Phân tích bài thơ Khóc Dương Khuê của Nguyễn Khuyến

Khóc Dương Khuê không chỉ thể hiện tấm lòng sâu sắc và tình cảm tha thiết của một người bạn với một người bạn, bài thơ còn là một biểu hiện xúc động cho vẻ đẹp nhân cách của một nhà nho chân chính. Cùng tham khảo các bài văn mẫu lớp 11 phân tích bài thơ Khóc Dương Khuê của Nguyễn Khuyến sau để thấy rõ hơn về điều này.

Trang 1

Thư viện Đề thi - Trắc nghiệm - Tài liệu học tập miễn phí

Phân tích bài Khóc Dương Khuê của Nguyễn Khuyến Ngữ văn 11

Dàn ý chi tiết

I Mở bài:

Giới thiệu tác giả Nguyễn Khuyến và bài thơ “Khóc Dương Khuê” : Những bài thơ củaông mang những tình cảm chân thực đẹp đẽ của người Việt Nam

II Thân bài

- Giới thiệu về tình bạn của Nguyễn Khuyến và Dương Khuê: Nguyễn Khuyến và DươngKhuê cùng đỗ tiến sĩ và làm quan dưới triều Nguyễn

- Nỗi đau buồn của Nguyễn Khuyến trước sự ra đi đột ngột của Dương Khuê: Cái chết độtngột của Dương Khuê là một đau của Nguyễn Khuyến

- Nhắc lại những kỉ niệm của đôi bạn tri kỉ: Đôi bạn tâm đầu ý hợp đã từng trải qua nhữngngày tháng vui vẻ, thú vị

- Nỗi buồn mất bạn hòa chung với nỗi buồn mất nước: Cùng phụng sự dưới một triều đại,đôi bạn thân đã cùng chi sẻ nỗi đau mất nước

III Kết bài:

- Ý nghĩa bài thơ “Khóc Dương Khuê”: Bài thơ Khóc Dương Khuê mang một nỗi niềmtiếc nuối sâu sắc về một tình bạn tri kỉ

Bài tham khảo 1

Trong nền thơ hơn một nghìn năm của dân tộc Việt Nam, nhà thơ Nguyễn Khuyến cómột vị trí thật vẻ vang Ông là nhà thơ của những bài thơ Việt Nam đích thực, những bàithơ mà ở đó, những tình cảm đẹp đẽ của con người Việt Nam được diễn tả bằng một thứngôn ngữ Việt Nam thuần khiết, giản dị và đẹp đẽ Trong những bài thơ ấy, cần phải nói(tên một bài thơ không mấy ai không biết: bài Khóc Dương Khuê)

Xét cho cùng, tình bạn giữa hai người Nguyễn Khuyến và Dương Khuê vốn khôngphải là một tình bạn thật hoàn toàn như ý Tuy đỗ cử nhân cùng khoa thi với NguyễnKhuyến, rồi đỗ tiến sĩ, cùng làm quan cho triều Nguyễn, nhưng sau năm 1884, năm đất

Trang 2

nước thật sự mất vào tay thực dân Pháp, Dương Khuê lại không có được cái chí nhưNguyễn Khuyến Không cáo quan về làng, Dương Khuê tiếp tục làm quan cho triều đìnhtay sai thực dân cho đến tận lúc qua đời ở tuổi 64 (1902)

Tuy vậy, nói thế là để nhìn rõ hết mọi chuyện Người Việt Nam ta vẫn có câu: nghĩa

tử là nghĩa tận Cái chết đột ngột của Dương Khuê đã thật sự li: một nỗi đau cho NguyễnKhuyến Lúc ấy, quên hết mọi điều, ông chỉ còn biết một điều duy nhất: ông đã mất mộtngười bạn thân, mất một nguồn tình cảm quí giá không thế lấy gì thay thế được Lúc ấy,

tự đáy lòng, từ nột tình bạn mà hình như chính ông cũng không thể đo lường hết chiềusâu, Nguyễn Khuyến đã chợt kêu lên những tiếng kêu thảng thốt:

Bác Dương thôi đã, thôi rồi, Nước mây man mác, ngậm ngùi lòng ta.

