Nam đã từng ghi nhận lời hịch của Trần Quốc

Tuấn, trong đó Ngài lấy thân thể ra giãy bày và thề nguyền: “Ta thường tới bữa quên

ăn, nửa đêm vỗ gối, ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa Dẫu cho trăm thân này phơi ngoài nội cỏ, nghìn xác này gói trong da ngựa ta cũng cam lòng” Cáo bình Ngô của Nguyễn Trãi cũng dùng thân thể ghi nhận lòng căm thù giặc: ―Đau lòng nhức óc”, “Nếm mật nằm gai”, “Quên ăn vì giận”… Rồi thời kháng chiến chống

xâm lược Pháp và Mỹ, có các anh hùng Phan Đình Giót, Trừ Văn Thố lấy thân mình lấp lỗ châu mai, Tô Vĩnh Diện lấy thân mình chèn pháo, Bế Văn Đàn lấy thân mình làm giá súng, La Văn Cầu chặt tay cho khỏi vướng để tiếp tục giết giặc…Tư tưởng

quý thân của Nho giáo khiến cho con người khi hi sinh thân mình vì lí tưởng cũng chính là hi sinh cái quý giá nhất của chính mình! Văn học cũng đã ca ngợi việc hi sinh thân thể để xây dựng tương lai của một cộng đồng: Promethe chịu đau đớn vì đã

đánh cắp lửa cho loài người (Promethe bị xiềng - Thần thoại Hy lạp); chàng Đanko

xé toang lồng ngực của mình làm ngọn đuốc dẫn đường cho cả bộ tộc (Bà lão

Idecghin – M Gorki); ―Mỗi thây rơi sẽ là những nhịp cầu/ Cho ta bước tới cõi đời cao rộng” (Tố Hữu)

Có các hình thức thể hiện về quyền lực của phong tục như xăm mình, xăm mặt, cà răng căng tai, nhuộm răng đen, nhuộm ngón chân ngón tay… hoặc tục bó

chân như trong Gót sen ba tấc (Phùng Kỳ Tài)

Bạo lực thân thể, bạo lực tình dục cũng là một chủ đề lớn về thân thể khi nghiên cứu về mối quan hệ giữa thân thể và chính trị Trong lao động khổ sai, con

người mất hết giới tính (Một nửa đàn ông là đàn bà của Trương Hiền Lượng) Mạc Ngôn khai thác sự giết chóc man rợ của con người (Đàn hương hình) Thông qua

nghệ thuật giết người, người ta thưởng thức những đau đớn thể xác của người khác

Hiện tượng này ở văn học cổ điển Trung Quốc có vẻ nhiều với những cảnh ăn uống,

ân ái bê tha và cảnh giết người man rợ trong Kim Bình Mai, Thủy Hử

Tiểu kết chương 1

Từ xưa đến nay, vấn đề thân thể đã được chú ý nghiên cứu ở cả phương Tây lẫn phương Đông Vấn đề thân thể xuất hiện trong rất nhiều lĩnh vực như triết học, tôn giáo, văn hóa, chính trị, xã hội, nghệ thuật… Trong chiều dài lịch sử, quan niệm về thân thể có

sự vận động, biến đổi: từ quan niệm cho rằng thân thể là cội nguồn của tội lỗi, chỉ đề cao thế giới tinh thần của con người, đến quan niệm cho rằng thân thể là nền tảng, cơ sở của tinh thần, mọi yếu tố tinh thần đều bắt đầu từ thân thể Ở phương Tây, các nhà lí luận cố gắng chứng minh tầm quan trọng của thân thể trong đời sống, qua đó có thể tri nhận những vấn đề thuộc về văn hóa, lịch sử, văn học nghệ thuật… Ở Trung Quốc, ngay từ thời xa xưa đã quan tâm đến vấn đề thân thể, đặc biệt là trong những năm cuối thế kỉ 20 đầu thế kỉ 21, vấn đề thân thể trở thành một trong những chủ đề được bàn luận sôi động nhất Ở Việt Nam, trong lĩnh vực nghiên cứu văn học, vấn đề thân thể cũng sớm được quan tâm Các nhà nghiên cứu cho rằng thân thể trước hết là đối tượng được văn học thể hiện, nó mang đến những thông điệp về tính cách, số phận con người Cùng với sự phát triển mở rộng của các lí thuyết văn học, thân thể còn được coi là kí hiệu, là một loại ngôn ngữ riêng, nó không chỉ truyền tải thông tin về nhân vật, mà còn truyền tải những thông tin về văn hóa, xã hội Khi nghiên cứu về thơ trữ tình sau 1986, các nhà nghiên cứu đã chú ý đến khuynh hướng trực tiếp bộc lộ khao khát bản năng của con người Cũng chính

ở khuynh hướng này, các hình ảnh thân thể gợi cảm, yếu tố sex… được nói đến nhiều hơn so với văn học giai đoạn trước góp phần tạo nên diện mạo riêng của thơ ca thời kì sau đổi mới

