Bài viết Xây dựng kế hoạch bài dạy theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh trình bày việc xây dựng kế hoạch bài học theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh.
Trang 1Teaching planning with the target of forming and developing students’ capacity is the core issue mentioned in this article In details, the article introduces the qualities and competencies that need to be formed and developed for students when teacher plan their lessons Based on that basis, the article introduces a lesson plan framework that has been agreed recommended to be followed by educators to achieve goals in current general education The article also introduces an example of building lesson plans in the 9th grade learning curriculum with the direction
of developing students’ qualities and abilities, thereby helping teachers as well as pedagogical students who are
in university training period be updated with current educational update in schools and can develop lesson plans according to this orientation to complete the mission of teaching.
Keywords: Lesson plan, quality, capacity, technology 9
Received: 02/07/2022; Accepted: 15/08/2022; Published: 10/09/2022
XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY THEO ĐỊNH HƯỚNG
PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH
1 Đặt vấn đề
Chương trình giáo dục phổ thông mới ban hành năm
2018 của Bộ GD&ĐT đã nêu rõ quan điểm “Chương
trình giáo dục phổ thông bảo đảm phát triển phẩm chất
và năng lực người học thông qua nội dung giáo dục với
những kiến thức, kỹ năng (KN) cơ bản, thiết thực, hiện
đại; hài hoà giữa đức, trí, thể, mĩ; chú trọng thực hành,
vận dụng kiến thức, KN đã học để giải quyết vấn đề trong
học tập và đời sống; tích hợp cao ở các lớp học dưới,
phân hoá dần ở các lớp học trên; thông qua các phương
pháp, hình thức tổ chức giáo dục phát huy tính chủ động
và tiềm năng của mỗi HS, các phương pháp đánh giá phù
hợp với mục tiêu giáo dục và phương pháp giáo dục để
đạt được mục tiêu đó” [2] Tuy nhiên, việc hình thành
và phát triển phẩm chất và năng lực cho HS lại là một
quá trình lâu dài, phải được tích lũy qua từng bài học,
qua từng năm học mà giáo viên đóng một vai trò hết sức
quan trọng trong quá trình xây dựng kế hoạch dạy học cụ
thể cho từng bài học Vấn đề đặt ra là, giáo viên phải xây
dựng kế hoạch dạy học thế nào để phát triển được phẩm
chất và năng lực của HS? Đối với giảng viên sư phạm thì
việc cập nhật kỹ thuật xây dựng kế hoạch bài học theo
hướng dẫn mới nhất của Bộ GD&ĐT cần được thường
xuyên và liên tục, từ đó đáp ứng được yêu cầu đào tạo SV
sư phạm trong giai đoạn hiện nay
Đặc biệt đối với SV trong quá trình đào tạo tại các
trường Sư phạm thì việc tiếp cận với kỹ thuật xây dựng
kế hoạch dạy học theo định hướng phát triển phẩm chất,
năng lực của HS trở lên rất cần thiết và cấp bách Qua
việc lĩnh hội nội dung này, sẽ góp phần giúp SV đáp ứng được chất lượng giảng dạy tại các nhà trường phổ thong sau khi tốt nghiệp ra trường