Hầu như không có một chút vãn chương chữ nghĩa nào trong hai dòng thơ trên, đặcbiệt là dòng thơ thứ nhất Chỉ có nỗi đau, nỗi đau chân thành, trọn vẹn, tự mình thể hiện rathành lời Hai tiếng “thôi” dân dã và tự nhiên, cứ như bật lên từ lời nói của một người dânquê bình dị nào đó Đặt câu thơ này vào trong hoàn cảnh xã hội mà sự “cao nhã“ luônluôn được coi là một yêu cầu hàng đầu của văn chương, ta càng thấy ở đây sự chân đượcnhà thơ coi trọng đến chừng nào Nói đến cái chết, ông không dám động đến từ “chết”.Trời đất cao dày ơi lẽ nào chuyện ấy đã đến thật rồi sao? “Thôi đã thôi rồi”! Thế là hết!Thật thế rồi! Một kẻ quyền quí ngày xưa khi lỡ tay làm rơi mất viên ngọc lưu li độc nhất

vô nhị trong thiên hạ, có lẽ cũng chỉ kêu lên đau đớn đến như thế là cùng Không đau nỗiđau thật, làm sao có thể khóc một tiếng khóc thật như thế được

Có điều là, với nỗi đau, Nguyễn Khuyến không thét lên, tiếng khóc của ng là khóc vớimình, khóc cho tự mình nghe, tiếng khóc lắng vào lòng Tâm hồn vốn giản dị, ông chúaghét sự ồn ào Lúc này ông muốn ngồi một mình, đối diện với bạn, cùng nhắc lại tình bạn,cùng bạn ôn lại những gì đã từng có giữa hai người Đã có bao nhiêu là kỉ niệm Từnhững ngày tường đã rất xa xôi:

Trang 3

Nhớ từ thuở đăng khoa ngày trước, Những sớm hôm tôi bác cùng nhau, Kính yêu từ trước đến sau,

Trong khi gặp gỡ biết đâu duyên trời

Đó là kỉ niệm khi hai người vừa mới lần đầu gặp nhau trong khoa thi Hương và cùngthi đỗ Nguyễn Khuyến quê ở Bình Lục, Hà Nam, Dương Khuê quê ở Vân Đình, HàĐông, hai người vốn chẳng quen biết gì nhau Thế mà, cứ như duyên trời định sẵn, tìnhbạn đã bắt đầu gắn bó từ đây Chữ nghĩa của Nguyễn Khuyến sao mà bình dị đến thế, nôm

na, thân mật đến thế! Nào là “lúc sớm hôm”, rồi là "tôi bác", với những “cùng nhau” Nhà thơ cũng xác định cái nhìn đầu tiên của mình về người bạn: đó là lòng kính yêu trọnvẹn, “kính yêu từ trước đến sau"

Cùng với giọng kể lể chân thành như thế, nhà thơ nhắc lại với bạn về những kỉ niệmkhác:

Cũng có lúc chơi nơi dặm khách, Tiếng suối nghe róc rách lưng đèo,

Có khi từng gác cheo leo, Thú vui con hát lựa chiều cầm xoang.

Kỉ niệm giừa đôi bạn như thế quả là rất nhiều, rất đậm Họ đã từng cùng trải quanhững giờ phút thú vị, chứng tỏ họ là những người bạn ý hợp tâm đầu, có tâm hồn biếtthưởng thức và chia sẻ những niềm vui thanh cao của kẻ tao nhân mặc khách Nhắc lạinhững kỉ niệm đó, tâm hồn nhà thư như còn rung cảm vì tiếng suối “róc rách lưng đèo”nơi “dặm khách” xa xôi Nhà thơ như cùng đang sống lại với những cảm giác thích thú

“nơi từng gác cheo leo”, lắng nghe tiếng đàn, tiếng hát của các đào nương Có người sẽhỏi: nhà thơ Nguyễn Khuyến mà cũng đi hát ả đào sao? Thi có gì đâu mà nhà thơ không

đi hát ả đào! Hát ả đào là một thú vui trong xá hội phong kiến Có lúc thú vui này bịngười ta lợi dụng (thì trên đời thiếu gì điều tốt đẹp bị người ta lợi dụng) Tuy vậy, đối với

Trang 4

đa số nhà Nho, đó lại là nơi để thưởng thức cái đẹp của lời ca, tiếng hát, tiếng đàn, cũng lànơi di dưỡng tâm hồn sau những tháng ngày gò mình trong khuôn khổ của chốn côngdanh, vốn được sáng tác để cho các đào nương hát lên đó sao? Nguyễn Khuyến không cónhững bài thơ như vậy, nhưng rõ ràng là ông đã không thể quên “thứ vui con hát”, bởi đó

là thú vui được “lựa chiều cầm xoang”, trải lòng mình theo tiếng đàn, tiếng hát

Là đôi bạn đến với nhau, thân nhau vì lòng mến mộ lẫn nhau, tình bạn giữa NguyễnKhuyến và Dương Khuê thật là chỗ tri âm tri kỉ, “đồng thanh tương ứng, đồng khí tươngcầu”:

Cũng có lúc rượu ngon cùng nhấp, Chén quỳnh tương ăm áp bầu xuân,

Có khi bàn soạn câu văn, Biết bao đông bích, điển phần trước sau.

