BÀI GIẢNG BIẾN SỐ TRONG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SỨC KHỎE

Huỳnh Nguyễn Phương Quang Nghiên cứu khoa học Số liệu Biến số đại lượng hay đặc của một người, một thời điểm MỘT VÀI ĐỊNH NGHĨA Việc thu thập, phân tích và lí giải số liệuđể giải quyết m

BIẾN SỐ NGHIÊN CỨU

Ths.Bs Huỳnh Nguyễn Phương Quang

Nghiên cứu khoa học

Số liệu

Biến số

đại lượng hay đặc của một người, một thời điểm

MỘT VÀI ĐỊNH NGHĨA

Việc thu thập, phân tích và lí giải

số liệuđể giải quyết một vấn đề hay trả lời một câu hỏi nghiên cứu

kết quả việc thu thập có hệ thống về

các đặc tính hay đại lượngcủa đối tượng nghiên cứu

2

Biến số là gì

5

•Biến số: đặc tính hay đại lượng có thể thay

đổi của một người hay một đối tượng

•Cần phân biệt giữa Biến số và giá trị biến

số:

Giới tính Nam, Nữ

Học lực của sinh

viên

Xuất sắc, giỏi, khá,

TB, kém

Biến số định tính-Biến số định lượng

8

Biến số định lượng Biến số định tính

Thể hiện một đại lượng Thể hiện một đặc tính

Các giá trịdiễn tả bằng

con số(thường phải có

đơn vị)

Các giá trị không diễn tả được bằng con số mà chỉbằng cách phân loại

Vd: chiều cao: 1m, 2m,

3m,

Cân nặng: 30kg, 40kg, …

Vd: nhóm máu: A, B, AB, O Dân tộc: Kinh, Hoa, Chăm

BS liên tục

BS không liên tục

BS nhị giá (binary variable)

BS danh định (norminal variable)

BS thứ tự (ordinal variable)

Phân loại biến số theo bản chất

Định lượng (con số + cĩ đơn vị)Thể hiện 1 đại lượng

thể hiện một

đặc tính

Biến số tỉ số (Ratio)

Biến số khoảng (interval)

Biến số nhị giá (Binary)

Biến số danh định (Nominal)

Biến số thứ tự (Ordinal)

Biến số nhị giá

Biến số định lượng

Cân nặng…

Nhiệt độ…

Phác đồ ĐT, phẫu thuật: thành cơng, thất bại…

Giới tính….

Dân tộc, nhĩm máu…

Học lực, p.loại CHA…

PHÂN BIỆT BIẾN SỐ ĐỊNH LƯỢNG – ĐỊNH TÍNH

Định tính

(phân loại)

Sống cịn

10

(numerical)

(categorical)

(survival)

11

Phương pháp nghiên cứu khoa học trong y khoa

Biến Số

Biến sống cịn

- Khi NC liên quan đến kết cục là biến số cĩ

xảy ra hay khơng & thời điểm xảy ra biến cố

(hoặc ko xảy ra biến cố trễ nhất quan sát được)

VD: NC bệnh Ung thư,

Biến số gồm hai hay nhiều giá trị

Ví Dụ:

BIẾN SỐ

Giới tính : nam, nữ

Biến số

Giá trị của biến số

14

Tuổi:

lấy năm hiện tại trừ năm sinh (tính theo năm

dương lịch)

là biến số định lượng

ĐỊNH NGHĨA VÀ XÁC ĐỊNH BIẾN SỐ

Xác định biến số Định nghĩa biến số

17

chứng minh nhân dân.

Là biến số nhị giá, gồm 2 giá trị:

1 nam, 2 Nữ

ĐỊNH NGHĨA VÀ XÁC ĐỊNH BIẾN SỐ

Xác định biến số

Định nghĩa biến số Giá trị của biến số

18

Nghề nghiệp: là công việc chính …: là biến số danh định, gồm

7 giá trị:

 Chủ doanh nghiệp: là chủ công ty, chủ cơ sở sản xuất, kể cả

chủ các cửa hàng buôn bán nhỏ lẻ.

