Phân tích Bài ca ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ và rút ra bài học cho bản thân

Văn mẫu lớp 11: Phân tích Bài ca ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ và rút ra bài học cho bản thân gồm các bài văn mẫu hay cho các em học sinh tham khảo, củng cố kỹ năng cần thiết cho bài kiểm tra viết sắp tới đây của mình. Mời các em học sinh cùng tham khảo.

Đề bài: Phân tích Bài ca ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ và rút ra bài học cho bản thân Ngữ văn 11

a Phân tích bài thơ "Bài ca ngất ngưởng"

* Cảm hứng chủ đạo của bài thơ - "ngất ngưởng"

- Xuất hiện 4 lần trong toàn bộ tác phẩm

- Là một từ láy giàu ý nghĩa:

+ Xét về nghĩa đen: tả độ cao ở trạng thái không vững, chực đổ nhưng khôngđổ

+ Trong bài thơ, là lối sống, là thái độ sống của Nguyễn Công Trứ

* "Ngất ngưởng" khi ở chốn làm quan

- Câu thơ chữ Hán mở đầu đã khẳng định mạnh mẽ lí tưởng nam nhi mà tác giả

tự nguyện hướng theo, đây chính là lí tưởng chung của những người đi theocon đường Nho học: trong vòng trời đất không có việc gì là không phải việccủa mình

- Bằng việc sử dụng hàng loạt từ ngữ Hán Việt cùng biện pháp liệt kê, NguyễnCông Trứ đã khéo léo điểm lại hàng loạt các chức quan, danh vị mà mình đãtừng đảm nhiệm, điều đó cho thấy ông là người văn võ song toàn

→ Việc khoe tài năng, danh vị ấy của Nguyễn Công Trứ không phải là tự cao,

tự đại, khoe khoang hợm hĩnh mà nó dựa trên tài năng và sự nghiệp của chính

bản thân ông, là cái vỏ bên ngoài để giấu sâu bên trong là một cái tôi ý thức rõ

về tài năng, danh vị của bản thân mình

* "Ngất ngưởng" khi đã cáo quan về hưu

- Lối sống khác đời, khác người và có phần trái khoáy:

+ Con bò vàng đã được nhà thơ "trang sức" cho nó bằng đạc ngựa

+ Vãn cảnh chùa còn mang theo một cô gái đẹp đến nước bụt cũng phải chàothua

Có quan niệm sống rõ ràng, không quan tâm đến chuyện được mất, khen chê: Với ông, giữa được và mất, khen và chê không biết cái nào hơn cái nào

Ông đã lựa chọn cho mình một lối sống tự do, được thỏa chí làm những việcmình muốn: Coi trọng hiện tại, hiện thế và biết thưởng thức những thú vui cótrong cuộc đời như thú hát cô đầu, thú uống rượu và đặc biệt là ái tình

→ Thái độ sống, phong cách sống của Nguyễn Công Trứ đã vượt ra ngoài vòngcương tỏa nhưng ông vẫn luôn là một bề tôi hết mực trung thành

b Những bài học rút ra cho bản thân từ bài thơ "Bài ca ngất ngưởng"

- Cần ý thức được vai trò, vị trí của bản thân trong cuộc sống và ý thức rõ ràng

về tài năng của chính mình

- Có một quan niệm sống, lí tưởng sống đúng đắn, phải biết vượt ra khỏi cuộcsống tù túng, tẻ nhạt để sống một cuộc sống giàu ý nghĩa

- Không được sống nhỏ nhen, ích kỉ, chỉ biết quan tâm đến chuyện được, mất,khen, chê của mình mà quên đi những người xung quanh

Bình) Song không vì thế mà ta có thể quên đi một Nguyễn Công Trứ, nghệ sĩtài hoa, một nhân cách đã khẳng định được cái bản ngã của chính mình, để từ

đó định hình nên một tính cách, một bản lĩnh trong cuộc sống và sáng tạo nghệthuật “Bài ca ngất ngưởng” của Nguyễn Công Trứ sẽ cho ta thấy rõ cái bảnlĩnh riêng không thể trộn lẫn ấy của ông