Nói về việc cùng bạn uống rượu mà nhà thơ dùng từ "nháp”, lại “cùng nháp” thì thậtchính xác và tinh tế, bởi đây là việc uống rượu của người “uống cho vui”, chứ không phảikiểu uống của các bợm rượu Nhà thơ có lần đã tự nói về khả năng uống rượu của mình:

Rượu tiếng rằng hay, hay chả mấy

Độ năm ba chén đã say nhè.

(Thu ẩm)Chén các cụ dùng uống rượu ngày xưa là loại chén rất nhỏ, thường được gọi là “chénhạt mít” Nói “nhấp” tức là uống từng hớp nhỏ, như chỉ vừa chạm môi vào, vừa uống vừangẫm nghĩ, vừa uống vừa thưởng thức cái vị đậm, cái mùi thơm của rượu Rượu uống chỉnhư thế nhưng lại “ăm áp bầu xuân” Bầu xuân này là bầu rượu và cũng là “bầu thơ“, bầurượu đầy cho bầu thơ càng thêm lai láng Hai tiếng “ăm ắp” mà nhà thơ dành cho bầuxuân” thật gợi cảm và sảng khoái ‘‘Người thanh cái tiếng cũng thanh”, đến cách chơicũng cho ta biết được bản chất con người, không phải bất kì ai cũng có được cái “rượungon cùng nhấp” ấy, nhất là cái căm nhận “ăm áp bầu xuân” ấy

Trang 5

Thật là những ngày vui Nhưng cũng có những ngày buồn, rất buồn Đó là nhữngngày nước mất Là nhà Nho, cùng phụng sự cho một triều đại, đôi bạn cùng chung chia sẻnỗi đau của thời đại mình:

Buổi dương cửu cùng nhau hoạn nạn Phận đấu thăng chẳng dám than trời Bác già, tôi cũng già rồi

Biết thôi thôi thế thì thôi mới là!

Những câu thơ của Nguyễn Khuyến đọc lên nghe thật buồn bã, ngao ngán Nói “buổidương cửu” để chỉ thời kì loạn lạc khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, nhà thơ coi đónhư là một vận hạn mà đất nước và con người phải trải qua Không làm gì được trước vậnhạn ấy, nhà thơ chỉ còn một cách lựa chọn là rời bỏ công danh, chẳng còn dám tham cáilộc trời “thăng đấu” của kẻ làm quan Nhà thơ nói như một kẻ an phận mà nghe ra thậtđau đớn Ông cảm thấy mình bất lực, cảm thấy mình đã già Đặc biệt câu thơ cuối đoạn,

có đến ba từ "thôi” trùng diệp, khác nghĩa nhau mà như cùng một nghĩa, bổ sung chonhau, tạo ra ấn tượng về một tâm trạng cam chịu thật nặng nề: Biết thôi- thôi - thế thì thôi.Đúng là tâm trạng của nhà thơ khi cáo quan về làng và cho đến cả những năm sau này:đau buồn trước cảnh nước mất nhưng không có thể làm gì cho đất nước ngoài việc từquan để khỏi làm việc cho kẻ thù

Qua 16 dòng thơ, Nguyễn Khuyến đã nhắc lại một cách cô đọng và đầy đủ về mốiquan hệ bạn bè giữa đôi bạn Nguyễn Khuyến - Dương Khuê, đặc hiệt là độ sâu, độ bềncủa tình bạn đó Những kỉ niệm đã được nhà thơ nói tới mọt cách giản dị nhưng đầy trântrọng Nhắc lại những kỉ niệm ấy, ôn lại và ngẫm nghĩ về tình bạn ấy, nhà thơ cảm thấynỗi đau mà mình phải chịu hôm nay thật là một điều vô lí Ông chưa bao giờ hình dung ra

sự mất mát có thể xảy đến vào lúc này Nhà thơ nhớ lại:

Muốn đi lại tuổi già thêm nhác Trước ba năm gặp bác một lần

Trang 6

Cầm tay hỏi hết xa gần Mừng rằng bác hãy tinh thần chưa can.

Xét về rnặt văn chương, bốn dòng thơ trên không phải là những câu thơ thật mới lạsắc sảo, bởi những câu thơ ấy sao mà nôm na bình thường, nào la “tuổi già thèm nhác”,rồi lại “hỏi hết xa gần”, với lại “tinh thần chưa can”, cứ như lời lẽ cua một ông lão quêmùa nào đó ở vùng đất Hà Nam Thì đúng vậv, Nguyễn Khuyến có làm văn chương đâu,ông chỉ bộc lộ nỗi niềm của mình! Nhà thơ còn tự mình lí sự với mình:

Kể tuổi tôi còn hơn tuổi bác Tôi lại đau trước bác mấy ngày Làm sao bác vội về ngay

Chợt nghe, tôi bỗng chân tay rụng rời!