2 Nội dung nghiên cứu
2.1 Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu lí thuyết, trong đó phân tích và tổng hợp vấn đề cần nghiên cứu là lựa chọn chủ yếu trong việc giới thiệu các vấn đề về lí luận chung
Quan sát thực tiễn dạy học, vận dụng lí luận chung cho một trường hợp xây dựng bài học cụ thể
2.2 Xây dựng kế hoạch bài học theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực của HS
* Mục tiêu bài học:
- Về năng lực: Phải nêu cụ thể yêu cầu HS làm được
gì (biểu hiện cụ thể của năng lực chung và năng lực đặc thù môn học cần phát triển) trong hoạt động học để chiếm lĩnh và vận dụng kiến thức theo yêu cầu cần đạt của chương trình môn học
- Về phẩm chất: Phải nêu cụ thể yêu cầu về hành vi, thái độ (biểu hiện cụ thể của phẩm chất cần phát triển gắn với nội dung bài dạy) của HS trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ học tập và vận dụng kiến thức vào cuộc sống
- Về thiết bị dạy học và học liệu: Nêu cụ thể các thiết
bị dạy học và học liệu (bao gồm đối với cả GV và HS) được sử dụng trong bài dạy để tổ chức cho HS hoạt động nhằm đạt được mục tiêu, yêu cầu của bài dạy
Về tiến trình dạy học: GV cần thiết kế tiến trình dạy học dưới dạng các hoạt động dạy học, bao gồm 04 hoạt
Nguyễn Lâm Sung*
Trang 2động chính; mỗi hoạt động đều phải xây dựng được mục
tiêu, nội dung, sản phẩm và cách thức tổ chức thực hiện
của GV và HS, cụ thể là:
Hoạt động 1: Xác định vấn đề/nhiệm vụ học tập/Mở
đầu
a) Mục tiêu: Nêu mục tiêu giúp HS xác định được
vấn đề/nhiệm vụ cụ thể cần giải quyết trong bài học hoặc
xác định rõ cách thức giải quyết vấn đề/thực hiện nhiệm
vụ trong các hoạt động tiếp theo của bài học Qua đó tạo
hứng thú và hình thành cho HS năng lực tự chủ và tự
học, chăm chỉ và trách nhiệm với việc lĩnh hội kiến thức
của bài học
b) Nội dung: Nêu rõ nội dung yêu cầu/nhiệm vụ cụ
thể mà HS phải thực hiện (xử lí tình huống, câu hỏi, bài
tập, thí nghiệm, thực hành…) để xác định vấn đề cần
giải quyết/nhiệm vụ học tập cần thực hiện và đề xuất giải
pháp giải quyết vấn đề/cách thức thực hiện nhiệm vụ
c) Sản phẩm: Trình bày cụ thể yêu cầu về nội dung
và hình thức của sản phẩm hoạt động theo nội dung yêu
cầu/nhiệm vụ mà HS phải hoàn thành: kết quả xử lí tình
huống; đáp án của câu hỏi, bài tập; kết quả thí nghiệm,
thực hành; trình bày, mô tả được vấn đề cần giải quyết
hoặc nhiệm vụ học tập phải thực hiện tiếp theo và đề xuất
giải pháp thực hiện
d) Tổ chức thực hiện: Trình bày cụ thể các bước tổ
chức hoạt động học cho HS từ chuyển giao nhiệm vụ,
theo dõi, hướng dẫn, kiểm tra, đánh giá quá trình và kết
quả thực hiện nhiệm vụ thông qua sản phẩm học tập
Hoạt động 2: Hình thành kiến thức mới/giải quyết vấn
đề/thực thi nhiệm vụ đặt ra từ hoạt động 1 (Cần ghi rõ tên
thể hiện kết quả hoạt động)
a) Mục tiêu: Nêu mục tiêu giúp HS thực hiện nhiệm
vụ học tập để chiếm lĩnh kiến thức mới/giải quyết vấn đề/
thực hiện nhiệm vụ đặt ra từ hoạt động 1
Phần này rất quan trọng của cả bài học, nó giúp cho HS