Theo “Từ điển Tiếng Việt’’, ngất ngưởng được hiểu là ở thế không vững lắc lư,nghiêng ngả như chực ngã Tuy nhiên hai chữ ngất ngưởng trong bài thơ nàycủa Nguyễn Công Trứ cần được hiểu theo một cách khác, ở đây ngất ngưởngcần hiểu gắn với một cách sống, một thái độ sống Có như vậy ta mới có thểhiểu được về con người Nguyễn Công Trứ - một con người có lối sống khácngười, bất chấp mọi thế lực ở đời, một lối sống được khẳng định bằng chính tàinăng tuyệt vời

Toàn bộ bài thơ không chỉ là sự cắt nghĩa lí giải về cái sự ngất ngưởng củachính mình, mà nó còn được xem như là một lời tự thuật về cuộc đời, là niềm

tự hào về con người có công dài, tiền tài, đồng thời cho ta thấy một phong cáchlối sống tài tử phóng khoáng của Nguyễn Công Trứ

Mở đầu bài thơ là lời khẳng định về quan niệm sống của một đấng làm trai:

Vũ trụ nội mạc phi phận sự.

(Mọi việc trong vũ trụ chẳng có việc nào không là phận sự của ta).

Câu thơ vang lên chắc nịch, khẳng định một cách mạnh mẽ và tự hào về quanniệm làm trai của Nguyễn Công Trứ Đây là một quan niệm cho thấy NguyễnCông Trứ luôn luôn ý thức được về bản thân mình, đồng thời luôn xác địnhđược vị trí của mình trong cuộc đời Điều này có được từ một kẻ sĩ có tài.Tuyên ngôn này của Nguyễn Công Trứ đã được khẳng định như một chân lí vàtrở đi trở lại như một mệnh đề quen thuộc trong thơ ông

Vũ trụ giai ngô phận sự (Những việc trong vũ trụ đều thuộc phận sự của ta - Nợ tang bồng).

Hay trong bài Gánh trung hiếu, Nguyễn Công trứ cũng đã khẳng định:

Vũ trụ chức phận nộ (Việc trong vũ trụ là chức phận của ta)

Nói như vậy để ta khẳng định rằng Nguyễn Công Trứ luôn luôn xác định chomình một quan niệm sống tích cực, đồng thời càng cho thấy rõ sự tự ý thức vềbản thân của chính tác giả.

Chính vì luôn luôn có ý thức về vị trí của chính mình trong trời đất mà NguyễnCông Trứ không ngại ngùng khẳng định về chí làm trai, tác giả lần lượt chứngminh cho người đọc thấy được tài năng và bản ngã của chính mình:

Ông Hi Văn tài bộ đã vào lồng Khi thủ khoa, khi Tham tán, khi Tổng đốc Đông Gồm thao lược đã nên tay ngất ngưởng.

Nguyễn Công Trứ đã tự xưng danh, đồng thời khẳng định tài bộ (tài năng lớn,nhiều mặt) của bản thân với những thực danh: Thủ khoa, tham tán, Tổng đốcĐông Câu thơ được ngắt nhịp ngắn đều, chậm rãi cùng với việc sử dụng điệp

từ khi tạo nên một lối nói khẳng định đầy sự tự hào

Tuy nhiên hiện lên trong bài thơ không chỉ là một Nguyễn Công Trứ thiên tài,

mà còn là một Nguyễn Công Trứ có tài kinh bang tế thế:

Lúc bình Tây, cờ đại tướng,

Có khi về Phủ doãn Thừa Thiên.

Như vậy đến đây chúng ta có đầy đủ cơ sở để khẳng định một con người có tàinăng thực sự và luôn luôn ý thức được về tài năng của chính bản thân mình.Đây cũng chính là sự khẳng định bản ngã của Nguyễn Công Trứ, là một phầntrong phẩm chất mà ông tự hào gọi là tay ngất ngưởng Để từ đó ta có thể hiểungất ngưởng theo một nghĩa tích cực, trong đó có sự khẳng định bản ngã củachính mình

Một Nguyễn Công Trứ có tài, có thực danh như vậy, ấy mà khi trờ về đờithường lại là một tay ngạo nghễ giễu đời:

Đô môn giải tổ chi niên Đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng.