Chỉ khi người ta đau đớn thật lòng, người ta mới có kiểu lí sự như vậy Như thế cókhác gì nói rằng: tại sao bác lại chết trước tôi nhỉ? Người chêt trước lẽ ra phải là tôi chứ?Chính từ những lí sự này, mấy tiếng cuối cùng của đoạn thơ nổi lên thật chân thành và aioán:

Chợt nghe, tôi bỗng chân tay rụng rời!

Trước nỗi đau dã là sự thật, nhà thơ đành chấp nhận nồi đau và càng thấy điều này làthật vô lí:

Ai chẳng biết chán đời là phải Vội vàng chi đã mải lên tiên Rượu ngon không có bạn hiền Không mua không phải không tiền không mua.

Cái chết là một quy luật không ai có thể phủ nhận được Tuy vậy, trong trường hợpnày, Nguyễn Khuyến vẫn tìm thấy sự vô lí: cái chết của người bạn đã đến một cách vội vãquá, nó cướp mất của ông một người bạn hiền và như thế, cũng cướp mất của ông tất cả

Trang 7

mọi niềm vui Câu thơ của ông nói về trường hợp riêng của mình, nghe thật giản dị màvang lên nhơ một chân lí về tình bạn đích thực ở đời:

Rượu ngon không có bạn hiền Không mua không phải không tiền không mua

Trong hai dòng thơ, từ “không” xuất hiện đến năm lần như những cái lắc đầu buồn bã.Không còn bạn, không còn thiết uống rượu, bởi không còn người để chia sẻ vị ngoncủa rượu Không còn bạn, khóng còn hứng thú làm thơ, bởi vì sao?

Câu thơ nghĩ đắn đo muốn viết Viết đưa ai, ai biết mà đưa?

Lắc đầu bằng những tiếng “không”, đến đây nhà thơ tiếp tục lắc đầu bằng những câuhỏi Hỏi cũng là để nói “không” Thơ viết ra mà không có người thưởng thúức được, cảmthông được, thì còn viết làm gì? Âm “iết” láy đi láy lại trong hai dòng thơ,rồi hai tiếng

“ai”, hai tiếng “đưa” trung điệp (đưa ai - ai biết - mà đưa” cứ mở ra, khép lại, rồi lại mở

ra, như một nỗi day dứt khôn nguôi

Nhà thơ nghĩ đến những mối tình bạn mà sách vở xưa kia đã từng ca ngợi, coi nhơtuyệt đỉnh của tình bạn: Trần Phồn đời Hậu Hán sau khi bạn ra về thì treo giường lên,không để cho ai ngồi vào cái giường chỉ dành riêng để tiếp bạn; Bá Nha sau khi Chung Tử

Kì chết thì quyết bỏ không chơi đàn bởi thấy không còn ai hiểu được tiếng đàn Ông thaymối tình giữa ông với Dương Khuê chính là một tình bạn như thế; sự mất mát của ông saucái chết của Dương Khuê đúng là sự mất mát như thế:

Giường kia treo cũng hững hờ Đàn kia gẩy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn

Có thể lấy gì để bù đắp vào sự mất mát này không? Nhà thơ đã khẳng định rằngkhông Chỉ còn một cách, như người ta vẫn thưừng làm, là tìm cho mình một cách an ủi.Rằng người chết không còn có thể sống lại được, rằng nước mắt xót thương cũng sẽ

Trang 8

chàng giúp được gì Nguyễn Khuyến muốn dùng cái lẽ thường ấy của đời sống để tự an

ủi mình:

Bác chẳng ở dẫu van chẳng ở Tôi tuy thương lấy nhớ làm thương

Nhà thơ còn tự khuyên bảo mình:

Tuổi già hạt lệ như sương Hơi đâu ép lấy hai hàng chứa chan!

Nhà thơ khuyên mình không nên khóc, bởi tuổi già còn ít nước mắt lắm, chỉ nhưnhững hạt sương mong manh thôi, làm sao có thể ép cho nước mắt tuôn chảy thành haihàng chứa chan được Nhưng nói như thế là nói lí Tự nhà thơ vẫn hiểu rằng không thể

“lấy nhớ làm thương” được, và càng hiểu ràng hai hàng nước mắt chứa chan của ông lúcnày đâu phải do ông “ép lấy” Mỗi chữ trong thơ ông đều đẫm đầy nước mắt, những hạt lệ

từ một nỗi đau lớn, từ một tình bạn lớn

Có thể khẳng định rằng trong thơ Việt Nam đã có rất nhiều bài thơ hay thể hiện tìnhcảm đẹp đẽ chân thành, nhưng cả cho đến nay, chưa có bài thơ nào nói về tình bạn có thểsánh bằng bài thơ Khóc Dương Khuê của Nguyễn Khuyến Cái hay ấy trước hết xuất phát

từ một tình bạn đẹp và chân thành của một tâm hồn cao thượng Cái hay ấy còn là cái haycủa một nghệ thuật diễn đạt, một ngôn ngữ diễn đạt gian dị, tự nhiên,đầy tính dân tộc,hoàn toàn phù hợp với nội dung tình cảm mà bài thơ cần diễn đạt