 Cán bộ viên chức: là những người làm việc tại cơ quan nhà

nước và cơ quan tư nhân trong nước kể cả ngoài nước.

 Nông dân: là những người làm nghề trồng trọt, chăn nuôi.

 Công nhân: là người làm việc trong nhà máy, xí nghiệp, cơ sở

sản xuất.

 Nội trợ: những người làm những việc: đi chợ, nấu ăn, giặt

giũ…trong nhà.

 Thất nghiệp: đang trong tuổi lao động nhưng chưa có việc gì

để làm.

 Khác (ghi rõ) : nghỉ hưu, xe ôm, thợ cắt tóc, thợ may…

19

ĐỊNH NGHĨA VÀ XÁC ĐỊNH BIẾN SỐ

Đại lượng với các giá trị là con số,

thường phải có đơn vị

VD: Tuổi, huyết áp tâm thu, cân nặng,

số điếu thuốc hút mỗi ngày

Biến định lượng

Thang đo lường (measurement scales):

• Biến định lượng:tùy thang đo

- Biến liên tục: là biến số nhận bất kỳ giá trị nào trên

trục số (chiều cao, cân nặng, )

- Biến rời rạc: là biến số nhận các giá trị là số nguyên

(số lần XN, )

- Biến tỷ số: giá trị zero là giá trị thực (chiều cao, cân

nặng, ) > phép chia

- Biến khoảng: giá trị zero không có thực mà do quy

ước (độ cận, viễn của mắt, nhiệt độ) > phép trừ

 Biến số Liên Tục

 Chiều cao

 Biến số Không Liên Tục

 Số người trong gia đình

2 người 2,5 người 3 người

Phương pháp nghiên cứu khoa học trong y khoa

Biến Số

Biến số định lượng

23

Biến số liên tục Biến số khơng liên tục

Giá trị là số nguyên/phân số Giá trị là số nguyên

Cĩmọi giá trị đi liền nhau

giữa 2 giá trị BS

Khơng cĩgiá trị đi liền giữa 2 giá trị BS

Kết quả đầu ra là số trung

bình và độ lệch chuẩn, giá trị

cao nhất, thấp nhất và trung

vị

Kết quả đầu ra là tỷ lệ, trung

bình và độ lệch chuẩn, giá trị cao nhất, thấp nhất và trung vị

Vd: cân nặng, chiều cao,

huyết áp

Vd: Tuổi, số người trong gia đình, số người >18 tuổi

Tính chất của đối tượng được xác định bằng

cách phân nhĩm

– Nếu chỉ cĩ 2 giá trị: Biến nhị giá

(dichotomous)

– Biến cĩ hơn 2 giá trị và các nhĩm khơng

thứ tự: Biến danh định

– Biến cĩ hơn 2 giá trị và cĩ thứ tự: Biến

thứ hạng

VD:giới tính; nhĩm máu ABO, mức độ đau

(nặng, TB, nhẹ)

Biến định tính

Biến số định tính

26

Biến số nhị giá Có 2 giá trị

Vd: Giới tính (nam/nữ)

Thực hành rửa tay (có/không)

Biến số danh

định

Có nhiều hơn 2 giá trị, các giá trị không thể sắp xếp

theo một trật tự

Vd: Dân tộc (Kinh/Hoa/Chăm…)

Tình trạng hôn nhân (độc thân/có gia đình/ly dị

/góa)

Biến số thứ tự Có nhiều hơn 2 giá trị, các giá trị có tính chất thứ tự

Vd: học lực của sinh viên(giỏi/khá/TB/kém)

Trình độ học vấn (dưới cấp I/cấp I/ cấp II/ cấp III

/trên cấp III)

Biến số định tính

Biến số có hơn 2 giá trị không?