Cho nên ông không ngại ngùng bày tỏ một cách sống thật khác người, khácđời:

Kìa núi nọ phau phau mđy trắng Tay kiếm cung mă nín dạng từ bi Gót tiín theo đủng đinh một đôi dì Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng.

Lă một nhă nho, từng lă một danh tướng, từng xông pha trận mạc ấy vậy mă lạisống cuộc sống bình dị nín dạng từ bi Tuy nhiín câi lối sống ấy của NguyễnCông Trứ lại chẳng bình thường một chút năo: đi vêng cảnh chùa mă: “gót tiíntheo đủng đỉnh một đôi dì” phải chăng ông đang bất chấp cuộc sống, đang giễucợt sự đời, có lẽ hiểu biết như vậy còn phiến diện Bởi sinh thời Nguyễn CôngTrứ lă một người biết chơi theo quan niệm sống hết mình vă chơi cũng hếtmình Trong trần hoăn mấy mặt lăng chơi Biết mùi chơi chưa dễ mấy ngườihay ông từng tuyín bố Nếu không chơi thiệt ấy ai bù Vậy cũng có thể hiểuđđy lă một lối sống phóng túng, không chịu gò bó Cđu thơ được Nguyễn CôngTrứ miíu tả bằng nụ cười hóm hỉnh, nhiều tự hăo của tâc giả, phải chăng lăcười cho sự khen chí của thiín hạ, có lẽ lă cả hai điều đó, bởi một điều thật đơngiản

Được mất dương dương người thâi thượng Khen chí phơi phới ngọn đông phong

Với Nguyễn Công Trứ một khi đê thoât khỏi vòng danh lợi thì những chuyệnđược mất, khen chí ở đời xin bỏ ngoăi tai, như ngọn gió đông thổi qua mă thôi.Điều năy chỉ có được khi người ta có bản lĩnh tự tin về tăi năng của mình Đócũng chính lă câi ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ trong đó chứa đựng hạtnhđn của phong câch sống phóng túng, hiếm thấy của ông Chính vì vậy mẵng có được cuộc sống thanh cao vui vẻ:

Khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng Không Phật, không Tiín, không vướng tục.

Cđu thơ được ngắt nhịp hai, kết hợp với lối diễn đạt trùng điệp tạo cho cđu thơchậm rêi, qua đó lột tả được phong thâi ung dung yíu đời, thanh cao của nhănho Nguyễn Công Trứ

Thái độ sống như vậy của ông có được từ con người luôn tự tin vào bản thânmình, luôn ý thức được bản thân.

Sự phô bày bản ngã được bộc lộ rõ nét một cách cực độ ở khổ thơ cuối:

Chẳng Trái, Nhạc cũng vào phường Hàn, Phú Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo xơ chung Trong triều ai ngất ngưởng như ông!

Nguyễn Công Trứ đã tự khẳng định mình là con người trung thần, làm tròn đạovua tôi, điều này góp phần khẳng định thêm quan niệm về chí làm trai của tácgiả ở đầu bài thơ Bằng lối so sánh với những bậc anh hùng như Nhạc Phi, Hàn

Kì, Phú Bật của đời Hán, Tống bên Trung Quốc Tác giả đã khẳng định tàinăng và công lao của mình một cách đĩnh đạc hào hùng Cũng có thể xem đó lànhững lời nói đầy tự hào về bản thân của chính tác giả Để từ đó Nguyễn Công

Trứ ngạo nghễ tuyên bố: Trong triều ai ngất ngưởng như ông!