hình thành năng lực “Giải quyết vấn đề và sáng tạo”, đó
là giúp cho HS cách phát hiện, đưa ra giải pháp, và có
khả năng thực thi nhiệm vụ; năng lực toán học và năng
lực khoa học
b) Nội dung: Nêu rõ nội dung yêu cầu/nhiệm vụ cụ
thể của HS làm việc với sách giáo khoa, thiết bị dạy học,
học liệu cụ thể (đọc/xem/nghe/nói/làm) để chiếm lĩnh/
vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề/nhiệm vụ học
tập đặt ra từ hoạt động 1
c) Sản phẩm: Trình bày cụ thể về kiến thức mới/kết
quả giải quyết vấn đề/thực hiện nhiệm vụ học tập mà HS
cần viết ra, trình bày được
d) Tổ chức thực hiện: Hướng dẫn, hỗ trợ, kiểm tra,
đánh giá quá trình và kết quả thực hiện hoạt động của HS Hoạt động 3: Luyện tập
a) Mục tiêu: Nêu rõ mục tiêu vận dụng kiến thức đã học và yêu cầu phát triển các KN vận dụng kiến thức cho
HS Hoạt động này chủ yếu đã góp phần cho HS hình thành năng lực ngôn ngữ, năng lực thẩm mỹ và năng lực công nghệ và năng lực thể chất
b) Nội dung: Nêu rõ nội dung cụ thể của hệ thống câu hỏi, bài tập, bài thực hành, thí nghiệm giao cho HS thực hiện
c) Sản phẩm: Đáp án, lời giải của các câu hỏi, bài tập; các bài thực hành, thí nghiệm do HS thực hiện, viết báo cáo, thuyết trình
d) Tổ chức thực hiện: Nêu rõ cách thức giao nhiệm vụ cho HS; hướng dẫn hỗ trợ HS thực hiện; kiểm tra, đánh giá kết quả thực hiện
Hoạt động 4: Vận dụng a) Mục tiêu: Nêu rõ mục tiêu phát triển năng lực của
HS thông qua nhiệm vụ/yêu cầu vận dụng kiến thức, KN vào thực tiễn (theo từng bài hoặc nhóm bài có nội dung phù hợp) Hoạt động này sẽ góp phần phát triển năng lực thể chất, năng lực khoa học, cũng như năng lực thẩm mỹ cho HS
b) Nội dung: Mô tả rõ yêu cầu HS phát hiện/đề xuất các vấn đề/tình huống trong thực tiễn gắn với nội dung bài học và vận dụng kiến thức mới học để giải quyết c) Sản phẩm: Nêu rõ yêu cầu về nội dung và hình thức báo cáo phát hiện và giải quyết tình huống/vấn đề trong thực tiễn
d) Tổ chức thực hiện: Giao cho HS thực hiện ngoài giờ học trên lớp và nộp báo cáo để trao đổi, chia sẻ và đánh giá vào các thời điểm phù hợp trong kế hoạch giáo dục môn học/hoạt động giáo dục của GV
Chú ý: - Các bước tổ chức thực hiện một hoạt động học bao gồm 04 bước: Giao nhiệm vụ học tập; Thực hiện nhiệm vụ (HS thực hiện; GV theo dõi, hỗ trợ; Báo cáo, thảo luận (GV tổ chức, điều hành; HS báo cáo, thảo luận); Kết luận, nhận định của GV;
Các hoạt đông dạy học sẽ bổ sung cho nhau góp phần hình thành và phát triển các nhóm năng lực cho HS mà
sự phân chia ở trên cũng chỉ dừng lại ở những năng lực nổi trội mà mục tiêu của từng hoạt động sẽ hướng đến
2.3 Ví dụ minh họa
Chủ đề: Thực hành lắp mạch điện hai công tắc hai cực điều khiển hai đèn, Môn học: Công nghệ lớp 9; Thời gian thực hiện: 03 tiết
(1) Mục tiêu
* Năng lực
Trang 3+ Năng lực chung: Năng lực giải quyết vấn đề: Phân
tích được sơ đồ, vai trò các phần tử trong mạch điện;
Năng lực tự chủ và tự học: Chủ động tích cực hoàn thành
những thao tác lắp đặt mạch điện theo sự phân công của
nhóm học tập