Nguyễn Khuyến là hình mẫu nhà nho chân chính ở giai đoạn cuối cùng của nền Hánhọc Theo đuổi nghiệp khoa cử, ra làm quan rồi cáo quan về ở ẩn, cuộc đời lận đận củaông là sự cố gắng giữ mình thanh sạch Giai đoạn cuối đời là giai đoạn ông mang nhiềutâm sự nhất Tâm sự của nhà thơ lúc này thường phảng phất sự cô đơn, u ẩn Bao nỗiniềm chất chứa trong lòng Và khi nghe tin Dương Khuê – người bạntri âm một thời đã ra

Trang 9

đi, cảm giác cô đơn chắc chắn lại dâng đầy trong lòng nhà thơ Và lời khóc bạn cũnglà lờitâm sự thời thế của người còn lại

Nguyễn Khuyến và Dương Khuê là hai người bạn thân khi cùng nhau theo đuổinghiệp khoa cử, họ cũng từng tâm đầu ý hợp trong chuyện văn chương Nhưng với haiquan điểm khác nhau Nguyễn Khuyến sau gần mười năm làm quan đã cáo quan về quêsống cuộc đời thuần chất của một nhà thơ để giữ mình trong sạch trước xã hội đang vôcùng lộn xộn Còn Dương Khuê thì tiếp tục làm quan nhưng vẫn là một ông quan thanhliêm chính trực Vì thế, họ không có nhiều thời gian để đàm đạo Tuy vậy, họ vẫn lànhững tri âm tri kỉ Với các nhà nho xưa, tình bạn tri âm nhiều khi còn quan trọng hơn cảtình cảm gia đình Họ cùng nhau đàm đạo chuyện văn chương, sẻ chia tâm sự thời thế,chia ngọt sẻ bùi lúc hạnh phúc cũng như khi hoạn nạn Đã có những tình bạn đẹp trởthành những điển cố điển tích như tình bạn Bá Nha – Tử Kì, Trần Phồn – Từ Trĩ, LưuBình – Dương Lễ… Và Nguyễn Khuyến cũng đã coi tình bạn giữa mình với Dương Khuê

là tình bạn tri âm như thế.Sự ra đi đột ngột của người tri âm đã để lại trong lòng nhà thơnỗi đau đớn khôn xiết :

Bác Dương thôi đã thôi rồi, Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta.

Tiếng khóc của người bạn già nên có âm điệu và sắc thái tình cảm riêng Đó là nỗiđau lớn nhưng được thể hiện rất điềm đạm “Thôi đã thôi rồi”, “man mác”, “ngậm ngùi”

là những từ ngữ biểu cảm có khả năng chuyển tải được cung bậc tình cảm ấy

Sau phút giây bàng hoàng là hồi ức về những kỉ niệm xưa giữa hai người Sự pháttriển của mạch cảm xúc theo đúng quy luật tâm lí thông thường của con người Lời khóc

và cũng là lời viếng bạn, là bài điếu văn của người tri kỉ gửi người tri âm Những kỉ niệmgắn bó khi hai người cùng học hành, thi cử, bàn luận văn chương và cả những ngày cùngchung hoạn nạn của cuộc sống quan trường đầy phức tạp Người khác đã tổng kết lạichặng đường đời mà cả hai đã trải qua đểkhắc sâu hơn sự gắn bó của họ trong quá khứ :

Trang 10

Nhớ từ thuở đăng khoa ngày trước Vẫn sớm hôm tôi bác cùng nhau

… Cầm tay hỏi hết xa gần, Mừng rằng bác hãy tinh thần chưa can.

Họ gắn bó với nhau trong mọi việc Kỉ niệm được nhắc lại bắt đầu từ khi họ gặp nhau

và cho đó là “duyên trời” Đã là duyên trời có nghĩa là tiền định Sự gặp gỡ của họ khôngphải là vô tình mà đã được sắp đặt từ trước Thông thường chỉ duyên vợ chồng mới dotrời định Cách diễn đạt này của tác giả đã khẳng định một lần nữa tình bạn sâu sắc củahai người Họ đã cùng nhau chia ngọt sẻ bùi, cùng “chơi nơi dặm khách”, “rượu ngoncùng nhắp”, cùng “bàn soạn câu văn” Không chỉ có những kỉ niệm ngọt ngào, họ cũngđều cùng là nạn nhân của thời thế :

Buổi dương cửu cùng nhau hoạn nạn, Phận đẩu thăng chẳng dám than trời;

Trong hồi ức thấp thoáng nỗi đau thời thế Nhớ lại kỉ niệm của những ngày cùng nhaugắn bó, nhớ lại lần gặp gỡ cuối cùng khi cả hai đã già nhưng vẫn giữ được mình trongsạch, người ở lại càng đau đớn hơn Nỗi đau ấy được thể hiện thật xúc động và chân thật:

Làm sao bác vội về ngay, Chợt nghe, tôi bỗng chân tay rụng rời.