Những quan niệm về thân thể trong triết học, mĩ học, xã hội học cũng ảnh hưởng đến quan niệm về thân thể trong nghệ thuật Quan niệm về thân thể trong nghệ thuật có sự biến động cùng với sự biến động của lịch sử Nghệ thuật quan tâm đến vẻ đẹp tự nhiên của thân thể, quan tâm đến nhu cầu bản năng của thân thể, quan tâm đến nhu cầu giải phóng thân thể con người… Trong nghệ thuật, đã xuất hiện quan niệm coi thân thể con người là một phần của thế giới tự nhiên, nhưng đến thời kinh tế thị trường, thì thân thể lại bị coi là một loại hàng hóa; thân thể là thứ cao quý thuộc về cá nhân, và cá nhân có thể hi sinh nó vì gia đình, cộng đồng; thân thể còn mang đậm dấu

ấn văn hóa, chính trị…

CHƯƠNG 2 THÂN THỂ TRONG VĂN HỌC

VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ THÂN THỂ TRONG THƠ CA VIỆT NAM

2.1 Thân thể trong văn học

2.1.1 Khái niệm

Thân thể trong văn học là một loại kí hiệu thẩm mĩ đặc biệt, nó được cấu tạo, được sắp xếp, có tổ chức, có tính thẩm mỹ cao, mang nhiều tầng ý nghĩa phức tạp, thể hiện những thông tin về con người, lịch sử, xã hội, văn hóa…Có những vẻ đẹp thân thể kỳ lạ tượng trưng cho sức mạnh cộng đồng: trong truyền thuyết về ông

Gióng, cậu bé ba tuổi ―không biết nói biết cười”, vụt biến thành chàng trai cao lớn,

ăn hết ―bảy nong cơm, ba nong cà, uống một hơi nước cạn đà khúc sông” ấy là nói

đến sức mạnh ẩn giấu trong những con người bé nhỏ, khiêm nhường, bình dị, nhưng khi có giặc ngoại xâm thì bỗng như có sức mạnh lạ kỳ, để có thể đuổi giặc gìn giữ non sông

Thứ hai, thân thể trong văn học có những nguyên tắc kiến tạo riêng Trong từng thời kì lịch sử khác nhau, nguyên tắc, quy luật, công thức, kiến tạo thân thể trong văn học cũng khác nhau Nguyên tắc kiến tạo thân thể trong văn học gắn với quan niệm nghệ thuật về con người, một kiểu mô hình thế giới riêng biệt Trong thơ

cổ, người con gái đẹp thường được miêu tả gắn với vẻ đẹp âm nhu, với những nét

thanh, mềm mại: mặt hoa da phấn, lưng ong, má hồng, gót sen, dáng liễu, dáng hoa,

bóng hồng, khuôn trăng, làn thu thủy, nét xuân sơn, tóc mây: ―Đôi gò bồng đào

sương còn ngậm/ Một lạch đào nguyên suối chửa thông” (Hồ Xuân Hương); ―Run rẩy kẻ đào thơ còn mảnh mảnh” (Nguyễn Công Trứ) Còn tả kẻ anh hùng, đấng

trượng phu thì gắn với vẻ đẹp cương kiện với đường nét cứng, nét đậm, hành động

phi thường: râu hùm, hàm én, mày ngài, đội trời đạp đất, xẻ núi lấp sông, mây tuôn

sóng vỗ, nợ tang bồng, dọc ngang ngang dọc Thơ Mới miêu tả con người chủ yếu

trong cảm xúc, ít dùng cực tả, thường dùng cảm giác mong manh: “Anh biết em đi

chẳng trở về/ Dặm nghìn liễu khuất với sương che/ Thôi rồi em đừng nhìn anh nữa/

Anh biết em đi chẳng trở về” (Thái Can); ―Bây giờ mùa hạ sen nở nốt/ Một chị hai chị cũng như sen” (Thâm Tâm) Còn thơ tượng trưng lại miêu tả thân thể theo kiểu

ám thị (Bài Màu thời gian của Đoàn Phú Tứ) Thơ cách mạng 1945 – 1975 miêu tả

con người mang tính tượng đài, có bóng dáng thần thoại với ngôn ngữ mạnh mẽ,

phóng khoáng, cực tả: ―Anh đi xuôi ngược tung hoành/ Bước dài như gió lay thành

chuyển non”; ―Ngẩng đầu mái tóc mẹ rung/ Gió lay như sóng biển tung trắng bờ”;

“Lịch sử hôn anh, chàng trai chân đất/ Sống hiên ngang bất khuất trên đời/ Như

Thạch Sanh của thế kỉ hai mươi”…(Tố Hữu)

