CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ GIÁ THÀNH SẢN PHẨM pptx

Chi phí sản xuất là tổng các hao phí về lao động sống và lao động vật hóa được biểu hiện bằng tiền phát sinh trong quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp trong một kỳ nhất định t

Chương 1:

CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHI PHÍ SẢN XUẤT

VÀ GIÁ THÀNH SẢN PHẨM 1.1 Khái quát chung về chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm

1.1.1 Khái niệm và phân loại chi phí sản xuất

1.1.1.1 Khái niệm về chi phí sản xuất.

Sản xuất của cải vật chất là hoạt động cơ bản của xã hội loài người, điều kiện tiên quyết tất yếu của sự tồn tại và phát triển Trong nền kinh tế thị trường, hoạt động sản xuất của doanh nghiệp thực chất là sản xuất ra các sản phẩm nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường và thu về lợi nhuận Đó là quá trình doanh nghiệp bỏ ra những chi phí nhất định, là chi phí về lao động sống gồm tiền lương, tiền công và các khoản trích theo lương; còn chi phí lao động vật hóa gồm chi phí khấu hao TSCĐ, chi phí nguyên vật liệu, v.v Mọi chi phí bỏ ra cuối cùng đều được biểu hiện bằng thước đo tiền tệ

Chi phí sản xuất là tổng các hao phí về lao động sống và lao động vật hóa được biểu hiện bằng tiền phát sinh trong quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp trong một kỳ nhất định (tháng, quý, năm) Để tiến hành quá trình sản xuất sản phẩm, cần chi dùng các chi phí lao động, đối tượng lao động và tư liệu lao động Ba yếu tố này đưa vào quá trình sản xuất hình thành nên chi phí sản xuất Như vậy, các chi phí này chi ra để hình thành nên giá trị sản phẩm là một tất yếu khách quan

1.1.1.2 Phân loại chi phí sản xuất

Để quản lý và hạch toán chi phí sản xuất, người ta phân loại chi phí sản xuất theo nhiều cách khác nhau:

a) Phân loại chi phí theo nội dung (tính chất) kinh tế của chi phí:

Theo cách phân loại này những khoản chi phí có chung tính chất kinh tế được xếp chung vào một yếu tố chi phí, không kể chi phí đó phát sinh ở địa điểm nào và dùng vào mục đích gì trong quá trình sản xuất kinh doanh Phânloại theo cách này chi phí được chia thành các yếu tố sau:

- Chi phí nguyên liệu vật liệu: bao gồm toàn bộ giá trị nguyên liệu, vật liệu, phụ tùng thay thế, công cụ, dụng cụ, xuất dùng cho sản xuất, kinh doanh trong kỳ báo cáo trừ nguyên liệu, vật liệu bán hoặc xuất cho XDCB

- Chi phí nhân công: bao gồm toàn bộ chi phí trả cho người lao động (thường xuyên hay tạm thời) về tiền lương, tiền công và các khoản phụ cấp, trợ cấp có tính chất lương trong kỳ báo cáo trước khi trừ các khoản giảm trừ Bao gồm cả chi phí BHYT, BHXH, KPCĐ mà doanh nghiệp phải nộp Nhà nước theo quy định Không bao gồm chi phí nhân công cho XDCB hoặc được bù đắp bằng các nguồn kinh phí khác như: Đảng, đoàn, v.v.,các khoản chi từ quỹ khen thưởng, phúc lợi

- Chi phí khấu hao TSCĐ: bao gồm chi phí khấu hao toàn bộ TSCĐ của doanh nghiệp dùng trong sản xuất kinh doanh kỳ báo cáo Cách phân loại này giúp cho doanh nghiệp biết được trong quá trình sản xuất kinh doanh cần chi dùng những chi phí gì để từ đó phục vụ cho việc lập, kiểm tra và phân tích dự toán chi phí

b) Phân loại chi phí theo công dụng kinh tế của các loại chi phí

Theo cách phân loại này, chi phí sản xuất được phân thành những khoản mục tương ứng với những khoản mục giá thành, những chi phí có chung công dụng kinh tế được xếp vào một khoản muc chi phí, không phân biệt tính chất kinh tế của chi phí đó như thế nào Theo quy định hiện hành, giá thành sản xuất gồm có ba khoản mục chi phí:

- Chi phí nguyên liệu, vật liệu trực tiếp: gồm có nguyên liệu, vật liệu chính, vật liệu phụ, nhiên liệu tham gia trực tiếp vào việc sản xuất, chế tạo sản phẩm hoặc thực hiện các lao vụ, dịch vụ

- Chi phí nhân công trực tiếp: là những khoản tiền phải trả, phải thanh toán cho công nhân trực tiếp sản xuất sản phẩm, trực tiếp thực hiện các lao vụ, dịch vụ như tiền công, các khoản trích theo lương của công nhân sản xuất như BHXH, BHYT, KPCĐ, v.v.(các khoản trích trên tiền lương theo tỷ lệ quy định)

- Chi phí sản xuất chung: là những chi phí phát sinh trong phạm vi phân xưởng như tiền lương, phụ cấp phải trả cho nhân viên phân xưởng, chi phí công cụ, dụng cụ xuất dùng cho phân xưởng, bộ phận sản xuất, các chi phí dịch vụ mua ngoài và chi phí khác thuộc phạm vi phân xưởng