Sau những hồi ức về những ngày đã qua, người bạn cảm nhận rõ hơn, cụ thể hơn nỗiđau mất bạn Không phải chỉ là thương cho người ra đi đã phải sớm từ giã cuộc đời màcòn là thương mình, thương cho người ở lại đã mất đi một tri âm Vẫn mang trong lòngnỗi u uất thời thế nên trong lời khóc bạn, trong nỗi đau mất tri kỉ có cả nỗi đau thời thế :

Ai chẳng biết chán đời là phải, Sao vội vàng đã mải lên tiên.

Giữa họ, trong những ngày không gặp nhau khi mỗi người đi một con đường, vẫnchung nỗi đau thế sự Xác nhận “chán đời là phải” là sự thể hiện một cách kín đáo và

Trang 11

thâm trầm của nhà nho về thời thế Thời thế hỗn loạn, những giá trị đạo đức, văn hoátruyền thống đang bị phá huỷ đã khiến những nhà nho có nhân cách và biết tự trọng nhưNguyễn Khuyến luôn cảm thấy “chán đời” Trong tiếng khóc bạn phảng phất cả lời khócmình.Tình bạn keo sơn và nỗi lòng của người tri âm, nỗi đau mất bạn được thể hiện rõ vàsâu sắc nhất ở đoạn thơ cuối cùng :

Rượu ngon không có bạn hiền, Không mua không phải không tiền không mua.…

Đàn kia gảy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn.

Dùng một loạt điển tích, điển cố về tình bạn tri âm, nhà thơ đã thể hiện và khẳng địnhmột lần nữa tình bạn thân thiết của hai người Từ đó bộc lộ nỗi đau mất bạn Mất đi ngườitri âm, người ở lại sẽ rơi vào cô đơn, sẽ không còn người để giãi bày tâm sự Mà tronglòng nhà thơ lúc ấy đang chất chứa bao nhiêu tâm sự cần người sẻ chia Nỗi đau của mộtngười già khi mất bạn, sự sâu sắc của tình bạn già được thể hiện rõhơn ở bốn câu thơ kếtthúc:

Bác chẳng ở, dẫu van chẳng ở, Tôi tuy thương, lấy nhớ làm thương;

Tuổi già hạt lệ như sương, Hơi đâu chuốc lấy hai hàng chứa chan!

Lời khóc bạn của người già khác với nỗi đau của người trẻ tuổi Đây là nỗi đau nuốtnước mắt vào trong Tình cảm chân thành của một người bạn già đã được thể hiện thậtchân thành và sâu sắc.Với những từ ngữ mộc mạc, chân chất và thể thơ song thất lục bát,tác giả đã thể hiện thật xúc động nỗi đau trước sự ra đi của một người bạn Sự thay đổinhịp thơ ở đoạn 2 và đoạn 3 đã góp phần thể hiện rõ hơn tâm trạng của nhân vật trữ tình

ở đoạn 2, âm điệu thơ vui hơn, dồn hơn bởi đó là lúc nhân vật trữ tình đắm mình trong kỉniệm, trong những hồi ức đẹp khi họ còn có cả hai người Còn ở đoạn sau, khi chỉ còn lại

Trang 12

một mình, trong nỗi cô đơn không người chia sẻ, người bạn ở lại đau đớn và cô độc trong

sự nuối tiếc Sự đối lập ở hai đoạn thơ đã khắc sâu hơn nỗi đau của người mất bạn tri âm.Thể thơ song thất lục bát với nhịp điệu đặc trưng đã truyền tải chính xác những cảmxúc chân thành của lời khóc bạn Trong lòng vốn đã mang đầy tâm sự của một nhà nhotrước thời thế bao chuyện đảo lộn xoay vần lại cộng thêm nỗi đau trước sự ra đi đột ngộtcủa người bạn thân, nhà thơ đã rơi vào tâm trạng tột cùng đau đớn Nhưng với một ngườitừng trải và đã trải qua bao nhiêu đắng cay của một cuộc đời lận đận, nhà nho đầy bảnlĩnh như Nguyễn Khuyến đã không than thân trách phận, không vật vã than khóc mà thâmtrầm và lặng lẽ thể hiện nỗi đau của mình một cách điềm đạm Bản lĩnh ấy đã tạo cho vănhọc một thi phẩm có giá trị nhân văn lớn