Các giá trị BS có được sắp

xếp theo thứ tự không BS nhị giá

BS thứ tự BS danh định

PHÂN BIỆT BIẾN SỐ ĐỘC LẬP – PHỤ THUỘC – GÂY NHIỄU

independent

variable

28

dependent

variable

confounding

variable

PHÂN BIỆT BIẾN SỐ ĐỘC LẬP – PHỤ THUỘC – GÂY NHIỄU

Làm thay đổi giả tạo MQH giữa BPT - BĐL

Hậu quả: Làm ước lượng

29

Yếu tố nhiễu

Phân loại biến số theo tương quan giữa các biến số

• Biến độc lập: mơ tả hay đo lường các yếu

tố được cho là gây nên (nguyên nhân)

• Biến phụ thuộc: mơ tả hay đo lường vấn đề

NC (hậu quả)

VD: NC mối quan hệ giữa UT phổi và HTL

32

 Biến số Độc Lập

 Biến số Phụ Thuộc

Hút thuốc lá Bệnh mạch vành

Có bệnh

Không bệnh

Không hút

Phương pháp nghiên cứu khoa học trong y khoa

Biến Số

Biến số độc lập-Biến số phụ thuộc

Biến số độc lập Biến số phụ thuộc

Mơ tả/đo lường các yếu tố

gây nên vấn đề NC

Mơ tả/đo lường vấn đề NC

Là nguyên nhân Là hậu quả

* BS độc lập và BS phụ thuộc được xác định trong phần

đặt vấn đề và MT NC, được trình bày trong phần thiết kế

NC

Vd: Nghiên cứu mối liên quan giữa ung thư phổi và hút

thuốc lá

Hút thuốc lá Ung thư phổi

Biến số độc lập-Biến số phụ thuộc

34

Xác định mối quan hệ giữa việc

thực hành rửa tay của người CS

trẻ trực tiếp và bệnh TCM

BS độc lập: thực hành rửa tay của người CS trẻ

BS phụ thuộc: bệnh TCM

Xác định mối liên quan thực hành

sử dụng kháng sinh với loại dịch

vụ y tế chọn lựa đầu tiên và kiến

thức về kháng sinh của bà mẹ

BS độc lập: loại DVYT chọn lựa đầu tiên, KT về kháng sinh của

bà mẹ

BS phụ thuộc: sử dụng kháng sinh

Xác định mối liên quan giữa kiến

thức về quyền lợi khi sử dụng

BHYT và việc mua BHYT

BS độc lập: KT về quyền lợi khi

sử dụng BHYT

BS phụ thuộc: mua BHYT

Phân loại biến số theo tương quan giữa các biến số

• Nhiễu: là biến số cung cấp 1 giải thích khác của mối

liên hệ giữa biến độc lập và biến phụ thuộc

• Biến gây nhiễu cĩ 3 đặc tính:

- Cĩ liên quan đến biến phụ thuộc

- Cĩ liên quan đến biến độc lập

- Khơng nằm trong cơ chế tác động biến độc lập lên

biến phụ thuộc

VD: Mối liên hệ giữa lần khám tiền sản & sinh con nhẹ

cân

(thu nhập của GĐ)

37

Biến số Gây Nhiễu

Hút thuốc lá

Bệnh mạch vành

Có bệnh

Có hút

Giới tính

Nam

TÔI

Phương pháp nghiên cứu khoa học trong y khoa

Biến Số

Một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi trọng lượng sơ sinh

của 2 nhóm bà mẹ:

 Bà mẹ khám thai từ 3 lần trở lên có tỉ lệ sinh con

nhẹ cân là 5%

 Bà mẹ khám thai dưới 3 lần có tỉ lệ sinh con nhẹ

cân là 10%

Sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê (p<0,05)

1 Biến số phụ thuộc là gì?

2 Biến số độc lập là gì?

3 Biến số nào có thể gây nhiễu?

BÀI TẬP THẢO LUẬN NHÓM

Biến số nền (background variables)