Cuối cùng, các sắc thái của thân thể trong văn học còn thể hiện qua ngôn từ

Ngôn từ là những từ ngữ mang tính chất nghệ thuật, vừa chứa đựng hình ảnh, vừa mang cảm xúc Để tả nụ cười với nhiều ý nghĩa thông báo khác nhau, tiếng Việt cũng dùng nhiều từ khác nhau, theo Phương Lựu, cái cười ―vô cùng phong phú đa

dạng nhất về dáng vẻ và tính chất: cười chê, cười chúm chím, cười cợt, cười duyên,

cười gằn, cười giòn, cười góp, cười gượng, cười ha ha, cười hi hi, cười khan, cười khà, cười khì, cười khanh khách, cười khẩy, cười khúc khích, cười mát, cười mỉm, cười nắc nẻ, cười ngặt nghẽo, cười ngây ngô, cười ngất, cười nhạo, cười trừ,v,v ”[95] Đấy là những từ tả thật Còn có những từ tả một cách ước lệ Theo

Trần Đình Sử, trong Truyện Kiều, nước mắt là giọt ngọc, giọt châu, giọt hồng, gọt

lệ, giọt tủi Mái tóc thì tóc mây, tóc sương, mái sầu Giấc ngủ thì giấc xuân, giấc mai, giấc hòe Còn có nhiều điển cố trong miêu tả: “Mày ai trăng mới in ngần”

(dựa theo câu thơ sơ nguyệt như mi của Trung Quốc), ―Bốn dây nhỏ máu năm đầu

ngón tay” (hình ảnh khốc huyết) [128, tr.155]

Thân thể không chỉ xuất hiện trong văn học mà còn ở cả các nghệ thuật khác như điêu khắc, hội họa, vũ đạo…, nhằm diễn tả những nhận thức về thế giới cũng

như quan niệm về con người Theo Tiệp Nhân – Vệ Hải trong cuốn Từ điển mĩ

thuật hội họa thế giới, thân thể đã được sử dụng trong các tác phẩm nghệ thuật từ

thời đại đồ đá cũ trong lĩnh vực điêu khắc và kiến trúc Ở Pháp, trong hang động Lask'o có điêu khắc tượng thần Còn trong hang động Ardamila của Tây Ban Nha, bức họa ―Con bò rừng bị thương‖ thể hiện rõ nét con bò rừng giãy giụa, quằn quại

trong khi bị thương Loại tác phẩm này thủ quái tả thực, cấu hình tự nhiên sinh động Các bức tượng điêu khắc nhân vật nữ thì biểu hiện nữ tính mạnh mẽ qua những đặc điểm sinh lý, thể hiện quan niệm sùng bái người phụ nữ với thiên chức sinh đẻ và tình mẫu tử của người nguyên thủy [108, tr.39]

Trong nghệ thuật Hy Lạp cổ đại, thân thể thể hiện sự gắn kết của con người với môi trường tự nhiên, đặc điểm dân tộc và lịch sử xã hội Các bức tượng thần thời này không chỉ mang khuôn mặt người, mà còn thường kết thêm những cành nguyệt quế, chùm nho, cây gậy, cây đàn, cung kiếm… Điều đó biểu hiện rằng, nghệ thuật với cuộc sống con người có hơi thở chung Khí hậu ở Hy Lạp mát mẻ là điều kiện để các vận động viên Olympic thường khỏa thân để thi đấu và hình ảnh đó được các nhà nghệ thuật dùng làm đề tài khắc họa hình thể con người khỏe mạnh, tráng kiện và có sức hấp dẫn lớn

Như vậy, thân thể trong văn học là một loại kí hiệu thẩm mĩ đặc thù, biểu đạt tình cảm, nhận thức về thế giới và con người trong văn học theo những nguyên tắc

kiến tạo nhất định

2.1.2 Biểu hiện của thân thể trong văn học

Thân thể trước tiên thể hiện qua toàn bộ những hình ảnh bên ngoài của thân thể (như đầu, tóc, chân, tay, mắt, mũi, miệng, tim, da, thịt… cùng mùi vị của chúng), với mọi hành động (đi, đứng, nằm, ngồi, la, hét ); là những yếu tố bên trong như cảm giác, cảm xúc, tâm trạng (nóng lạnh, cô đơn, buồn, yêu, giận, ghét…) và gián tiếp thông qua

đồ vật, trang phục (gương, lược, quần áo…), môi trường (cây cối, vườn, cánh đồng, rừng, dòng sông, biển, phố, căn nhà…) có quan hệ và tác động đến thân thể…

- Hình ảnh bên ngoài của thân thể:

Ngoại hình là những biểu hiện bên ngoài như những dấu hiệu thông báo về

bản chất bên trong của con người, kèm sự đánh giá Nguyễn Du khi miêu tả ngoại

hình Tú Bà “Thoắt trông nhờn nhợt màu da/ Ăn gì to lớn đẫy đà làm sao”, đã cho

thấy không chỉ công việc ―ngủ ngày làm đêm‖ của mụ chủ lầu xanh, mà còn cả sự

ghê tởm của tác giả

Những hình ảnh nhạy cảm của con người cũng được quan tâm miêu tả Văn

học dân gian từ xa xưa đã không ngần ngại lấy bầu vú để khẳng định vẻ đẹp của