Như vậy đến đây hẳn chúng ta đã hiểu cái ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ

Đó chẳng phải là cái gì khác mà chính là thái độ, cách sống của một nhà nho tài

tử Nguyễn Công Trứ có được điều đó xuất phát từ tài năng, thực danh, từ sựlàm tròn bổn phận Vậy cái ngất ngưởng của ông không phải tiêu cực mà sựkhẳng định bản thân của mình, là bản lĩnh dám sống ở đời, và một phong cáchsống tài hoa tài tử

Cùng với những bài thơ khác như Đi thi tự vịnh, Chí làm trai, Nợ tang bồng,Gánh trung hiếu Bài thơ Bài ca ngất ngưởng đã một lần nữa vẽ rõ nét chândung của nhà thơ Đây chính là phong cách sống, phong cách nghệ thuật củacon người và của thơ Nguyễn Công Trứ - phong thái ngất ngưởng

Bài làm 2

Nguyễn Công Trứ là một người thông minh, tài hoa, có cá tính nhưng cuộc đờilàm quan nhiều thăng trầm Ông đã để lại cho lớp thế hệ sau nhiều sáng tác độcđáo bằng chữ nôm và có thể nói hát nói là thể loại ông ghi dấu nhiều thànhcông nhất Trong thể loại hát nói, "Bài ca ngất ngưởng" có thể xem là mộttrong số những sáng tác tiêu biểu nhất của ông Tác phẩm đã thể hiện rõ bảnlĩnh cá nhân của nhà thơ đồng thời gợi lên trong mỗi người những bài học cógiá trị sâu sắc

Có thể thấy, "ngất ngưởng" chính là cảm hứng chủ đạo bao trùm và xuyên suốtbài thơ Với bốn lần xuất hiện trong tác phẩm, từ láy "ngất ngưởng" mangnhiều ý nghĩa độc đáo Xét về nghĩa đen, có thể thấy đó là một từ láy dùng đểdiễn tả độ cao ở trạng thái không vững, chực đổ nhưng không đổ Song, ở bàithơ, "ngất ngưởng" còn mang một ý nghĩa khác, đó chính là lối sống, là thái độsống của Nguyễn Công Trứ Để rồi, toàn bộ tác phẩm "Bài ca ngất ngưởng" sẽ

đi sâu làm rõ phong thái ngất ngưởng ấy của nhà thơ

Đoạn thơ mở đầu tác phẩm "Bài ca ngất ngưởng" đã cho thấy sự ngất ngưởngcủa Nguyễn Công Trứ khi ở chốn triều quan

Vũ trụ nội mạc phi phận sự,Ông Hi Văn tài bộ đã vào lồngNgay trong câu thơ mở đầu, việc sử dụng những câu thơ chữ Hán đã gợi ra sựtrang trọng, rắn rỏi, qua đó khẳng định được lí tưởng cao đẹp của nhà thơ: Thânlàm trai đứng giữa trời đất, không có việc gì nằm ngoài vòng trách nhiệm củabản thân

Có thể thấy đây chính là lí tưởng chung của những người đi theo con đườngNho học và Nguyễn Công Trứ cũng không phải là ngoại lệ Nhắc đến lí tưởng

đó chính là cách để nhà thơ tái hiện lại nhiệt huyết của mình khi quyết địnhbước "vào lồng" Và để rồi, từ lí tưởng, từ sự khẳng định vai trò của mình,Nguyễn Công Trứ đã không ngại ngần khoe tài năng, khoe danh vị của mình

Khi Thủ khoa, khi Tham tán, khi Tổng đốc Đông,Gồm thao lược đã nên tay ngất ngưởngLúc bình Tây cờ đại tướng

Có khi về Phủ doãn Thừa Thiên

Có thể thấy, Nguyễn Công Trứ là người văn võ song toàn, điều đó thể hiện rõnét qua việc sử dụng các cụm từ "Thủ khoa", "thao lược" Thêm vào đó, bằngviệc sử dụng hàng loạt từ ngữ Hán Việt cùng biện pháp liệt kê, Nguyễn CôngTrứ đã khéo léo điểm lại hàng loạt các chức quan, danh vị mà mình đã từngđảm nhiệm: Tham tán, Tổng đốc, Đại tướng, Phủ doãn, Điệp từ "khi" đã tạonên nhịp điệu dồn dập cho các câu thơ, làm cho cả đoạn thơ như một thước

phim quay lại những mốc son trong sự nghiệp của tác giả Đặc biệt, tác giả đãnói về tài năng, danh vị của mình bằng tất cả những gì trang trọng và tự hàonhất Tuy nhiên, sự khoe tài năng, danh vị ấy của Nguyễn Công Trứ khôngphải là tự cao, tự đại, khoe khoang hợm hĩnh mà nó dựa trên tài năng và sựnghiệp của chính bản thân ông Xét đến cùng, sự khoe tài, khoe danh vị ấy chỉ

là cái vỏ bên ngoài để giấu sâu bên trong là một cái tôi ý thức rõ về tài năng,danh vị của bản thân mình