39

- Luôn có trong tất cả các NC

- Đặc tính dân số - xã hội

- Biến số gây nhiễu

- Vd: tuổi, giới, trình độ học vấn, nghề

nghiệp, tình trạng hôn nhân, tôn giáo, …

Ví dụ

CÁC YẾU TỐ LIÊN QUAN Ở ĐỘ TUỔI

TỪ 30 TRỞ LÊN TẠI QUẬN BÌNH

THUỶ, THÀNH PHỐ CẦN THƠ NĂM

2022”

áp và các yếu tố liên quan ở độ tuổi từ 30

trở lên tại quận Bình Thuỷ, thành phố Cần

Thơ, năm 2022.

 Xác định tỷ lệ hiện mắc tăng huyết áp ở độ

tuổi từ 30 trở lên.

 Xác định các yếu tố liên quan đến tỷ lệ tăng

huyết áp ở độ tuổi từ 30 trở lên

• 1 biến là biến định tính hay định lượng tùy

theo quy định của nhà nghiên cứu

• 1 số trường hợp các loại, nhóm của biến định

tính cóthể được ký hiệu bằng các con số

• 1 biến định lượng > biến định tính

• Biến định lượng & định tính đều có thể

chuyển sang biến nhị giá

• Số liệu định lượng có giá trị hơn định tính

Chuyển dạng biến định lượng sang biến định tính

Phân loại biến số theo bản chất

Thang đo lường (measurement scales):

Loại thang

đo Đặc tính Thí dụ Thống kê mô tả Chứa đựng

thông tin

Định tính:

- Nhị giá

/danh định

Các nhóm

không

có thứ tự

Giới, máu ABO, dân tộc

Tần suất, tỉ lệ theo tần suất giảm dần

Thấp

Định tính:

- Thứ tự Nhóm có thứ tự Mức độ đau Tần suất, tỉ lệ theo thứ tự

nhóm

Trung bình Định lượng Thể hiện

bằng số Trọng lượng,

Số điếu thuốc

Trung bình,

độ lệch chuẩn

Cao

Đo lường biến số

• Biến số có thể đo lường trực tiếp: chiều cao, cân

nặng, tình trạng hôn nhân,

• Biến số không thể đo lường trực tiếp: tình trạng dinh

dưỡng, kiến thức của bà mẹ về thực hành chăm sóc

trẻ

• Biến số không đo lường được trong NC hiện tại: hạn

chế điều kiện kỹ thuật, ko thống nhất về định nghĩa

cụ thể (nồng độ endorphine gia tăng sau khi châm

cứu, )

Thang đo lường (measurement scales):

• Các đặc tính của đo lường:

- Tính chính xác

- Tính đúng đắn

- Độ nhạy

- Độ đặc hiệu

- Độ phù hợp,

- Tính phân bố của đo lường

- Độ khách quan

Các loại sai lệch

• Sai lệch do người quan sát:

–Khuynh hướng làm tròn số đo huyết áp

–Đo chiều cao nhưng nhìn từ phía thấp

–Dùng câu hỏi gợi ý

• Sai lệch do dụng cụ:

–Cân không được hiệu chỉnh đúng

• Sai lệch do đối tượng NC:

–BN ung thư vú có thể nói tăng hoặc giảm phơi

nhiễm mà họ nghĩ là nguyên nhân của bệnh

BÀI TẬP

• Dựa vào mục tiêu nghiên cứu hãy xây dựng các biến số

cho nghiên cứu của nhóm theo mẫu bảng sau:

biến

Định nghĩa

biến

Giá trị biến Phân

loại biến

Biến độc lập/phụ thuộc/nhiễu

1 Trình độ

học vấn

Lớp cao

nhất mà đối

tượng học

1 Mù chữ

2 Cấp 1

3 Cấp 2-3

4 TC/CĐ

5 Đại học trờ lên

Biến Định tính thứ bậc

Biến độc lập

Có thể là biến gây nhiễu