Cách phân loại này giúp cho doanh nghiệp tính được giá thành các loại sản phẩm, đồng thời xác định ảnh hưởng của sự biến động từng khoản mục đối với toàn bộ giá thành sản phẩm, nhằm khai thác khả năng tiềm tàng trong nội bộ doanh nghiệp để hạ thấp giá thành

c) Phân loại chi phí căn cứ theo mối quan hệ với khối lượng sản phẩm sản xuất : Theo cách phân loại này, chi phí sản xuất kinh doanh được phân thành chi phí khả biến, chi phí bất biến và chi phí hỗn hợp

- Chi phí biến đổi (Chi phí khả biến): là những chi phí biến động trực tiếp theo sự thay đổi (tăng hoặc giảm) của sản lượng sản phẩm, hàng hoá hoặc doanh thu tiêu thụ như chi phí nguyên liệu, vật liệu, chi phí tiền lương của công nhân trực tiếp, tiền hoa hồng bán hàng.v.v Nói cách khác, biến phí là chi phí thay đổi về tổng số khi mức độ hoạt động thay đổi, chi phí 1 đơn vị hoạt động không đổi Có 2 loại biến phí:

+ Biến phí thực thụ: chi phí thay đổi theo tỷ lệ với sự thay đổi mức độ hoạt động như chi phí nguyên vật liệu, hoa hồng bán hàng, v.v

+ Biến phí cấp bậc: chi phí thay đổi khi mức độ hoạt động thay đổi nhiều như tiền lương khoán cho nhân viên bán hàng theo từng mức doanh thu, v.v

Biến phí được trình bày bằng phương trình sau: yb= v.Q (yb là biến phí; v là biến phí đơn vị; Q là mức hoạt động)

- Chi phí bất biến (chi phí cố định hay định phí): là những chi phí không thay đổi hoặc thay đổi ít khi khối lượng sản phẩm sản xuất (hay tiêu thụ) tăng hoặc giảm như

chi phí khấu hao tài sản cố định theo phương pháp đường thẳng; chi phí bảo hiểm; chi phí trả lương cho các nhà quản lý, các chuyên gia; các khoản thuế; khoản chi phí thuê tài chính hoặc thuê bất động sản; chi phí bảo hiểm rủi ro, chi phí điện thắp sáng doanh nghiệp Có hai loại định phí:

+ Định phí bắt buộc: bao gồm các chi phí liên quan đến máy móc thiết bị, cơ cấu

tổ chức như chi phí khấu hao TSCĐ, chi phí bảo hiểm, thuê tài sản, v.v Định phí bắt buộc có bản chất lâu dài và không thể giảm đến 0

+ Định phí không bắt buộc: bao gồm các chi phí liên quan đến nhu cầu từng thời

kỳ kế hoạch như chi phí quảng cáo, chi phí đào tạo, v.v Kế hoạch cho định phí không bắt buộc là kế hoạch ngắn hạn và có thể cắt giảm khi cần thiết

Định phí được trình bày theo phương trình: yđ = F

- Chi phí hỗn hợp: gồm 2 yếu tố định phí và biến phí như chi phí nhân công trực tiếp – trả lương theo vừa theo thời gian vừa theo sản phẩm

+ Định phí: là phần chi phí tối thiểu như chi phí nhân công theo thời gian + Biến phí: là phần chi phí theo mức sử dụng như chi phí nhân công trực tiếp tính theo sản phẩm

Chi phí hỗn hợp được trình bày theo phương trình: y = v.Q + F

(y là chi phí hỗn hợp v là biến phí đơn vị hoạt động

Q là số lượng đơn vị hoạt động F là tổng định phí)

Việc phân loại chi phí sản xuất kinh doanh theo phương pháp này, cho ta thấy mối quan hệ giữa chi phí và sản lượng sản xuất sản phẩm, giúp cho các nhà quản lý tìm ra các biện pháp quản lý thích hợp với từng loại chi phí để hạ thấp giá thành sản phẩm, giúp doanh nghiệp xác định được sản lượng sản xuất, hoặc doanh thu để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp

 Ngoài ba cách phân loại trên, người ta còn phân loại chi phí:

- Theo phương pháp tập hợp chi phí và đối tượng chịu chi phí gồm:

+ Chi phí trực tiếp: là chi phí có liên quan trực tiếp đến việc sản xuất ra một loại sản phẩm hay thực hiện một công việc nhất định

+ Chi phí gián tiếp: là chi phí có liên quan đến việc sản xuất ra nhiều loại sản phẩm hay thực hiện nhiều công việc khác nhau

- Căn cứ vào nội dung cấu thành của chi phí, chi phí sản phẩm bao gồm:

+ Chi phí đơn nhất: là chi phí chỉ do một yếu tố duy nhất cấu thành như chi phí nguyên vật liệu, chi phí nhân công, v.v

+ Chi phí tổng hợp: là những chi phí do nhiều yếu tố khác nhau tập hợp theo cùng một công dụng như chi phí sản xuất chung

1.1.2 Khái niệm, phân loại và ý nghĩa của giá thành

1.1.2.1 Khái niệm giá thành sản phẩm:

Giá thành sản phẩm (product cost) là biểu hiện bằng tiền toàn bộ chi phí của doanh nghiệp đã bỏ ra để hoàn thành việc sản xuất và tiêu thụ một đơn vị sản phẩm hoặc một loại sản phẩm nhất định

1.1.2.2 Ý nghĩa của giá thành sản phẩm:

Trong quá trình sản xuất kinh doanh tiết kiệm chi phí để tăng lợi nhuận, tăng khả năng cạnh tranh, nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh, doanh nghiệp cần phải hiểu sâu sắc ý nghĩa của giá thành sản phẩm