Không chỉ "ngất ngưởng" khi làm quan, Nguyễn Công Trứ còn thể hiện rõphong thái ngất ngưởng của mình khi về hưu, sống ở chốn hành lạc

Đô môn giải tổ chi niên,Đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng

Hai câu thơ dường như đã vẽ lên trước mắt người đọc dàng ngồi ngất nghểu,khật khưởng của Nguyễn Công Trứ trên lưng con bò vàng được "trang sức"bằng đạc ngựa - một dáng ngồi đầy vẻ trêu ngươi nhưng với tác giả ông lấy làmthú vị với việc làm trái khoáy nhiều phần khinh bạc của mình Và để rồi, sự

"ngất ngưởng" của ông được làm rõ hơn ở cảnh ông đi vãn cảnh chùa

Kìa núi nọ phau phau mây trắng,Tay kiếm cung mà nên dạng từ bi

Gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì,Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng

Có lẽ trước Nguyễn Công Trứ, người ta chưa bao giờ thấy ai đi vãn cảnh chùa

mà có phong thái giống như ông - vãn cảnh chùa còn mang theo một cô gái đẹpđến nước bụt cũng phải chào thua Không kể đến văn học dân gian, có lẽ đâychính là lần đầu tiên trong văn học viết xuất hiện hình ảnh một ông bụt bìnhdân đến như vậy Và một lần nữa có thể thấy, những câu thơ trên đây đã thểhiện lối sống khác đời, khác người và có phần trái khoáy của Nguyễn CôngTrứ

Không dừng lại ở đó, Nguyễn Công Trứ còn là người có quan niệm sống rõràng, không quan tâm đến chuyện được - mất, khen - chê

Được mất dương dương người thái thượng,

Khen chê phơi phới ngọn đông phong.

Với tác giả, chuyện được mất, khen chê trong cuộc sống không phải là mốiquan tâm hàng đầu và vì thế ông không quan tâm nhiều đến chuyện đó Vớiông, giữa được và mất, khen và chê không biết cái nào hơn cái nào nên mọi sựđược mất ông đều phóng tâm mình coi nhẹ, không "bặm môi bặm miệng" quantrọng hóa vấn đề Và có lẽ, xuất phát từ quan niệm này nên ông đã lựa chọncho mình một lối sống tự do, được thỏa chí làm những việc mình muốn

Khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng,Không Phật, không Tiên, không vướng tục

Có thể thấy, Nguyễn Công Trứ đã lựa chọn cho mình với lối sống thỏa chí vớiước muốn của bản thân, coi trọng hiện tại, hiện thế và biết thưởng thức nhữngthú vui có trong cuộc đời như thú hát cô đầu, thú uống rượu và đặc biệt là áitình Và có lẽ vì thế, ông tự nhận mình là "không Phật, không Tiên, khôngvướng tục" Dường như, thái độ sống, phong cách sống của Nguyễn Công Trứ

đã vượt ra ngoài vòng cương tỏa nhưng không thể nghĩ rằng ông đã hoàn toànkhác với mình trước đó Bởi lẽ, trong Nguyễn Công Trứ vẫn luôn nhất quán

Chẳng Trái, Nhạc cũng vào phường Hàn, Phú,Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ chung,Trong triều ai ngất ngưởng được như ông!