+ Năng lực công nghệ: Năng lực nhận thức công
nghệ: Giải thích được nguyên lí làm việc của mạch điện
hai công tắc hai cực điều khiển hai đèn.; Năng lực sử
dụng công nghệ: Lắp được mạch điện hai công tắc hai
cực điều khiển hai đèn đúng qui trình, đảm bảo an toàn
điện và các yêu cầu kĩ thuật; Năng lực thiết kế công nghệ:
Thiết kế được sơ đồ mạch điện hai công tắc hai cực điều
khiển hai đèn
* Phẩm chất
Trách nhiệm: Thực hiện nhiệm vụ lắp đặt mạch điện
đảm bảo an toàn điện, vệ sinh lao động, nghiêm túc trách
nhiệm trong công việc
Chăm chỉ: Chăm chỉ đọc sách, tài liệu để mở rộng
hiểu biết về mạch điện chiếu sáng Có ý thức vận dụng
kiến thức, KN đã học về mạch điện chiếu sáng
(2) Thiết bị và học liệu
* Chuẩn bị của giáo viên: SGK, tài liệu tham khảo,
phiếu học tập cho HS và dự kiến câu trả lời cho các câu
hỏi; Tranh, mô hình mạch điện hai công tắc hai cực điều
khiên hai bóng đèn chiếu sáng; Dụng cụ: kìm điện, kìm
tuốt dây, khoan, tua vít, bút thử điện, dao nhỏ, thước
kẻ…;Vật liệu: cầu chì, công tắc hai cực, bóng đèn, đui
đèn, bảng điện, dây dẫn, băng cách điện, giấy giáp, phụ
kiện đi dây
* Chuẩn bị của HS: Từ cuối giờ học trước, GV thông
báo, hướng dẫn HS tìm thông tin về cách lắp mạch điện
hai công tắc hai cực điều khiển hai bóng đèn Chuẩn bị
dụng cụ, vật liệu và thiết bị thực hành theo nhóm hoặc
cá nhân
(3) Tiến trình dạy học
HOẠT ĐỘNG 1: KHỞI ĐỘNG TẠO HỨNG THÚ
TÌM HIỂU MẠCH ĐIỆN HAI CÔNG TẮC HAI CỰC
ĐIỀU KHIỂN HAI ĐÈN
* Mục tiêu: Tạo hứng thú và nhu cầu tìm hiểu về
mạch điện hai công tắc hai cực điều khiển hai đèn cho
HS Hoạt động này giúp HS có năng lực tự chủ về phân
tích sơ đồ và vai trò các phần tử trong mạch điện
* Nội dung: HS dự đoán đưa ra được sơ đồ nguyên
lí và sơ đồ lắp đặt mạch điện hai công tắc điều khiển hai
đèn và công tắc hai cực, nhận xét cách bố trí và các thiết
bị điện được sử dụng trong mạch điện
* Sản phẩm học tập của HS: Trả lời các câu hỏi và
ghi vào vở
* Tổ chức hoạt động:
1) Cho bài toán sau: cho sẵn 02 bóng đèn, 02 công tắc hai cực, 02 cầu chì Bằng kiến thức vẽ sơ đồ mạch điện
và sơ đồ lắp đặt đã học ở bài trước, em hãy suy nghĩ, thảo luận nhóm 02 người và trả lời 02 câu hỏi sau:
Câu 1: Hãy tự vẽ sơ đồ nguyên lí và sơ đồ lắp đặt mạch điện để các công tắc và các đèn hoạt động bình thường với lưới điện một pha có sẵn trong mạng điện gia đình? Câu 2: Từ sơ đồ thiết kế được, hãy giải thích nguyên lí làm việc của từng mạch điện mà em đưa ra? Từ đó thực hành lắp đặt thử
2) Nhóm thảo luận, thống nhất kết quả, báo cáo theo yêu cầu của GV:
- Nhóm học tập nghe các thành viên trong nhóm báo cáo kết quả vẽ sơ đồ mạch điện và sơ đồ lắp đặt dự kiến của
cá nhân, tổng hợp các ý kiến cá nhân, thảo luận, thống nhất và ghi lại kết quả của nhóm
- Theo yêu cầu của GV, vài nhóm cử một đại diện báo cáo trước lớp kết quả hoạt động của nhóm Đề nghị HS trong lớp nhận xét, chỉnh sửa, bổ sung
3) GV nhận xét, đánh giá về tinh thần, thái độ học tập và kết quả mà HS đã báo cáo Từ đó GV phân tích cho HS thấy những hạn chế, sai sót trong vốn hiểu biết của các