Bài thơ đã thể hiện được một tình bạn đẹp, góp phần khẳng định giátrị và vai trò quantrọng của tình cảm giữa con người với con người trong cuộc sống Sự sẻ chia niềm vui vànỗi buồn giữa những người bạn, những người thân là yếu tố quan trọng nhất để mỗi ngườiđứng vững giữa cuộc đời đầy rẫy bất trắc và bộn bề phức tạp.Tình bạn giữa NguyễnKhuyến và Dương Khuê, hai nhà nho có tài và có nhân cách đã để lại cho đời một biểutượng cao đẹp về tình bạn Khóc Dương Khuê không chỉ thể hiện tấm lòng sâu sắc và tìnhcảm tha thiết của một người bạn với một người bạn, bài thơ còn là một biểu hiện xúcđộng cho vẻ đẹp nhân cách của một nhà nho chân chính Những tâm sự, nỗi đau thời thế

ẩn sau nỗi đau mất bạn đã tạo nên chiều sâu nhân bản cho bài thơ

Nguyễn khuyến là một tác gia lớn trong nền văn học Việt Nam, ông để lại một khốilượng tác phẩm đồ sộ với những giá trị rất lớn và nhiều ý nghĩa Ngoài những bài thơmang những hình ảnh thân thuộc của làng cảnh Việt Nam, những bài thơ trào phúng cườithâm thúy, sâu cay Nguyễn Khuyến còn là một nhà thơ của tình bạn, tình làng trên xómdưới Tiêu biểu trong đó có bài thơ Khóc dương khuê mang đạm tình cảm của nhà thơdành cho bạn của mình

Trang 13

Bài thơ có nhan đề Khóc dương Khuê thể hiện sự khóc bạn của nhà thơ NguyễnKhuyến đó là những tiếng khóc thương tiếc của nhà thơ dành cho người bạn của mình, là

sự tiếc nuối những gì đã có với nhau để giờ đây bạn vội đi để lại một mình nhà thơ vớinhững kỉ niệm vơi đầy của quá khứ Đúng là người chết đi thì bình yên nhưng để lại sựthương tiếc cho người còn sống Bài thơ hay chính là lời tiễn biệt của nhà thơ dành chobạn mình

Trước hết là hai câu thơ đầu tiên nói về tâm trạng của nhà thơ khi nghe tin bạn củamình qua đời:

“Bác Dương thôi đã thôi rồi, Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta.”

Đó là tâm trạng buồn thương đầy nuối tiếc của nhà thơ Cụm từ “thôi đã thôi rồi” thểhiện sự nói giảm nói tránh của nhà thơ để làm giảm đi sự thật đau lòng kia Bác Dươnggiờ đây đã không còn nữa, nhà thơ buồn thương khi nghe tin ông qua đời, tuổi già xếbóng cái chết luôn cận kề, hay chính là người ta đã đi tới dốc của bên kia cuộc đời Nhữngngười bạn già càng thêm quý hơn những giây phút ở bên nhau, những buồn vui tuổi giàcòn gì quý hơn con cháu và bạn bè nữa, nhất là những nhà nho thời xưa Thế nhưng ngườibạn của nhà thơ đã không một lời tiễn biệt cứ thế cất bước ra đi Nhà thơ biết tin chứkhông hề chứng kiến Nỗi buồn thương vô hạn cho người đã mất được Nguyễn Khuyếndiễn tả “man mác” “ngậm ngùi” Đó không phải là sự thương tiếc đau đớn dằn vặt, khôngphải quằn quại không chấp nhận thực tại mà là một nỗi buồn man mác Có lẽ ta cảm nhậnđược cái thở dài ngao ngán của nhà thơ Phải chăng cái tuổi già ấy đã làm cho nhà thơ biếtchấp nhận được thực tại Nỗi ngậm ngùi thương tiếc được đẩy vào bên trong

Tiếp đến những câu thơ sau tác giả lần lượt nhắc lại những kỉ niệm của mình vớingười đã khuất Khoảng thời gian gắn bó của nhà thơ với bác Dương thật sự không phảingắn ngủi có thể nói hai người như tri kỉ của nhau vậy, họ cùng nhau từ khi còn là một

Trang 14

chàng thanh niên đến khi ra làm quan rồi về đến cả tuổi già Đó là một tình bạn lâu dài vàbền vững mà không có gì có thể ngăn cản được họ

Trước tiên là những kỉ niệm của nhà thơ về một thời trai trẻ cùng với bác Dương, đó

là một thời vàng son oanh liệt, một thời sung sức tràn đầy, thời của tuổi trẻ tung tăng tự do

và đầy hoài bão:

“Nhớ từ thuở đăng khoa ngày trước, Vẫn sớm hôm tôi bác cùng nhau;

Kính yêu từ trước đến sau, Trong khi gặp gỡ khác đâu duyên trời?