Sự phóng túng, "ngất ngưởng" của Nguyễn Công Trứ mặt dù được biểu hiện ởmức độ cao nhưng trước sau ông vẫn là một nhà nho có tinh thần nhập thế vàluôn luôn quan niệm "Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ chung", vẫn luôn là một bềtôi trung thành

Như vậy, có thể thấy, "Bài ca ngất ngưởng" đã cho thấy bản lĩnh của NguyễnCông Trứ nhưng đồng thời cũng gợi lên trong mỗi người những bài học có giátrị, ý nghĩa sâu sắc Trước hết, mỗi người cần ý thức được vai trò, vị trí của bảnthân trong cuộc sống, đồng thời cần có sự ý thức rõ ràng về tài năng của chínhmình Thêm vào đó, phải có một quan niệm sống, lí tưởng sống đúng đắn, phảibiết vượt ra khỏi cuộc sống tù túng, tẻ nhạt để sống một cuộc sống giàu ýnghĩa Đặc biệt, không được sống nhỏ nhen, ích kỉ, chỉ biết quan tâm đếnchuyện được, mất, khen, chê của mình mà quên đi những người xung quanh

Tóm lại, với những đặc sắc của thể loại hát nói cùng lối nói đậm tính khẩu ngữ,

"Bài ca ngất ngưởng" đã giúp người đọc hình dung về Nguyễn Công Trứ vớimột phong cách sống, một lối sống đầy cá tính và bản lĩnh Đồng thời, qua đó

đã để lại trong mỗi người nhiều suy ngẫm, nhiều bài học quý giá

Bài làm 3

Nguyễn Công Trứ (1778 - 1858) là nhà thơ lớn của dân tộc ta trong nửa đầu thế

kỉ XIX Văn chương lỗi lạc, có tài kinh bang tế thế, lưu danh sử sách Lúc sốngcuộc đời một hàn sĩ, lúc cầm quân chinh chiến, lúc làm lính thú, lúc làm đạiquan Vinh nhục đã từng, thăng trầm đã trải, nhưng lúc nào ông cũng hăm hởchí nam nhi, sòng phẳng với nợ tang bồng, sống vì một khát vọng phi thường:

"Đã mang tiếng ở trong trời đất,Phải có danh gì với núi sông"

Sự nghiệp văn chương của Nguyễn Công Trứ vô cùng rạng rỡ, cho thấy một cátính sáng tạo rất độc đáo được thể hiện tuyệt đẹp qua bài phú Nôm "Hàn nhophong vị phủ", và trên 60 bài thơ hát nói cực kì tài hoa "Bài ca ngất ngưởng"

là một trong những bài thơ hát nối kiệt tác trong nền thơ ca dân tộc Bài hát nóinày có hai khổ dôi tất cả có 19 câu thơ đầy vần điệu, nhạc điệu trầm bổng, réorắt, lúc khoan thai, lúc hào hùng, đọc lên nghe rất thú vị Hắt nói là một thể thơdân tộc, có bố cục chặt chẽ, chất thơ, chất nhạc kết hợp rất hài hòa, hấp dẫn.Nguyễn Công Trứ về trí sĩ năm 1848, sau gần 30 năm làm quan với ChiểuNguyễn Bài thơ "Bài ca ngất ngưởng" được ông viết sau khi đã về trí sĩ tại quênhà Bài thơ vang lên như một lời tự thuật vể cuộc đời, qua đó ông Hi Văn tựhào vể tài năng, đức độ và công danh của mình, biểu lộ một cá tính, một phongcách sống tài tử, phóng khoáng ở đời

"Ngất ngưởng" nghĩa là không vững, ở chỗ cheo leo dễ đổ, dễ rơi (Từ điểntiếng Việt) Trong bài thơ này nên hiểu "ngất ngưởng" là một con người khácđời, một cách sống khác đời và bất chấp mọi người Và ngất ngưởng đã đượcNguyễn Công Trứ nâng lên thành bài ca, thành điệu tâm hồn với tất cả niềm tựhào và sự say sưa hiếm thấy