em rồi giới thiệu mạch điện vẽ đúng như hình.Câu 1: Yêu cầu HS suy nghĩ và giải thích hoạt động của từng sơ đồ Câu 2: Mỗi công tắc được mắc nối tiếp với 01 đèn, mỗi công tắc điều khiển 01 đèn, sẽ sáng khi đóng công tắc, tắt khi ngắt các công tắc của từng đèn
HOẠT ĐỘNG 2: HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI
VỀ SƠ ĐỒ MẠCH ĐIỆN HAI CÔNG TẮC ĐIỀU KH-IỂN HAI ĐÈN
*Mục tiêu: HS giải thích được nguyên lí làm việc của mạch điện hai công tắc hai cực điều khiển hai đèn, HS thiết kế được sơ đồ lắp mạch điện hai công tắc hai cực điều khiển hai đèn Từ đó, hình thành phát triển năng lực giải quyết vấn đề và năng lực khoa học, năng lực hợp tác của HS
*Nội dung: HS giải thích nguyên tắc hoạt động của mạch điện 02 công tắc hai cực điều khiển 02 đèn, HS xây dựng sơ đồ lắp đặt mạch điện hai công tắc hai cực điều khiển hai đèn
*Sản phẩm học tập của HS: Sơ đồ lắp đặt mạch điện hai công tắc hai cực điều khiển hai đèn vẽ vào vở
*Tổ chức hoạt động: GV cho HS quan sát sơ đồ hình
1 ở hoạt động 1, chia nhóm 2 HS thảo luận về cách mắc các bóng đèn, các công tắc, các cầu chì vào các dây của mạng điện? Giải thích hoạt động của từng bóng đèn khi đồng thời đóng, ngắt các công tắc và khi luân phiên đóng
Trang 4ngắt từng công tắc trong mạch điện; Từ sơ đồ nguyên lí
yêu cầu nhóm 4 HS dùng kỹ thuật khăn trải bàn thảo luận
và thiết kế được sơ đồ lắp đặt mạch điện 2 bóng đèn, 02
công tắc phù hợp; Cho đại diện nhóm HS báo cáo kết quả
thảo luận; đánh giá các câu trả lời và chốt các câu trả lời
và sơ đồ lắp đặt đúng như (hình 2) ở hoạt động 1
HOẠT ĐỘNG 3: THỰC HÀNH LẮP MẠCH ĐIỆN
HAI CÔNG TẮC HAI CỰC ĐIỀU KHIỂN HAI ĐÈN
* Mục tiêu: HS lắp được mạch điện hai công tắc hai
cực điều khiển hai đèn đúng quy trình, đảm bảo an toàn
điện và các yêu cầu kĩ thuật Từ đó hình thành năng lực
nhận thức và sử dụng công nghệ cho HS
* Nội dung: HS lắp được mạch điện hai công tắc hai
cực điều khiển hai đèn theo sơ đồ lắp đặt
* Sản phẩm của HS: Mạch điện hai công tắc hai cực
điều khiển hai đèn
* Tổ chức hoạt động: - GV yêu cầu mỗi nhóm từ sơ
đồ lắp đặt mạch điện, lập bảng dụng cụ, vật liệu và thiết
bị cần sử dụng: cầu chì, công tắc hai cực, bóng đèn, đui
đèn, bảng điện, dây dẫn, băng cách điện, giấy giáp, phụ
kiện đi dây; kìm, khoan ; GV yêu cầu các nhóm HS tự
chuẩn bị dụng cụ, vật liệu, thiết bị cần sử dụng để thực
hành dựa trên sơ đồ nhóm xây dựng; GV yêu cầu nhóm
HS nêu các bước thực hiện để lắp đặt được mạch điện
đúng như sơ đồ lắp đặt đã thống nhất; GV chốt các bước
thực hiện để lắp đặt được mạch điện, yêu cầu các nhóm
HS thực hiện lắp đặt mạch điện theo các bước đã nêu;
lưu ý các nhóm/ cá nhân HS: Cần buộc nút trong đui đèn,
quan sát và uốn nắn các thao tác sai; Cần đảm bảo an toàn
điện trong quá trình thực hành, chỉ được cấp nguồn vận
hành khi được GV đồng ý, theo dõi giám sát
- Yêu cầu các nhóm tự đánh giá kết quả thực hành theo
các thao tác đánh giá sau: Chuẩn bị đầy đủ dụng cụ, vật