Cũng có lúc chơi nơi dặm khách, Tiếng suối nghe róc rách lưng đèo;

Có khi tầng gác cheo leo, Thú vui con hát lựa chiều cầm xoang;

Cũng có lúc rượu ngon cùng nhắp, Chén quỳnh tương ăm ắp bầu xuân,

Có khi bàn soạn câu văn, Biết bao đông bích, điển phần trước sau”

Tác giả nhớ về những ngáy tháng cùng nhau ôn luyện khoa thi cử Đó là một thời vui

vẻ nhất trong cuộc đời con người nói chung và cuộc đời của nhà thơ và người bạn mìnhnói riêng Thuở ấy nhà thơ cùng Dương Khuê vẫn sớm tối cùng nhau, đi đâu cũng đi cùngnhau “sớm hôm tôi bác có nhau” Cả hai đều quý trọng yêu mến lẫn nhau, họ quý trọngtình bạn mà họ đang có Nhà thơ kheo đặt một câu hỏi cho chính bản thân mình cũng nhưngười đã mất liệu rằng tình bạn ấy có phải là do duyên trời đã định không Câu hỏi ấykhông có câu trả lời vì tác giả biết, người đã mất biết, bạn đọc cũng biết được câu trả lời

ấy Nói về duyên phận cốt chỉ là để nêu cao những tình cảm bằng hữu tri kỉ của hai người

họ mà thôi Không những thế họ còn rủ nhau đi chơi khắp nơi đây cùng đó Họ trải qua

Trang 15

những ngày tháng thật tuyệt vời bên nhau Họ vui vày cùng thiên nhiên cây cỏ, họ lắngnghe tiếng suối đang reo róc rách ngoài xa trên lưng đèo nọ Tiếp nữa là những tầng gáccheo leo và hiểm trở Họ vui đùa cùng nhau như thế suốt quãng thời gian niên thiếu củamình Đi ngao du chơi bời khắp nơi rồi lại quay về nghe hát ả đào, rồi cùng nâng chénrượu cạn với nhau cho thỏa tình huynh đệ anh em Những chén rượu ấm nóng đong đầynhư tình cảm của hai người vậy Cả đến khi họ học hành soạn câu văn hứng câu thơ họcũng cùng nhau làm Người ra vế đối người lại điền câu, họ như thi tài văn với nhau cũngnhư đang hưởng những gì đẹp nhất của những người học hành thi cử

Tiếp nữa nhà thơ hồi tưởng về những kỉ niệm khi họ cùng làm quan trong triều đó làmột kỉ niệm gian nan cũng có nhau và niềm vui thì cũng nhân đôi lên gấp bội:

“Buổi dương cửu cùng nhau hoạn nạn, Phận đấu thăng chẳng dám tham trời”

Làm quan mà tài giỏi thì lắm chuyện thị phi, nhiều người hãm hại ghen ghét, khôngthế thì cũng rất nhiều điều sơ suất có thể mất đầu như chơi Khi ấy họ thường chia sẻ cùngnhau quan tâm nhau giúp đỡ nhau vượt qua những khó khăn gian nan mà họ phải gánhchịu đó là một tình bạn đẹp tuyệt vời, một tình bạn rất đỗi thiêng liêng và đáng trân trọnghơn bất cứ thứ gì như vàng bạc châu báu hay chức quan trong triều Một người bạn tốt làluôn bên ta dù cho có sung sướng hay khó khăn Và Nguyễn Khuyến và bác Dương làmột đôi tri kỉ như thế

Trai trẻ rồi làm quan, làm quan rồi thì cũng sẽ già, mỗi mùa xuân đến cái tuổi nó lạimất đi mà như Xuân Diệu đã thật đúng khi nói rằng “nhưng tuổi trẻ chẳng hai lần thắmlại” Xuân đến rồi xuân đi, xuân vẫn non rồi cũng sẽ già và con người cũng vậy có thờitrai trẻ thì trải qua những mùa xuân họ đã bước đến tuổi già Nhà thơ tiếp tục nhắc lạinhững kỉ niệm cùng bạn về cái tuổi xế bóng ngả chiều:

“Bác già, tôi cũng già rồi, Biết thôi, thôi thế thì thôi mới là!

Tiêu đề	Phân tích bài thơ Khóc Dương Khuê của Nguyễn Khuyến
Tác giả	Nguyễn Khuyến
Trường học	Trường Đại Học Văn Hóa Hà Nội
Chuyên ngành	Ngữ Văn
Thể loại	bài bình luận, phân tích
Thành phố	Hà Nội

Định dạng
Số trang	30
Dung lượng	217 KB