Khổ đầu cất cao một tiếng nói, một lời tuyên ngôn của đấng nam nhi, đấng tàitrai Rất trang trọng và hào hùng: "Vũ trụ nội mạc phi phận sự" — mọi việc

trong vũ trụ chằng có việc nào không là phận sự của ta Một cách nói phủ định

để khẳng đinh tâm thế của một nhà nho chân chính Mà đâu chỉ có một lần?Lúc thì ông viết: "Vũ trụ giai ngô phận sự" (Những việc trong vũ trụ đểu thuộcphận sự của ta ~-Nợ tang bồng; "Vũ trụ chức phận nội" (Việc trong vũ trụ làchức phận của ta - Gánh trung hiếu) Có cái tâm thế ấy, chính vì "Ông Hi Văntài bộ đã vào lồng" Hi Văn là biệt hiệu của Nguyễn Công Trứ "Tài bộ" là tàinăng lớn, nhiều tài năng Chữ "lồng" trong câu thơ có nhiều cách hiểu khácnhau "Vào lồng là vào khuôn phép vua chúa cái nơi chật hẹp, tù túng trái vớicái tài đội trời đạp đất của ông" (Lê Trí Viễn) Có người lại giải thích: "lồng làtrời đất, vũ trụ" Nguyễn Công Trứ đã nhiều lần nói: "Đã mang tiếng ở trongtrời đất", hoặc "Chẳng công danh chi đứng giữa trần hoàn" (trần hoàn: cõi đời,cõi trần) Cách hiểu thứ hai hợp lí hơn, vì có vào lồng vũ trụ thì mới có ý chíđua tranh, như ông nói:

"Chí làm trai nam bắc tây đông,Cho phỉ sức vẫy vùng trong bốn bể"

Sau khi đã xưng danh, nhà thơ tự khẳng định tâm thế mình, "tài bộ" mình, chínam nhi của mình mang tầm vốc vũ trụ

Ông Hi Văn là một người có thực tài và thực danh Học hành thi cừ, ông dámthí thố với thiên hạ: "Cái nợ cẩm thư phải trả xong" Năm 1819, Nguyễn CôngTrứ đỗ Thủ khoa trường Nghệ An Làm quan võ, giữ chức Tham tán; làm quanvăn, là Tổng đốc Đông (Hải Dương và Quảng Yên) Tiếng tăm lẫy lừng "Làmnên đấng anh hùng đâu đấy tỏ" ("Chí anh hùng") Đứng trên đỉnh cao danhvọng bời có văn võ toàn tài, bởi có "gốm thao lược", và chính lúc đó ông HiVăn mới trở thành "tay ngất ngưởng", một con người hơn đời và hơn thiên hạ.Câu thơ với cách ngắt nhịp (3-3-4-3-3-2), ba lần điệp lại chữ "khi" đã tạo nênmột giọng điệu hào hùng, thể hiện một cốt cách phí thường, một chí khí vôcùng mạnh mẽ:

"Khi Thủ khoa! khi Tham tán ! khi Tổng đốc Đông,Gồm thao lược ! đã nên tay ! ngất ngưởng"

Bốn câu tiếp theo (khổ giữa), ý thơ mở rộng, tác giả tự hào, khẳng định mình làmột con người, một kẻ sĩ có tài kinh bang tế thế Thời loạn thì xông pha trậnmạc, giữ trọng trách trước ba quân: "Bình Tây cờ Đại tướng" Thời bình thì

giúp nước giúp vua, làm "Phủ doãn Thừa Thiên" Đó là năm 1847, NguyễnCông Trứ đã lên tới đỉnh cao nhất danh vọng Ông đã từng nói: "Lúc làm Đạitướng, ta chẳng lấy thế làm vinh, lúc làm lính thú, ta cũng chẳng lấy thế làmnhục" Sau 30 năm làm quan, Nguyễn Công Trứ vể trí sĩ ở quê nhà, năm đó,ông vừa tròn 70 tuổi (1848):

"Đô môn giải tổ chi niên,Đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng"

Trở lại đời thường, cụ Thượng Trứ đã hành động một cách ngược đời, hình như

để giễu đời với tất cả sự ngất ngưởng Vị đại quan thuở nào "ngựa ngựa xe xe"nay chỉ cưỡi bò vàng và cho bò đeo đạc ngựa Cả người và bò vàng đều ngấtngưởng Như một sự thách đố với "miệng thế" Cho đến nay dân gian vẫn cười

và truyền tụng bài thơ đề vào chiếc mo cau của ông Hi Văn thuở nào:

"Xuống ngựa, lên xe, nọ tưởng nhàn

Lợm mùi giáng chức với thăng quan

Điền viên dạo chiếc xe bò cái,Sẵn tấm mo che miệng thế gian"

Tám câu tiếp theo trong hai khổ dôi nói lên một cách sống ngất ngưởng Xưakia là một vị đại thần, một danh tướng — "tay kiếm cung" — thế mà nay sốngcuộc đời hiền lành, bình dị "nên dạng từ bi" Đi vãn cảnh chùa, đi thăm thúnhững danh lam thắng cảnh "Kìa núi nọ phau phau mây trắng", ông đã mangtheo "một đôi dì", nhũng nàng hầu xinh đẹp với "gót tiên đủng đỉnh"

"Kìa núi nọ phau phau mây trắng,Tay kiếm cung mà nên dạng từ bi

Gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì

Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng "

Ông đã sống hết mình và chơi cũng hết mình "Bụt cũng nực cười ông ngấtngưởng" là một tứ thơ độc đáo Câu thơ tự trào gợi ít nhiều hóm hỉnh Bụt cười,hay thiên hạ cười? Hay ông Hi Văn tự cười mình? Đã thoát vòng danh lợi rồi,thì chuyện "được, mất" là lẽ đời, như tích "Thất mã tái ông" mà thôi, cũng

chẳng bận tâm làm gì! Chuyện "khen, chê" của thiên hạ, xin bỏ ngoài tai, nhưngọn gió đông (xuân) phơi phới thổi qua Có bản lĩnh, có tự tin về tài đức củamình mới có thái độ phủ định như thế, dám sống vượt lên trên mọi thế tục Cóbiết Nguyễn Công Trứ là một nhà nho được đào luyện nơi cửa Khổng sânTrình, một vị đại quan của triều Nguyễn thì mới thấy được một phần nào cátính cốt cách khác đời, một nhân cách khác đời, rất phóng túng, phong tình vàtài tình hiếm thấy của ông Không quan tâm đến chuyện "được, mất", bỏ ngoàitai mọi lời thị phi, khen chê, ông đã sống một cách nhi nhiên, hổn nhiên, vôcùng thảnh thơi, vui thú Tuy ngất ngưởng mà trong sạch, thanh cao Đây là haicâu thơ tuyệt hay trong "Bài ca ngất ngưởng":

"Khi ca / khi tửu / khi cắc / khi tùng /

Không Phật / không Tiên / không vướng tục"

Cách ngắt nhịp 2, nghệ thuật hòa thanh (bằng, trắc), lối nhấn, lối diễn tả trùngđiệp (khi không ,) đã tạo cho câu thơ phong phú về nhạc điệu, biểu lộ mộtphong thái ung dung, yêu đời, ham sống, thanh cao chẳng vướng chút bụi trần

Có đọc to và hát lên, có lắng nghe tiếng đàn đáy, nhịp phách, tiếng trống chầu,

ta mới cảm được chất thơ, chất nhạc hoà quyện trong những vẩn thơ đẹp nhưthế! Đúng là ngất ngưởng mà tài hoa, tài tử

Khổ xếp của bài hát nói chỉ có 3 câu Câu cuối gọi là câu keo chỉ có 6 từ Nênghi đúng như văn bản 'Tuyến tập thơ ca trù" - NXB Văn học 1987 mới đúng thipháp:

"Chẳng Trái, Nhạc cũng vào phường Hàn, Phú,Nghĩa vua, tôi cho vẹn đạo sơ chung,Trong triều ai ngất ngưởng như ông!"

Nguyễn Công Trứ tự hào khẳng định mình là một danh thần thuỷ chung, trọnvẹn "nghĩa vua tôi" Ông đã viết trong bài "Nợ tang bồng":

"Chí tang bồng hẹn với giang san,Đường trung hiếu, chữ quân thân là gánh vác"

Tài năng, công danh mà Nguyễn Công Trứ để lại cho đất nước và nhân dân cókém gì Trái Tuân, Nhạc Phi, Hàn Kỳ, Phú Bật - những anh tài đời Hán, đời