- Giá thành là thước đo mức chi phí sản xuất và tiêu thụ sản phẩm của doanh nghiệp, là căn cứ để doanh nghiệp xác định hiệu quả sản xuất kinh doanh và đề ra các quyết định kinh doanh phù hợp Để quyết định sản xuất một loại sản phẩm nào đó doanh nghiệp cần phải nắm được nhu cầu thị trường, giá cả thị trường và điều tất yếu phải biết được chi phí sản xuất và chi phí tiêu thụ sản phẩm mà doanh nghiệp phải bỏ

ra Trên cơ sở đó xác định hiệu quả kinh doanh của các loại sản phẩm Qua đó, doanh nghiệp lựa chọn loại sản phẩm để sản xuất và quyết định khối lượng sản phẩm sản xuất nhằm đạt lợi nhuận tối đa

- Giá thành là một công cụ quan trọng để kiểm soát tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh, xem xét hiệu quả của các biện pháp tổ chức kỹ thuật Ý nghĩa này được thực hiện thông qua việc phân tích sự biến động cơ cấu giá thành giữa các kỳ

- Giá thành là một căn cứ quan trọng để doanh nghiệp xây dựng chính sách giá cả của doanh nghiệp đối với từng loại sản phẩm

1.1.2.3 Phân loại giá thành sản phẩm:

a) Căn cứ vào tài liệu tính toán: giá thành sản phẩm được chia làm 3 loại giá thành kế hoạch, giá thành thực tế, giá thành định mức

- Giá thành kế hoạch: Là loại giá thành được xây dựng trước khi bắt đầu sản xuất sản phẩm dựa trên các định mức kinh tế kỹ thuật, và dựa trên số liệu phân tích tình hình thực hiện kế hoạch giá thành của kỳ trước

- Giá thành thực tế: Là loại giá thành được xây dựng sau khi kết thúc một chu kỳ sản xuất, hoặc một thời kỳ sản xuất, được xác định trên cơ sở chi phí thực tế đã chi ra

b) Căn cứ theo các giai đoạn của quá trình sản xuất kinh doanh và phạm vi chi phí phát sinh: giá thành sản phẩm được phân làm 2 loại:

- Giá thành sản xuất: Bao gồm những chi phí phát sinh cho việc sản xuất sản phẩm

ở phân xưởng như:

+ Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp là các khoản chi phí về nguyên liệu, vật liệu, nhiên liệu sử dụng trực tiếp tạo ra sản phẩm dịch vụ

+ Chi phí nhân công trực tiếp: bao gồm các khoản chi về tiền lương, tiền công,các khoản trích nộp của công nhân trực tiếp tạo ra sản phẩm dịch vụ mà doanh nghiệpphải nộp theo quy định

+ Chi phí sản xuất chung: chi phí sử dụng chung cho hoạt động sản xuất kinhdoanh của doanh nghiệp ví dụ như: Chi phí khấu hao tài sản cố định, chi phí nguyên vật liệu, công cụ lao động nhỏ, chi phí dịch vụ mua ngoài v v

- Giá thành toàn bộ: bao gồm toàn bộ chi phí phát sinh cho quá trình sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, cụ thể như sau:

+ Giá thành sản xuất của toàn bộ sản phẩm tiêu thụ

+ Chi phí bán hàng: chi phí liên quan đến việc tiêu thụ sản phẩm, dịch vụ như chi phí tiền lương, và các khoản phụ cấp của nhân viên bán hàng, nhân viên đóng gói, bốc vác, vận chuyển, chi phí nguyên vật liệu, dụng cụ phục vụ cho việc bán hàng

+ Chi phí quản lý doanh nghiệp: chi phí sử dụng cho bộ máy quản lý và điều hành doanh nghiệp

1.1.3 Mối quan hệ giữa chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm

Giữa chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm có mối liên hệ chặt chẽ với nhau trong quá trình sản xuất tạo ra sản phẩm Chi phí biểu hiện mặt hao phí , còn giá thành biểu hiện mặt kết quả của quá trình sản xuất, đây là hai mặt thống nhất của từng quá trình, vậy chúng giống nhau về mặt chất Chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm đều

bao gồm các hao phí về lao động sống và lao động vật hoá

1.1.4 Khái quát chung về phân tích chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm

1.1.4.1 Nội dung phân tích chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm trong doanh

nghiệp sản xuất

Khi nghiên cứu về chi phí sản xuất kinh doanh và giá thành sản phẩm trong doanh nghiệp sản xuất ta thấy giá thành sản phẩm là một chỉ tiêu kinh tế phản ánh toàn bộ chi phí trực tiếp sản xuất ra sản phẩm Giá thành là một chỉ tiêu liên quan đến việc đánh giá chất lượng quản lý lao động, vật tư, tiền vốn của quá trình sản xuất Vấn đề

hạ giá thành sản phẩm trên cơ sở đảm bảo chất lượng sản phẩm có nghĩa là doanh nghiệp đã tiết kiệm được lao động sống và lao động vật hóa để nâng cao lợi nhuận, giảm giá bán để tăng sức cạnh tranh Từ lý do cơ bản trên mà trong hoạt động phân tích chi phí sản xuất kinh doanh và giá thành sản phẩm doanh nghiệp sản xuất được tính theo trình tự sau:

- Phân tích tình hình hoàn thành kế hoạch giá thành sản phẩm bao gồm phân tích tình hình thực hiện kế hoạch giá thành toàn bộ sản phẩm, phân tích tình hình thực hiện

kế hoạch giá thành sản phẩm có thể so sánh được

- Phân tích tình hình hoàn thành kế hoạch chi phí trên 1.000đ giá trị sản lượng hàng hóa tiêu thụ bao gồm phân tích chung tình tình hoàn thành kế hoạch chi phí trên 1.000đ giá trị sản lượng hàng hóa tiêu thụ, và phân tích nhân tố ảnh hưởng tới mức độ tăng, giảm chi phí trên 1.000đ giá trị sản lượng hàng hóa tiêu thụ

- Phân tích sự biến động các khoản mục chi phí trong giá thành một loại sản phẩm sản xuất bao gồm khoản mục chi phí sản xuất chung, chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, nhân công trực tiếp, và các yếu tố ảnh hưởng đến các khoản mục chi phí này

- Phân tích sự biến động của chi phí ngoài sản xuất bao gồm chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp

Để tiến hành phân tích chi phí sản xuất kinh doanh và giá thành sản phẩm, dựa vào đặc điểm kinh doanh của công ty mà những số liệu cần thiết cho việc phân tích được lấy từ các nguồn số liệu:

- Báo cáo kết quả kinh doanh: Nội dung của Báo cáo kết quả kinh doanh là phản ánh tổng hợp doanh thu, chi phí và kết quả của các hoạt động sản xuất kinh doanh trong doanh nghiệp Ngoài ra Báo cáo này còn phản ánh tình hình thực hiện nghĩa vụ của doanh nghiệp đối với Nhà nước cuãng như tình hình thuế GTGT của doanh nghiệp trong một kỳ kế toán Báo cáo này có các chỉ tiêu liên quan đến doanh thu, chi phí của hoạt động sản xuất kinh doanh và các chỉ tiêu liên quan đến thu nhập, chi phí của hoạt động tài chính, bất thường cũng như toàn bộ kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh

- Bảng tính giá thành sản phẩm: Cho biết các khoản mục chi phí trong giá thành của một đơn vị sản phẩm

- Sổ chi tiết nguyên vật liệu: Cho biết loại nguyên vật liệu sử dụng vào sản xuất sản phẩm, đơn giá của nguyên vật liệu, trị giá nguyên vật liệu đưa vào sản xuất

- Sổ lương của công nhân trực tiếp sản xuất: Cho biết tổng số tiền lương của cán

bộ công nhân viên của công ty, tổng quỹ lương, tổng số lao động

- Bảng chấm công: Là cơ sở để tính lương cho công nhân trực tiếp sản xuất

- Hóa đơn bán hàng: Cho biết giá bán, doanh thu, tổng giá thanh toán v.v

Số liệu của các tài liệu trên là cơ sở sử dụng trong phân tích chi phí sản xuất kinh doanh và giá thành sản phẩm tính theo năm sản xuất của công ty

1.1.4.2 Nhiệm vụ của phân tích chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm

Phân tích chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm có nhiệm vụ tìm ra nguyên nhân làm cho chi phí sản xuất và giá thành sản xuất thực tế tăng hay giảm so với chi phí sản xuất và giá thành sản xuất kế hoạch và so với năm trước và tìm ra khả năng tiết kiệm chi phí sản xuất và giảm giá thành sản xuất, khuyến khích người lao động triệt để tiết kiệm trong sản xuất, nâng cao năng suất lao động, hiệu suất công tác, đánh giá hiệu quả kinh tế trong việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, đề ra những biện pháp hữu hiệu cho kỳ tới nhằm phát hiện và khai thác mọi khả năng, tiềm năng phấn đấu hạ thấp giá thành sản xuất sản phẩm

1.1.4.3 Ý nghĩa của phân tích chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm

a) Phân tích chi phí sản xuất và giá thành sản xuất sản phẩm giúp doanh nghiệp kiểm tra, đánh giá một cách chính xác, toàn diện và khách quan tình hình thực hiện các chỉ tiêu về chi phí sản xuất kinh doanh và giá thành sản phẩm của doanh nghiệp

Để thực hiện các nhiệm vụ sản xuất kinh doanh của mình đòi hỏi chủ doanh nghiệp và các nhà quản trị doanh nghiệp phải xây dựng các chỉ tiêu kế hoạch về chi phí sản xuất kinh doanh, kế hoạch giá thành, v.v Trong doanh nghiệp sản xuất thì kế hoạch về chi phí sản xuất kinh doanh và giá thành là một chỉ tiêu hết sức quan trọng, đòi hỏi nhà quản trị phải có kế hoạch đầy đủ, đảm bảo tính khoa học và tính thực tiễn của nó Đồng thời phải có một cái nhìn tổng thể, toàn diện về quá trình thực hiện kế hoạch về chi phí sản xuất và giá thành Để làm được điều này đòi hỏi các nhà quản trị

phải tiến hành hoạt động phân tích để thấy được quá trình thực hiện các kế hoạch này

và đánh giá một cách chính xác các nhân tố ảnh hưởng đó

b) Phân tích chi phí sản xuất kinh doanh và giá thành sản phẩm giúp doanh nghiệp thực hiện tốt và đúng đắn nguyên tắc của công tác tập hợp chi phí sản xuất kinh doanh

và tính giá thành sản phẩm

Do các thông tin thu thập cho hoạt động phân tích được tập hợp theo những nguyên tắc nhất định Để thông tin có được từ hoạt động phân tích là đầy đủ chính xác thì đòi hỏi quá trình tập hợp và tính toán các chỉ tiêu về chi phí sản xuất kinh doanh và giá thành sản phẩm phải chính xác Để đáp ứng được đòi hỏi này thì quá trình hạch toán chi phí sản xuất kinh doanh và tính giá thành sản phẩm phải phản ánh được nội dung kinh tế, thời điểm hay khoảng thời gian phát sinh và được theo dõi, ghi chép tính toán thống nhất theo cùng một phương pháp trong suốt cả kỳ hạch toán Bên cạnh đó, công tác phân tích giúp doanh nghiệp nhận thấy những điểm không phù hợp với những nguyên tắc hạch toán đã được quy định, từ đó đưa ra những chỉnh sửa phù hợp trong kỳ kế toán sau

c) Phân tích giúp doanh nghiệp tìm ra nguyên nhân ảnh hưởng đến biến động giá thành và chi phí sản xuất kinh doanh cũng như cung cấp những thông tin đầy đủ, kịp thời để nhà quản trị doanh nghiệp đưa ra các quyết định sản xuất kinh doanh kịp thời,

có hiệu quả

Việc tính toán, phân tích chi phí sản xuất kinh doanh và giá thành sản phẩm cho phép doanh nghiệp biết được sản lượng và mức giá bán hợp lý, đảm bảo bù đắp chi phí bỏ ra Và việc phân tích này cũng cho biết rằng, với tình trạng chi phí hiện tại của doanh nghiệp thì doanh nghiệp cần bán ra mức sản lượng là bao nhiêu để đạt được lợi nhuận tối đa, hòa vốn hoặc tại mức lỗ là ít nhất Hơn nữa, phân tích chi phí sản xuất kinh doanh còn thể hiện được kết cấu của từng loại chi phí trong tổng chi phí, đối với mỗi loại hình doanh nghiệp thì doanh nghiệp sẽ tiến hành xem xét kết cấu đã hợp lý hay chưa, từ đó có các hoạt động đầu tư, điều chỉnh cho phù hợp

Việc tính toán chính xác và đầy đủ chi phí đã bỏ ra, chi phí kết tinh trong giá thành sản phẩm sẽ giúp cho nhà quản trị doanh nghiệp biết được bức tranh thực tế bao quát toàn bộ về hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp Đây là vấn đề quan trọng trọng việc quyết định đầu tư và xử lý đầu ra cho quá trình sản xuất kinh doanh Trên cở sở tính toán, phân tích chi phí cần tìm ra biện pháp điều chỉnh cho phù hợp với những đòi hỏi, yêu cầu của thị trường mà doanh nghiệp tiến hành hoạt động sản xuất kinh doanh

1.1.5 Các phương pháp phân tích chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm

1.1.5.1 Phương pháp so sánh

Phương pháp so sánh được sử dụng rộng rãi và là một trong những phương pháp chủ yếu dùng để phân tích hoạt động kinh doanh các doanh nghiệp Thật ra phương pháp này được sử dụng trong tất cả các ngành khoa học và trong cuộc sống hàng ngày Có thể nói phương pháp so sánh không thuộc quyền sở hữu của một ngành khoa học nào Nhưng phương pháp so sánh đã được phát triển và đúc kết thành lý luận một cách có hệ thống trong môn phân tích hoạt động kinh doanh các doanh nghiệp

Nội dung của phương pháp này là tiến hành so sánh đối chiếu các chỉ tiêu phản ánh hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp (chỉ tiêu phản ánh kết quả hoạt động kinh doanh; chỉ tiêu phản ánh điều kiện hoạt động kinh doanh và chỉ tiêu hiệu quả hoạt động kinh doanh) Tuỳ theo yêu cầu, mục đích, tuỳ theo nguồn số liệu và tài liệu phân tích mà sử dụng số liệu chỉ tiêu phân tích khác nhau

Về hình thức phân tích: để thuận tiện cho công tác phân tích, phương pháp so sánh đối chiếu chủ yếu thực hiện theo hình thức bảng phân tích

T hực hiện k

ỳ trướ

c

Kỳ phân tích

So sánh

K

ế hoạc

h

T hực hiện

V

ới kỳ trướ

c

V

ới kế hoạc

Tác dụng của phương pháp so sánh đối chiếu là có thể đánh giá được các chỉ tiêu

số lượng và các chỉ tiêu chất lượng phản ánh trong hệ thống các báo biểu và trong những tài liệu hạch toán

Khi sử dụng phương pháp so sánh đối chiếu cần giải quyết những vấn đề cơ bản như:

số gốc để so sánh là trị số của chỉ tiêu kỳ trước hoặc nếu nghiên cứu thực hiện nhiệm

vụ kinh doanh trong từng khoảng thời gian thường so sánh với cùng kỳ năm trước

Về điều kiện so sánh khi xác định sẽ khác nhau theo thời gian và không gian Như khi so sánh theo thời gian cần đảm bảo tính thống nhất về nội dung kinh tế của chỉ tiêu Thông thường nội dung kinh tế của chỉ tiêu ổn định và quy định thống nhất Cũng cần đảm bảo tính thống nhấtvề phương pháp tính các chỉ tiêu Trong hoạt động kinh doanh các chỉ tiêu có thể được tính theo các phương pháp khác nhau Vì vậy khi

so sánh cần lựa chọn hoặc tính lại các trị số chỉ tiêu theo phương pháp thống nhất Ngoài ra cần đảm bảo tính thống nhất về đơn vị tính các chỉ tiêu cả về số lượng, thời gian và giá trị

Về mục tiêu so sánh khi xác định cần phân biệt xác định mức độ biến động tuyệt đối hay mức độ biến động tương đối của chỉ tiêu phân tích

- Mức độ biến động tuyệt đối, xác định bằng cách so sánh trị số của chỉ tiêu giữa 2

kỳ (kỳ phân tích và kỳ lấy làm gốc)

- Mức độ biến động tương đối là kết quả so sánh giữa kỳ phân tích với kỳ gốc dã được điều

chỉnh theo hệ số của chỉ tiêu liên quan

Phương pháp so sánh đối chiếu trong phân tích hoạt động kinh doanh bao gồm nhiều phương thức khác nhau Sử dụng công thức nào là tuỳ thuộc vào mục đích và yêu cầu của công tác phân tích quyết định Nói chung có những phương thức so sánh đối chiếu sau:

a) So sánh chỉ tiêu thực hiện với chỉ tiêu nhiệm vụ đặt ra trong phân tích

Trong điều kiện kinh doanh theo cơ chế thị trường, mọi vận động kinh tế đều phải được xây dựng và hoàn thành theo nhiệm vụ, mục tiêu đề ra Vì vậy muốn biết trong

kỳ phân tích đã thực hiện nhiệm vụ và mục tiêu đề ra như thế nào, cần phải so sánh chỉ tiêu thực hiện với chỉ tiêu nhiệm vụ đề ra để tìm số chênh lệch bằng số tuyệt đối hoặc số tương đối Sau khi so sánh đối chiếu như thế có thể nêu ra phương hướng để

đi sâu phân tích tức là có thể sử dụng các phương pháp khác của phân tích để xác định

cụ thể hơn, chi tiết hơn các nhân tố và mức độ ảnh hưởng của chúng đến quá trình kinh doanh của doanh nghiệp

b) So sánh chỉ tiêu thực hiện kỳ phân tích với chỉ tiêu thực hiện kỳ trước hoặc với những chỉ tiêu thực hiện của những kỳ trước:

Trong hoạt động kinh doanh không phải tất cả các chỉ tiêu đều đặt ra nhiệm vụ thực hiện, một số chỉ tiêu không thể đặt ra như số sản phẩm dịch vụ vi phạm chất lượng, v.v Tuy vậy, trong kỳ phân tích vẫn phát sinh những số thực tế Như vậy, không thể so sánh chỉ tiêu thực tế với chỉ tiêu nhiệm vụ đề ra Do đó tiến hành so sánh chỉ tiêu thực tế kỳ phân tích với chỉ tiêu thực hiện kỳtrước để đánh giá và phân tích Ngoài ra các chỉ tiêu tuy đã so sánh số thực hiện với nhiệm vụ đề ra nhưng vẫn chưa đủ, cần tiến hành so sánh thực hiện của kỳ phân tích với thực hiện kỳ trước để đánh giá đầy đủ và sâu sắc Việc so sánh đó nhằm đánh giá tình hình phát triển kinh doanh

So sánh chỉ tiêu thực hiện kỳ phân tích với chỉ tiêu thực hiện kỳ trước không chỉ hạn chế ở một kỳ trước mà có thể là hàng loạt thời kỳ kỳ tiếp nhau một cách liên tục Phương thức này tạo khả năng thu được những tài liệu chính xác hơn vì có thể loại trừ những tình hình khác nhau hoặc những yếu tố ngẫu nhiên có ảnh hưởng đến chỉ tiêu dùng cho một thời kỳ nào đó Tuy nhiên, việc so sánh này chỉ được sử dụng khi các thời kỳ so sánh có điều kiện hoạt động tương tự nhau

c) So sánh các chỉ tiêu giữa các đơn vị tương tự nội bộ và ngoài doanh nghiệp

Phương thức này thường so sánh những chỉ tiêu trong kỳ phân tích giữa các bộ phận, khu vực kinh doanh hoặc giữa các doanh nghiệp của một ngành sản xuất

Khi xác định mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố, thường thấy những nhân tố cá biệt có ảnh hưởng ở những chiều hướng đối lập nhau, không cùng một chiều Một số nhân tố có ảnh hưởng tích cực, có tác dụng thúc đẩy kinh doanh Trái lại, một số nhân

tố có ảnh hưởng tiêu cực, kìm hãm sự phát triển kinh doanh Cần phải xác định mức

độ ảnh hưởng các nhân tố cả khi kinh doanh tốt và không tốt Bởi vì qua việc xác định này có thể thấy rõ mức độ ảnh hưởng của một nhân tố tích cực nào đó không những

có thể bù lại mức độ ảnh hưởng của một nhân tố tiêu cực khác mà có khi còn vượt cả mức độ ảnh hưởng tiêu cực của nhân tố đó để làm cho hoạt động kinh doanh đạt được kết quả nhất định Như thế, rõ ràng tác động của các nhân tố tích cực cũng không giống nhau

Để sử dụng phương pháp loại trừ cần biết nguyên tắc sử dụng của nó

Nếu giữa các chỉ tiêu nhân tố với chỉ tiêu kết quả có mối quan hệ hàm số thuận

Z = x + y + v

Giả sử một trong các nhân tố thay đổi còn các nhân tố khác cố định ta có:

( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( )Trong đó:

Z - Chỉ tiêu kết quả (phân tích)

x, y, v - Chỉ tiêu nhân tố

Z1, x1, y1, v1 - chỉ tiêu kỳ phân tích ứng với chỉ tiêu kết quả và các nhân tố

Z0, x0, y0, v0 - chỉ tiêu kỳ gốc ứng với chỉ tiêu kết qủa và các nhân tố

( ) ( ) – Mức độ ảnh hưởng của nhân tố i đến chỉ tiêu kết quả (phân tích) (i =

x, y, v)

Kết quả tính toán theo 2 phương án khác

Nếu chỉ tiêu kết quả bị ảnh hưởng bởi hai Nếu chỉ tiêu kết quả bị ảnh hưởng bởi nhiều tố khai triển chỉ tiêu kết quả theo các nhân tố

- Nếu trong công thức mối liên quan

- Công thức trung gian dùng để triển a) Phương pháp thay thế liên hoàn: Phương pháp thay thế liên hoàn được sử dụng

Để đánh giá (xác định) mức độ ảnh Hiệu của phép thế thứ nhất với phép

Ảnh hưởng của nhân Ảnhhưởng của nhân

Để xác định mức độ ảnh hưởng của nhân tố thứ hai y đến chỉ tiêu phân tích Z ta cũng tính 2 phép thế:

- Phép thế 1:

Khi sử dụng phương pháp thay thế liên hoàn, phải xác định chính xác thứ tự thay thế các nhân tố ảnh hưởng Nếu thứ tự thay thế các nhân tố bị thay đổi tùy tiện thì kết quả tính toán không đúng, mặc dù tổng ảnh hưởng của các nhân tố không đổi Muốn xác định mức độ ảnh hưởng của các nhân tố một cách đúng đắn thì phải nghiên cứu nội dụng kinh tế của quá trình kinh doanh tức là phải xác định mối liên

hệ thực tế của hiện tượng được phản ánh trong trình tự thay thế liên hoàn

Ảnh hưởng của nhân tố y: ( ) - -

Khi sử dụng phương pháp thay thế liên hoàn, phải xác định chính xác thứ tự thay thế các nhân tố ảnh hưởng Nếu thứ tự thay thế các nhân tố bị thay đổi tùy tiện thì kết quả tính toán không đúng, mặc dù tổng mức ảnh hưởng của các nhân tố không đối Muốn xác định mức độ ảnh hưởng của các nhân tố một cách đúng đắn thì phải nghiên cứu nội dung kinh tế của quá trình kinh doanh tức là phải xác định mối liên hệ thực tế của hiện tượng được phản ánh trong trình tự thay thế liên hoàn

Nói chung, khi có hai nhân tố ảnh hưởng có 2 lần thay thế, có ba nhân tố thì có 3 lần thay thế.v.v tổng quát có n nhân tố thì có n lần thay thế và phải tính (n-1) phép thế

b) Phương pháp số chênh lệch:

Phương pháp số chênh lệch là một trong những phương pháp loại trừ và thường được sử dụng trong phân tích kinh doanh Thông thường khi có hai nhân tố cá biệt ảnh hưởng đến một quá trình kinh doanh thì sử dụng phương pháp số chênh lệch vì nó đơn giản hơn phương pháp

thay thế liên hoàn

Muốn xác định mức độ ảnh hưởng của các nhân tố cá biệt phải tìm số chênh lệch giữa chỉ tiêu kỳ phân tích (quyết toán) với chỉ tiêu kỳ gốc (kế hoạch) Nhân số chênh lệch của mỗi một nhân tố với số tuyệt đối của nhân tố khác cũng tức là chỉ tiêu cá biệt Khi xác định mức độ ảnh hưởng của nhân tố chất lượng thì nhân số chênh lệch của chỉ tiêu đó với kỳ phân tích (quyết toán) của nhân tố số lượng Nói một cách khác là lấy

số chênh lệch của nhân tố thứ nhất (nhân tố số lượng) nhân với kỳ gốc của nhân tố thứ hai (nhân tố chất lượng) thì có mức độ ảnh hưởng của nhân tố thứ nhất - nhân tố số lượng Lấy số chênh lệch của nhân tố thứ hai (nhân tố chất lượng) nhân với số kỳ phân tích của nhân tố thứ nhất (nhân tố số lượng) sẽ được mức độ ảnh hưởng của nhân tố thứ hai

Khi có ba nhân tố ảnh hưởng với một quá trình kinh doanh vẫn có thể sử dụng phương pháp số chênh lệch

Để hiểu rõ nội dung của phương pháp, hãy xét 2 trường hợp sau:

+ Có 2 nhân tố: Z - Chỉ tiêu phân tích

x,y – Chỉ tiêu nhân tố

Z0, Z1 - Chỉ tiêu phân tích kỳ gốc và kỳ phân tích

X0,y0, x1,y1 - Chỉ tiêu nhân tố kỳ gốc và kỳ phân tích

( )- Chênh lệch của chỉ tiêu i

( ) ( ) Cùng thêm bớt một đại lượng, giả sử là

( ) ( )

Có 3 nhân tố: ( ) ( ) ( )

Cùng thêm bớt một đại lượng, giả sử là

( ) ⌈( ) ( )⌉

Tổng quát:

- Có bao nhân tố thì có bấy nhiêu nhóm tích số

- Mỗi nhóm tích số có một số chênh lệch của một nhân tố nhất định

- Trước số chênh lệch của nhân tố là số kỳ phân tích, sau số chênh lệch là số kỳ gốc

- Tổng giá trị các tích số bằng giá trị số chênh lệch của chỉ tiêu phân tích

Phương pháp thay thế liên hoàn và phương pháp số chênh lệch chỉ khác nhau về mặt tính toán, còn kết quả tính vẫn như nhau Có thể nói phương pháp số chênh lệch

là một hình thức đơn giản của phương pháp thay thế liên hoàn

1.2 Nội dung cơ bản về phân tích chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm 1.2.1 Đánh giá chung tình hình thực hiện kế hoạch chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm

Đánh giá chung tình hình thực hiện chi phí kinh doanh và giá thành sản phẩm nhằm cung cấp những thông tin khái quát về tình hình chi phí kinh doanh và giá thành sản phẩm Phương pháp phân tích chủ yếu là so sánh, gốc so sánh là các chỉ tiêu kỳ trước, kỳ kế hoạch, chỉ tiêu bình quân của ngành hoặc của thị trường đối với các chỉ tiêu sau:

1.2.2.1 Đánh giá chung tình hình thực hiện kế hoạch chi phí

a) Tổng mức chi phí thực hiện

Là chỉ tiêu khái quát về tình hình thực hiện chi phí (hoạt động) trong kỳ, được so sánh đơn giản giữa tổng chi phí thực hiện và chi phí kế hoạch

Hệ số khái quát tình hình thực hiện chi phí (H) =

+ H > 1: Chi phí tăng so với kế hoạch

+ H < 1: Chi phí giảm so với kế hoạch

Do trong chi phí có một phần là chi phí khả biến – biến đổi cùng với sự thay đổi của khối lượng hoạt động – nên hệ số này chưa phản ánh được bản chất của sự tăng, giảm chi phí

c) Mức tiết kiệm chi phí

Mức bội chi hay tiết kiệm chi phí là phần chênh lệch giữa chi phí thực hiện thực tế

so với chi phí thực hiện được tính trên cơ sở tỷ suất chi phí kế hoạch và doanh thu thực tế

Mức bội chi (+)

hay tiết kiệm (-)

1.2.2.2 Đánh giá chung tình hình biến động giá thành đơn vị

Chi phí thực hiện Chi phí kế hoạch

Mục đích phân tích: nêu lên những nhận xét ban đầu về kết quả thực hiện kế hoạch giá thành đơn vị

Phương pháp phân tích: tính ra mức chênh lệch và tỷ lệ chênh lệch của tình hình thực hiện giá thành đơn vị của từng loại sản phẩm so với kế hoạch hay so với kỳ trước Sau khi tính toán mức chênh lệch và tỷ lệ chênh lệch, lập bản phân tích để có căn cứ nêu lên các nhận xét về kết quả thực hiện kế hoạch giá thành Từ đó có thể đánh giá chung tình hình biến động giá thành của toàn bộ sản phẩm, theo từng loại sản phẩm để cho ta nhận thực một cách tổng quát khả năng tăng giảm lợi tức của doanh nghiệp là do tác động ảnh hưởng của nhân tố giá thành của từng loại sản phẩm Phân tích đánh giá tình hình biến động của tổng giá thành còn là cơ sở định hướng và đặt vấn đề cần phải đi sâu nghiên cứu giá thành của những loại sản phẩm có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến biến động của tổng giá thành sản phẩm

1.1.6 Mối quan hệ giữa chi phí và giá thành với quyết định kinh doanh

Quá trình ra quyết định của doanh nghiệp là việc lựa chọn từ nhiều phương án khác nhau, trong đó mỗi phương án được xem xét bao gồm rất nhiều thông tin của hệ thống kế toán của công ty nhất là các thông tin về chi phí đầu tư nhằm đạt được lợi ích kinh tế cao nhất Các nhà quản trị thường phải đứng trước sự lựa chọn từ nhiều phương án kinh doanh khác nhau với số loại, số lượng, khoảng mục chi phí và thu nhập khác nhau, nhưng chúng có một đặc điểm là đều gắn với thông tinh kế toán, do

đó đòi hỏi các nhà quản trị phải xem xét, cân nhắc để ra quyết định đúng đắn nhất Để làm việc đó, nhà quả trị cần sử dụng công cụ thích hợp giúp cho họ phân biệt những thông tin thích hợp với những thông tin không thích hợp trong các quyết định kinh doanh

 Chi phí hợp lệ và vấn đề tính giá bán tối thiểu

Giá bán tối thiểu = Chi phí hợp lệ + Lợi nhuận kế hoạch (định mức)

- Chi phí hợp lệ (chi phí chênh lệch, chi phí tăng thêm, chi phí thất thoát, v.v.): tất

cả chi phí đều có thể là chi phí hợp lệ ngoại trừ chi phí chìm và các chi phí phát sinh trong tương lai nhưng không có sự khác nhau giữa các phương án

- Nhận dạng chi phí hoặc doanh thu hợp lệ:

Để nhận dạng các chi phí (doanh thu) hợp lệ trong tiến trình phân tích ra quyết định lựa chọn các phương án, nhà quản trị có thể thực hiện các công việc sau đây: + Nhận dạng tất cả các chi phí và doanh thu có liên quan đến từng phương án + Loại bỏ những chi phí chìm

+ Loại bỏ những chi phí và doanh thu bằng nhau giữa các phương án

+ Ra quyết định dựa trên những chi phí và doanh thu còn lại

Cần chú ý là những thông tin thích hợp trong tình huống quyết định này không nhất thiết thích hợp trong tình huống quyết định khác Nhận định này xuất phát từ quan điểm những mục đính khác nhau cần có những thông tin khác nhau (quan điểm

có bản của kế toán quản trị và được vận dụng thường xuyên trong các quyết định kinh doanh) Đối với mục đích này thì nhóm thông tin này thích hợp, nhưng đối với mục đích khác thì lại cần những thông tin khác

Trong kinh doanh, thông tin có sẵn thường rất ít để có thể lập một báo cáo thu nhập, vì vậy nhà quản trị phải biết các nhận những thông tin nào là thích hợp, không thích hợp trong điều kiện thông tin giới hạn đó để ra quyết định Có như vậy việc đề

ra quyết định mới nhanh chóng và đáp ứng nhu cầu kịp thời

Tóm lại, trong nền kinh tế thị trường, khi mà yếu tố tốc đọ là một yếu tố quan trọng đối với sự thành bại của doanh nghiệp thì việc đề ra những quyết định kinh doanh nhanh chóng và chính xác có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình sinh lợi của doanh nghiệp Phân tích dựa trên những thông tin thích hợp, kết hợp với việc xem xét trực tiếp báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, đó chính là công cụ tốt nhất nhằm