liệu và thiết bị; Kiểm tra sản phẩm: Vị trí lắp đặt các thiết
bị và đi dây theo đúng sơ đồ mạch điện; các mối nói chắc
chẵn, bố trí các thiết bị gọn, đẹp; Vận hành đúng yêu cầu,
các nhóm HS nộp sản phẩm
- GV nhận xét, đánh giá theo các tiêu chí: Kết quả thực
hành lắp được mạch điện hai công tắc hai cực điều khiển
hai đèn; Quy trình tiến hành và thời gian hoàn thành; Thái
độ tham gia thực hành của từng thành viên trong nhóm
HOẠT ĐỘNG 4: VẬN DỤNG
* Mục tiêu: Vận dụng kiến thức kỹ năng đã học về
mạch điện hai công tắc hai cực điều khiển hai đèn vào
thiết kế mạch điện chiếu sang ở các khu vực khác nhau
trong thực tiễn như mạch điện chiếu sáng trong phòng
khách, phòng bếp…Từ đó hình thành và phát triển năng
lực sử dụng và thiết kế công nghệ
* Nội dung: HS thảo luận và vẽ sơ đồ mạch điện sử dụng hai công tắc hai cực để chiếu sang đồng thời hoặc luân phiên ở phòng khách, phòng bếp, hội trường, …
* Sản phẩm học tập: Sơ đồ lắp mạch điện sử dụng hai công tắc hai cực chiếu sáng các bóng đèn màu trong phòng khách và phòng bếp trong gia đình và một số nơi khác
* Tổ chức hoạt động: Chia nhóm, yêu cầu HS tìm hiểu thực tiễn ở gia đình, địa phương và giải quyết các tình huống: Những địa điểm có thể sử dụng mạch điện chiếu sáng dùng 2 công tắc hai cực điều khiển 2 bòng đèn và nêu rõ: Khu vực lắp mạch điện? Vị trí để công tắc bóng đèn, số lượng đèn chiếu sáng; Thiết kế mạch điện chiếu sáng trong phòng khách có thể bật tắt đồng thời bóng trang trí và chiếu sáng; Yêu vầu HS thực hiện vẽ sơ
đồ cho từng trường hợp cụ thể, nộp sản phẩm: GV nhận xét đánh giá từng sản phẩm
3 Kết luận
Việc tiếp cận và thực hành xây dựng kế hoạch bài học theo định hướng hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực là điều tất yếu mà mỗi GV bậc phổ thông phải thực hành để đáp ứng yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông mới đang được triển khai trên phạm vi cả nước hiện nay Theo hướng tiếp cận này, GV phải thoát ly thói quen xây dựng kế hoạch bài dạy theo hướng tiếp cận nội dung bài học mà mục tiêu chỉ dừng lại là hình thành cho
HS kiến thức, kỹ năng và thái độ (đã là lối mòn nhiều năm của GV khi xây dựng kế hoạch bài học) Mục tiêu dạy học hiện nay, ngoài việc hình thành kiến thức cho
HS, GV rất cần phải chú ý đến việc hình thành và phát triển những phẩm chất, năng lực chung, năng lực đặc thù cho mỗi HS; nhằm tạo ra những lớp người năng động, có kiến thức, đáp ứng được những vấn đề thực tiễn của thời đại công nghệ 4.0 đặt ra
Tài liệu tham khảo
1 Bộ GD&ĐT (2020), Công văn số 5512/BGDĐT – GDTrH ngày 18 tháng 12 năm 2020 của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT, Hà Nội
2 Bộ GD&ĐT (2018), Chương trình giáo dục phổ thông, chương trình tổng thể, Hà Nội
3 Bộ GD&ĐT (2018), Thông tư số 32/2018/ TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng
Bộ GD&ĐT, Hà Nội
4 Nguyễn Minh Đường (Tổng chủ biên kiêm chủ biên), Trần Mai Thu (2020), Công nghệ 9, lắp đặt mạng điện trong nhà, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội