Bài giảng Xã hội học - Hoàng Thị Huyền

Bài giảng Xã hội học cung cấp cho người học những kiến thức như: đối tượng, chức năng của xã hội học; khái quát lịch sử hình thành xã hội học; xã hội học về cơ cấu xã hội; phương pháp nghiên cứu xã hội học; xã hội học về chính sách xã hội; xã hội học về dư luận xã hội;... Mời các bạn cùng tham khảo!

H u y n

Đ ng Nai , 2015 ồ

Có r t nhi u đ nh nghĩa khác nhau v  XHH:ấ ề ị ề

­ “XHH là khoa h c nghiên c u v  con ngọ ứ ề ười và XH” ( Arce Abelto – Hà Lan)

­ “ XHH là khoa h c nghiên c u v  các m i quan h  XH thông qua các s  ki n, hi n tọ ứ ề ố ệ ự ệ ệ ượ  ng

và quá trình XH” ( TS. Nguy n Minh Hòa)ễ

­ “ XHH là khoa h c nghiên c u có h  th ng v  đ i s ng c a các nhóm ngọ ứ ệ ố ề ờ ố ủ ười” ( Bruce J.Cohen và c ng s )ộ ự

à “ XHH là khoa h c nghiên c u các quy lu t và xu họ ứ ậ ướng c a s  phát sinh, phát tri n và bi nủ ự ể ế  

đ i c a các ho t đ ng XH, quan h  XH, s  tổ ủ ạ ộ ệ ự ương tác gi a ch  th  XH cùng các hình thái bi uữ ủ ể ể  

hi n c a chúng”.ệ ủ

II. Đ i tố ượng c a XHHủ

­ Đ i tố ượng nghiên c u c a XHH là các hi n tứ ủ ệ ượng c a XH, các s  ki n XH đó là nh ng sủ ự ệ ữ ự 

ki n có tính các t p th ệ ậ ể

­ XHH nghiên c u c u trúc XH; các t  ch c, nhóm và c ng đ ng XH. ứ ấ ổ ứ ộ ồ

­ XHH nghiên c u m i tứ ố ương tác XH, m i quan h  c a con ngố ệ ủ ười trong c ng đ ng đ  tìm raộ ồ ể  logic, c  ch  v n hành ti m  n bên trong, phát hi n tính quy lu t c a các hình thái v n đ ng, phátơ ế ậ ề ẩ ệ ậ ủ ậ ộ  tri n c a XH.ể ủ

­ XHH nghiên c u cái XH c a th c t i XH. ứ ủ ự ạ

III. Các ph m trù và khái ni m XHH c  b nạ ệ ơ ả

1. Tương tác XH

1.1. Khái ni m ệ

Tương tác XH là hình th c giao ti p XH hay trao đ i gi a cá nhân và các c ng đ ng, trongứ ế ổ ữ ộ ồ  

đó m i quan h  qua l i c a h  đố ệ ạ ủ ọ ược th c hi n, hành đ ng XH đự ệ ộ ược di n ra và đễ ượ ực s  thích  ngứ  

c a m t hành đ ng này hay m t hành đ ng khác, qua đó cũng tìm th y cái chung trong s  hi uủ ộ ộ ộ ộ ấ ự ể  

1.3 Đ c đi m c a t ặ ể ủ ươ ng tác XH

     ­ Là hành đ ng xã h i liên t c, là s  đáp l i c a m t ch  th  này v i m t ch  th  khác trên haiộ ộ ụ ự ạ ủ ộ ủ ể ớ ộ ủ ể  

c p đ : vĩ mô và vi mô.ấ ộ

­ Cá nhân v a là ch  th  v a là khách th  trong quá trình từ ủ ể ừ ể ương tác, và đ u ch u  nh hề ị ả ưở  ng

c a các giá tr , chu n m c c a XH , c a nh ng ti u văn hóa, th m chí là các vùng văn hóa khácủ ị ẩ ự ủ ủ ữ ể ậ  nhau

­ Trong tương tác, m i ngỗ ườ ềi đ u ch u nh ng l c tị ữ ự ương tác khác nhau, có ý nghĩa khác nhau và 

­ D a vào nh ng lĩnh v c c  b n c a đ i s ng xã h i, ngự ữ ự ơ ả ủ ờ ố ộ ười ta phân chia thành các lo i hình:ạ  

QH kinh t , QH chinh tr , QH văn hóa XH.ế ị

­ D a vào tính ch t c a các ki u quan h , ngự ấ ủ ể ệ ười ta chia thành quan h  v t ch t ( s n xu t, l uệ ậ ấ ả ấ ư  thông, phân ph i, trao đ i, tiêu dùng…)   và quan h  tinh th n ( văn hóa, tâm linh, tôn giáo, tínố ổ ệ ầ  

ngưỡng…)

     ­ Theo v  th : QHXH theo chi u ngang và QHXH theo chi u d c ị ế ề ề ọ

­ Văn hóa v t th  ( v t ch t): bao g m nh ng s n ph m văn hóa dậ ể ậ ấ ồ ữ ả ẩ ướ ại d ng là t  li u s nư ệ ả  

xu t: danh lam th ng c nh, di tích l ch s  và nh ng t  li u sinh ho t b ng đ  th  công mấ ắ ả ị ử ữ ư ệ ạ ằ ồ ủ ỹ ngh …ệ

­ Văn hóa phi v t th  ( tinh th n): bao g m t t c  các lo i hình ngh  thu t: âm nh c, múa, h iậ ể ầ ồ ấ ả ạ ệ ậ ạ ộ  

h a, sân kh u, đi n  nh…ọ ấ ệ ả

3.3. Các thành t  văn hóa: ố

­ Bi u tể ượng: là b t c  th  gì mang m t ý nghĩa c  th  và đấ ứ ứ ộ ụ ể ược hi u gi ng nhau b i các cáể ố ở  nhân trong cùng m t n  văn hóa.ộ ề

­ Giá tr : là nh ng gì thu c v  cái t t, cái đ p, đ nh hị ữ ộ ề ố ẹ ị ướng cho cu c s ng xã h i.ộ ố ộ

­ Ni m tin: là nh ng bày t  mà m i ngề ữ ỏ ọ ười cho đó là s  th t.ự ậ

­ Chu n m c: là nh ng quy t c đ nh hẩ ự ữ ắ ị ướng cho hành vi con người trong nh ng hoàn c nh cữ ả ụ 

XHH là quá trình tương tác XH kéo dài su t đ i , là quá trình con ngố ờ ười thu nh n nh ngậ ữ  

ki n th c, k  năng, phong t c, quy t c, giá tr  văn hóa c a XH đ  hình thành m t con ngế ứ ỹ ụ ắ ị ủ ể ộ ười trong 

XH và qua đó cá nhân phát tri n kh  năng c a mình, h c cách đóng vai trò đ  gia nh p vào XH.ể ả ủ ọ ể ậHay nói cách khác là quá trình con người liên t c ti p thu văn hóa vào nhân cách c a mìnhụ ế ủ  

đ  s ng trong XH nh  là m t thành viên.ể ố ư ộ

4.2 Các đ c đi m c a XHH ặ ể ủ

H u y n

­  XHH là m t quá trình hai m t. M t m t cá nhân ch u s  tác đ ng c a XH, m t khác cáộ ặ ộ ặ ị ự ộ ủ ặ  nhân v i tính  tích c c, sáng t o c a mình tác đ ng tr  l i đ i v i XH.ớ ự ạ ủ ộ ở ạ ố ớ

­ Cá nhân v a là khách th  v a là ch  th  c a quá trình XHH.ừ ể ừ ủ ể ủ

­ XHH kéo dài su t đ i và là quá trình t t y u.ố ờ ấ ế

­ Quá trình XHH không đ u đ i v i m i ngề ố ớ ỗ ười do s  đòi h i, nghiên c u XH đ i v i m iự ỏ ứ ố ớ ỗ  

người là không gi ng nhau, nó ph  thu c nhi u vào kh  năng XH c a h ố ụ ộ ề ả ủ ọ

­ XHH được th c hi n nh  các thi t ch  s n có nh  gia đình, nhà trự ệ ờ ế ế ẵ ư ường, các doanh nghi p,ệ  

t  ch c XH, các phổ ứ ương th c giao ti p c ng đ ng.ứ ế ộ ồ

4.3 Quá trình XHH

­ XHH trong giai đo n th   uạ ơ ấ

­ XHH trong th i k  đ n trờ ỳ ế ường

­ XHH trong th i k  lao đ ngờ ỳ ộ

­ XHH trong th i k  sau lao đ ngờ ỳ ộ

5. Chu n m c XHẩ ự

5.1 Khái ni m ệ

Chu n m c XH là nh ng yêu c u, nh ng tiêu chu n hành vi do xã h i mong mu n, đ t ra,ẩ ự ữ ầ ữ ẩ ộ ố ặ  

th a nh n và đòi h i m i ngừ ậ ỏ ọ ười ph i tuân th  trong suy nghĩ và hành đ ng.ả ủ ộ

Chu n m c xã h i mang tính l ch s , nó th  hi n thành t  duy c a các con ngẩ ự ộ ị ử ể ệ ư ủ ười trong xã 

h i   m i giai đo n phát tri n nh t đ nh c a l ch s , nó độ ở ỗ ạ ể ấ ị ủ ị ử ượ ấc l y làm thước đo vai trò c a cácủ  con người trong xã h i.ộ

5.2 Phân lo i chu n m c XH ạ ẩ ự

­ Căn c  vào m c đ  nghiêm kh c c a s  tr ng ph t đ i v i vi c vi ph m, chu n m c ứ ứ ộ ắ ủ ự ừ ạ ố ớ ệ ạ ẩ ự XH 

được chia thành hai lo i: l  thói và phép t cạ ề ắ

+ L  thói: ề

+ Phép t c: ắ

­ Căn c  theo đ i tứ ố ượng, phương pháp đi u ti t ho c tính ch t tr ng ph t và quy n l c b oề ế ặ ấ ừ ạ ề ự ả  

v  nh ng chu n m c XH, chu n m c XH chia thành:ệ ữ ẩ ự ẩ ự

+ Chu n m c lu t pháp: là h  th ng chu n m c c  b n nh t, nó đi u ch nh hành vi c aẩ ự ậ ệ ố ẩ ự ơ ả ấ ề ỉ ủ  con người trong h u h t các quan h  ầ ế ệ XH. Chu n m c lu t pháp có tác đ ng t i hành vi c a các cáẩ ự ậ ộ ớ ủ  nhân thông qua s  cự ưỡng ch  t  bên ngoài đ i v i cá nhân.ế ừ ố ớ

+ Chu n m c đ o đ c: là nh ng khuôn m u hành vi  ng x , n p nghĩ và cách th c hànhẩ ự ạ ứ ữ ẫ ứ ử ế ứ  

đ ng độ ược XH ho c m t nhóm XH th a nh n là phù h p v i giá tr  đ i s ng XH. Nó có nhi m vặ ộ ừ ậ ợ ớ ị ờ ố ệ ụ đánh giá ( t t­x u, công b ng­b t công, cao thố ấ ằ ấ ượng­th p hèn ) đ i v i m i hành vi XH. Chu nấ ố ớ ọ ẩ  

H u y n

m c đ o đ c có s  tác đ ng đ n hành vi cá nhân thông qua d  lu n XH và ch  y u b ng s  n iự ạ ứ ự ộ ế ư ậ ủ ế ằ ự ộ  tâm hóa t  giác c a cá nhân.ự ủ

+ Chu n m c chính tr : có tác d ng đi u ti t hành vi c a các ch  th  trong đ i s ng XH,ẩ ự ị ụ ề ế ủ ủ ể ờ ố  

đi u ti t quan h  gi a nh ng Đ ng phái, gi a Nhà nề ế ệ ữ ữ ả ữ ước và nh ng nhóm XH l n. Chu n m c nàyữ ớ ẩ ự  

thường được th  hi n và ghi l i trong các chu n m c khác nh : chu n m c lu t pháp, chu n m cể ệ ạ ẩ ự ư ẩ ự ậ ẩ ự  

đ o đ c ạ ứ

+ Chu n m c t p quán: là nh ng phong t c, t p quán nh m c ng c  các khuôn m u  ngẩ ự ậ ữ ụ ậ ằ ủ ố ẫ ứ  

x , ch  y u là quy t c sinh ho t c ng đ ng c a con ngử ủ ế ắ ạ ộ ồ ủ ườ ượi đ c hình thành trong l ch sị ử

­ Căn c  vào quy mô: có chu n m c chung ( t c là chu n m c c a toàn ứ ẩ ự ứ ẩ ự ủ XH ), chu n m c nhómẩ ự  ( t c là chu n m c c a các h  th ng ứ ẩ ự ủ ệ ố XH nh  ) và chu n m c riêng ( t c là chu n m c c a t ngỏ ẩ ự ứ ẩ ự ủ ừ  

đ a v  ị ị XH

5.3 Đ c đi m c a chu n m c XH ặ ể ủ ẩ ự

­ Thường được hi n th c hóa qua các quy đ nh XH, đệ ự ị ược các thành viên th a nh n và tuânừ ậ  

th ủ

­ Có th  để ược ghi thành văn b n đi u lu t ho c quy ả ề ậ ặ ước không thành văn

­ Có th  bi n đ i theo th i gian­mang tính l ch s  XH.ể ế ổ ờ ị ử

6. Nhóm XH

6.1 Khái ni m ệ

Nhóm XH là t p h p ngậ ợ ười có liên k t v i nhau theo m t tiêu chí nh t đ nh ( có ít nh t 2ế ớ ộ ấ ị ấ  

ngườ ởi tr  lên, thường liên k t v i nhau do có chung s  thích, nguy n v ng, quê hế ớ ở ệ ọ ương, đ a v  XH,ị ị  ngh  nghi p, ho t đ ng XH…)ề ệ ạ ộ  hay nói m t cách khácộ , nhóm xã h i là m t t p h p ngộ ộ ậ ợ ười có liên 

h  v i nhau v  v  th , vai trò, nh ng nhu c u l i ích và nh ng đ nh hệ ớ ề ị ế ữ ầ ợ ữ ị ướng nh t đ nhấ ị

H u y n

­ M i lo i nhóm thỗ ạ ường có nh ng ho t đ ng đ c thù, t  đó m i lo i nhóm có m t phữ ạ ộ ặ ừ ỗ ạ ộ ươ  ng

th c riêng v  c u trúc (ứ ề ấ như c u trúc giao ti p ấ ế , c u trúc l a ch n ấ ự ọ , c u trúc quy n l c ấ ề ự ), v n hànhậ  

và các phương th c  y có kh  năng bi n đ i trong XH.ứ ấ ả ế ổ

­ Nhóm tr  thành tr m trung chuy n h  ý th c c a XH đ n cá nhân và có vai trò to l n trongở ạ ể ệ ứ ủ ế ớ  

C ng đ ng XH là m i quan h  qua l i gi a các cá nhân nh  s  gi ng nhau v  đi u ki nộ ồ ố ệ ạ ữ ờ ự ố ề ề ệ  

t n t i và ho t đ ng c a các cá nhân h p thành c ng đ ng đó, nh  s  g n gũi v  quan đi m, tínồ ạ ạ ộ ủ ọ ộ ồ ờ ự ầ ề ể  

ngưỡng, phong t c, t p quán, văn hóa…ụ ậ

7.2 Phân lo i c ng đ ng ạ ộ ồ

Phân lo i các c ng đ ng XH d a theo các tiêu chí khác nhau:ạ ộ ồ ự

­ Theo ph m vi, quy mô: có c ng đ ng l n, bao g m nhi u cá nhân, thành viên và nh ngạ ộ ồ ớ ồ ề ữ  

c ng đ ng nh  h p, ít thành viên.ộ ồ ỏ ẹ

­ Theo quá trình: có c ng đ ng độ ồ ược xác l p t  truy n th ng, phong t c lâu đ i, có nh ngậ ừ ề ố ụ ờ ữ  

c ng đ ng m i độ ồ ớ ược xác l p d a theo nh ng nhu c u, l i ích và m c đích m i n y sinh trongậ ự ữ ầ ợ ụ ớ ả  

­ Các thành viên t  nguy n ph n đ u, gi  gìn và phát huy các giá tr  chung.ự ệ ấ ấ ữ ị

­ Tính ph c t p hay đ n gi n, ch t ch  hay l ng l o c a c ng đ ng ph  thu c vào c  s , đi uứ ạ ơ ả ặ ẽ ỏ ẻ ủ ộ ồ ụ ộ ơ ở ề  

ki n v t ch t và quan ni m, ý th c c a các thành viên trong c ng đ ng.ệ ậ ấ ệ ứ ủ ộ ồ

8. V  th  XHị ế

8.1 Khái ni m ệ

VTXH là ch  đ ng c a m i cá nhân trong thang b c XH ,ỗ ứ ủ ỗ ậ trong h  th ng các m i quan hệ ố ố ệ 

XH, xác đ nh m i quan h  c a cá nhân ( hay nhóm) v i ngị ố ệ ủ ớ ười khác ( hay nhóm khác) hay VTXH 

là v  trí c a con ngị ủ ười trong XH

8.2 Phân lo i ạ

­ VT t  nhiênự

­ M i cá nhân có th  có nhi u v  thỗ ể ề ị ế khác nhau trong các m i quan h  ố ệ XH khác nhau. Các vị 

th  này tác đ ng đ n hành đ ng c a m i cá nhân trong quan h  v i nh ng ngế ộ ế ộ ủ ỗ ệ ớ ữ ười xung quanh

­ Các v  th  giúp xác đ nh đị ế ị ược v  trí cao hay th p c a cá nhân, c a các nhóm ị ấ ủ ủ XH, t  đó nh nừ ậ  

bi t đế ược các t ng l p ầ ớ XH khác nhau

9. Vai trò XH

9.1 Khái ni m ệ

Vai trò XH là m t t p h p nh ng chu n m c, hành vi, nghĩa v  và quy n l i g n v i m t vộ ậ ợ ữ ẩ ự ụ ề ợ ắ ớ ộ ị 

th  nh t đ nh ( là nh ng vi c cá nhân đế ấ ị ữ ệ ược và ph i làm khi   v  th  nào đó đáp  ng mong chả ở ị ế ứ ờ 

* M i quan h  gi a v  th  và vai trò:ố ệ ữ ị ế

­ V  th  và vai trò luôn g n bó m t thi t, chúng là 2 m t c a m t v n đ ị ế ắ ậ ế ặ ủ ộ ấ ề

­ Vai trò ph  thu c vào v  th ụ ộ ị ế

­ M t v  th  có th  có nhi u vai trò ộ ị ế ể ề

­ V  th  thị ế ường  n đ nh h n, ít bi n đ i h n vai trò.ổ ị ơ ế ổ ơ

­ S  bi n đ i vai trò ph  thu c vào s  bi n đ i v  th ự ế ổ ụ ộ ự ế ổ ị ế

­ V  th  và vai trò thị ế ường th ng nh t song đôi khi cũng g p mâu thu n ố ấ ặ ẫ

10. Thi t ch  xã h iế ế ộ

10.1 Khái ni m ệ

TCXH là m t h  th ng các quy đ nh, lu t l , giá tr  và c u trúc xã h i nh m m c đích duy trìộ ệ ố ị ậ ệ ị ấ ộ ằ ụ  

s  t n t i và bi n đ i xã h i theo m t hự ồ ạ ế ổ ộ ộ ướng nh t đ nh.ấ ị

H u y n

Nói m t cách khác, thi t ch  xã h i là phộ ế ế ộ ương th c t  ch c và nguyên t c v n hành xã h i ứ ổ ứ ắ ậ ộ

nh m duy trì và b o v  các giá tr  xã h i và th c hi n thành công các m c tiêu xã h i qua các bằ ả ệ ị ộ ự ệ ụ ộ ướ  cphát tri n xã h i.ể ộ

10.2 Các lo i TCXH ạ

Trong m t XH thộ ường t n t i 5 TC c  b n:ồ ạ ơ ả

1. TC kinh t  là nh ng lu t l , quy đ nh do Nhà nế ữ ậ ệ ị ước đ t ra bu c m i ngặ ộ ọ ười trong xã h iộ  

ph i tuân th  trong các ho t đ ng kinh t , ho c mang tính kinh t , đ m b o quá trình s n xu t,ả ủ ạ ộ ế ặ ế ả ả ả ấ  phân ph  nh m đ t t i m c tiêu phát tri n kinh t  xã h i; mà trong đó m u ch t là v n đ  l i íchố ằ ạ ớ ụ ể ế ộ ấ ố ấ ề ợ  

và v n đ  s  h u kinh t ấ ề ở ữ ế

2. TC chính tr  là các quy đ nh và đi u l  c a Nhà nị ị ề ệ ủ ước v  vi c n m gi  và s  d ng quy nề ệ ắ ữ ử ụ ề  

l c. Đ m b o vi c thi t l p và gi  v ng quy n l c chính tr , gi i quy t các v n đ  đ i n i và đ iự ả ả ệ ế ậ ữ ữ ề ự ị ả ế ấ ề ố ộ ố  ngo i.ạ

3. TC tôn giáo, tín ngưỡng là nh ng lu t l , ữ ậ ệ ước ch  do Nhà nế ước và các giáo phái đ t raặ  

nh m t  ch c, ki m soát các ho t đ ng tôn giáo, tín ngằ ổ ứ ể ạ ộ ưỡng c a công dân vì m c tiêu  n đ nh vàủ ụ ổ ị  phát tri n xã h i nói chung.ể ộ

4. TC gia đình: là h  th ng các quy đ nh, quy ệ ố ị ước, lu t l  do xã h i và Nhà nậ ệ ộ ước đ t ra đặ ể tác đ ng lên các công dân trong quá trình t n t i và phát tri n nh m đi u hoà hành vi, tình c m c aộ ồ ạ ể ằ ề ả ủ  con người. 

 TCGĐ th c hi n các ch c năng c  b n sau: ch c năng kinh t , sinh s n, chăm sóc, b o vự ệ ứ ơ ả ứ ế ả ả ệ 

người già, nuôi d y tr  em, tho  mãn nhu c u tình c m c a các thành viên trong gia đình…ạ ẻ ả ầ ả ủ

5. TC giáo d c: là nh ng quan đi m, ch  trụ ữ ể ủ ương, lu t l , quy ậ ệ ước c a Nhà nủ ước và xã h iộ  

đ i v i m i công dân trong s  nghi p xây d ng các ho t đ ng giáo d c đào t o c a đ t nố ớ ọ ự ệ ự ạ ộ ụ ạ ủ ấ ước, là quá trình xây d ng n n văn hoá, con ngự ề ười m i trong XHCN và truy n th  nh ng tri th c khoaớ ề ụ ữ ứ  

h c nói chung nh m m c tiêu duy trì, phát tri n xã h i. ọ ằ ụ ể ộ

TCGD th c hi n các ch c năng: cung c p tri th c, giúp con ngự ệ ứ ấ ứ ười rèn luy n k  năng k  x oệ ỹ ỹ ả  ngh  nghi p, hình thành nhân cách con ngề ệ ười, chuy n giao các si s n văn hóa cho các th  h  ( n nể ả ế ệ ề  văn minh, các thành t u, khoa h c công ngh , các hi u bi t, các tri th c v  các quy lu t t  nhiênự ọ ệ ể ế ứ ề ậ ự  

và xã h i )ộ

10.3 Đ c đi m c a TC ặ ể ủ

­ TCXH có đ c tr ng là khá b n v ng ( vì d a trên nh ng giá tr  và chu n m c có t  lâu đ i ),ặ ư ề ữ ự ữ ị ẩ ự ừ ờ  

bi n đ i ch m ch p h n so v i s  bi n đ i c a ế ổ ậ ạ ơ ớ ự ế ổ ủ XH

­ Các TCXH  ch  y u thủ ế ường duy trì nh ng giá tr , chu n m c chung và có xu hữ ị ẩ ự ướng phụ thu c nhau.ộ

H u y n

­ Nh ng TC có xu hữ ướng trở thành tiêu đi m c a nh ng v n đ  ể ủ ữ ấ ề XH ch  y u vì nó đủ ế ược xây 

d ng trên c  s  nh ng nhu c u ự ơ ở ữ ầ XH c  b n nên TCơ ả XH nào đ  v  cũng tr  thành nh ng v n đ  ổ ỡ ở ữ ấ ề XH nghiêm tr ng.ọ

V. Ch c năng c a XHHứ ủ

­ Ch c năng nh n th c  ứ ậ ứ

XHH có nhi m v  phân tích lý lu n ho t đ ng nh n th c v  XH, xây d ng lý lu n vàệ ụ ậ ạ ộ ậ ứ ề ự ậ  

phương pháp lu n đ  nh n th c XH nên XHH trang b  nh ng chi th c khoa h c, nh ng quy lu tậ ể ậ ứ ị ữ ứ ọ ữ ậ  phát tri n và ngu n g c c a s  phát tri n XH. Nó v ch ra nh ng quy lu t khách quan c a các hi nể ồ ố ủ ự ể ạ ữ ậ ủ ệ  

tượng và các quá trình XH. Đ ng th i XHH còn xác đ nh đồ ờ ị ược nh ng nhu c u phát tri n c a  XHữ ầ ể ủ  

và các ho t đ ng XH c a con ngạ ộ ủ ười nên nó đã t o ra đạ ược nh ng ti n đ  đ  nh n th c tri n v ngữ ề ề ể ậ ứ ể ọ  phát tri n c a XH.ể ủ

­ Ch c năng th c ti n ( là ch c năng quan tr ng c a XHH) ứ ự ễ ứ ọ ủ

XHH đ a vào s  phân tích các hi n tư ự ệ ượng XH đ  làm sáng t  các tri n v ng và xu hể ỏ ể ọ ướ  ngphát tri n c a XH. Đ c bi t là khi nghiên c u các quan h  XH, XHH giúp con ngể ủ ặ ệ ứ ệ ườ ặi đ t các quan 

h  XH c a mình dệ ủ ướ ự ểi s  ki m soát c a b n thân va đi u hòa các quan h  đó cho phù h p v i yêuủ ả ề ệ ợ ớ  

c u c a s  phát tri n ti n b  XH. Vi c d  báo XH d a trên c  s  nh n th c sâu s c các quy lu tầ ủ ự ể ế ộ ệ ự ự ơ ở ậ ứ ắ ậ  

và xu hướng phát tri n c a XH là đi u ki n và ti n đ  đ  có k  ho ch và qu n lý XH m t cáchể ủ ề ệ ề ề ể ế ạ ả ộ  khoa h c.ọ

­ Ch c năng qu n lý: ứ ả

Có th  coi ch c năng qu n lý XH là quan tr ng nh t c a XHH. B i l , do tính đ c thù c aể ứ ả ọ ấ ủ ở ẽ ặ ủ  

nó, XHH tham gia đ c l c, thi t th c và tr c ti p vào công tác qu n lý XH.ắ ự ế ự ự ế ả

Trong các khoa h c, XHH là ngu n cung c p ch  y u cho các thông tin c n thi t cho côngọ ồ ấ ủ ế ầ ế  tác qu n lý. Nó cung c p thông tin v   ng x  c a h  th ng XH   t t c  các c p đ  và c p nh t,ả ấ ề ứ ử ủ ệ ố ở ấ ả ấ ộ ậ ậ  cung c p tri th c lý lu n t ng quan và thông tin th c nghi m. Trên th c t , không có hi n tấ ứ ậ ổ ự ệ ự ế ệ ượ  ng

XH nào l i đ ng ngoài ph m vi nghiên c u c a XHH. Vì v y có th  coi XHH là b  ph n h u cạ ứ ạ ứ ủ ậ ể ộ ậ ữ ơ 

H u y n

Giúp hi u rõ t  tể ư ưởng, t ng l p nhân dân, n m b t đầ ớ ắ ắ ược d  lu n XH, tuyên truy n giáoư ậ ề  

d c t  tụ ư ưởng cho qu n chúng, nâng cao hi u qu  công tác qu n lý XH.ầ ệ ả ả

Có th  nh n th y đi u này trong các nhà t  tể ậ ấ ề ư ưởng c  và c n đ i Đông – Tây nh  Kh ngổ ậ ạ ư ổ  

T , Lão T , M nh T , Hàn Phi T , Platon, Arixtot…ử ử ạ ử ử

II.Giai đo n XHH tr  thành m t khoa h c đ c l pạ ở ộ ọ ộ ậ

1. Ti n đ  cho s  ra đ i và phát tri n XHHề ề ự ờ ể

1.1 Ti n đ  v  kinh t  ­ xã h i ề ề ề ế ộ

S  xu t hi n và phát tri n h  th ng kinh t  TBCN đã phá v  tr t t  XH phong ki n, gây raự ấ ệ ể ệ ố ế ỡ ậ ự ế  

nh ng xáo tr n, bi n đ i trong đ i s ng kinh t  c a các t ng l p XH. T  đó đ t ra  nhu c u ph iữ ộ ế ổ ờ ố ế ủ ầ ớ ừ ặ ầ ả  

l p l i tr t t ,  n đ nh XH và nhu c u nh n th c đ  gi i quy t nh ng v n đ  m i m  n y sinh tậ ạ ậ ự ổ ị ầ ậ ứ ể ả ế ữ ấ ề ớ ẻ ả ừ 

cu c s ng đang bi n đ ng đó nh : di dân, tha hóa l i s ng, b t bình đ ng, phân hóa giàu nghèo,ộ ố ế ộ ư ố ố ấ ẳ  

d ch b nh…Trong b i c nh nh  v y, XHH ra đ i đáp  ng nhu c u nh n th c và c i bi n XHị ệ ố ả ư ậ ờ ứ ầ ậ ứ ả ế  

b ng r t nhi u các công trình nghiên c u v  các s  ki n, hi n tằ ấ ề ứ ề ự ệ ệ ượng, quá trình XH, ph n ánh đúngả  

th c tr ng, b n ch t XH đó đ ng th i v ch ra nh ng nguyên nhân, ch  ra nh ng bi n pháp gi iự ạ ả ấ ồ ờ ạ ữ ỉ ữ ệ ả  quy t chúng.ế

1.2 Ti n đ  v  chính tr  ­ xã h i ề ề ề ị ộ

Cu c cách m ng TS Pháp 1789 m  đ u cho th i k  tan rã ch  đ  phong ki n, l p nên m tộ ạ ở ầ ờ ỳ ế ộ ế ậ ộ  

ch  đ  m i làm thay đ i căn b n th  ch  chính tr  Châu Âu lúc đó.ế ộ ớ ổ ả ể ế ị

Bi n đ ng chính tr  theo con đế ộ ị ường ti n hóa   Anh và Đ c v i t  do ngôn lu n TS và t  doế ở ứ ớ ự ậ ự  bóc l t s c lao đ ng c a công nhân.ộ ứ ộ ủ

Công xã Pari 1871: m  ra cu c cách m ng VS đ u tiên trong l ch s ở ộ ạ ầ ị ử

Cách m ng tháng 10 Nga 1917 m  đạ ở ường cho t ng l p ti n b  v i lý tầ ớ ế ộ ớ ưởng XHCN

T  nh ng bi n đ ng v  chính tr  đó, các nhà t  từ ữ ế ộ ề ị ư ưởng XHCN đã miêu t , tìm hi u quáả ể  trình, hi n tệ ượng XH đ  ph n ánh và gi i thích nh ng bi n đ ng chính tr  đang di n ra quanh h ể ả ả ữ ế ộ ị ễ ọ  

H u y n

M t s  ngộ ố ười còn tìm con đường bi n pháp đ  l p l i tr t t  và duy trì s  ti n b  XH.( các côngệ ể ặ ạ ậ ự ự ế ộ  trình nghiên c u đ u ch u  nh hứ ề ị ả ưởng c a h c thuy t CNXH Pháp)ủ ọ ế

1.3 Ti n đ  v  lý lu n và ph ề ề ề ậ ươ ng pháp lu n ậ

­ V  m t lý lu n: b t ngu n t  nh ng t  tề ặ ậ ắ ồ ừ ữ ư ưởng khoa h c và văn hóa th i đ i Ph c H ng thọ ờ ạ ụ ư ế 

k  18: các nhà t  tỷ ư ưởng Anh­Pháp cho r ng con ngằ ườ ầi c n được thoát kh i nh ng ràng bu c, h nỏ ữ ộ ạ  

ch  bên ngoài ( nh ng quy t c, lu t l ) đ  t  do c nh tranh phát tri n.ế ữ ắ ậ ệ ể ự ạ ể

Vì th  c n nghiên c u đ  thay th  XH b ng XH m i ti n b  h n cho phù h p v i nhu c u,ế ầ ứ ể ế ằ ớ ế ộ ơ ợ ớ ầ  

b n ch t và quy n l i c a con ngả ấ ề ợ ủ ười. Đó là con đường khai sáng

­ V  m t phề ặ ương pháp lu n:ậ

Th  gi i quan khoa h c đế ớ ọ ược thay đ i: th  gi i đổ ế ớ ược xem nh  m t th  th ng nh t, có tr tư ộ ể ố ấ ậ  

t , có quy lu t và có th  hi u đự ậ ể ể ược, gi i thích đả ược b ng các ph m trù, khái ni m và phằ ạ ệ ươ  ngpháp nghiên c u khoa h c.ứ ọ

Vì th  các nhà nghiên c u t p trung vào các v n đ , s  ki n hi n tế ứ ậ ấ ề ự ệ ệ ượng XH, các hành 

đ ng XH c a con ngộ ủ ười và các quy lu t t  ch c XH đ  xây d ng m t XH t t đ p h n.ậ ổ ứ ể ự ộ ố ẹ ơ

c a ông là đo n tuy t d t khoát v i l i t  duy t  bi n thu n túy và đ a vào b n thân nó nh ng triủ ạ ệ ứ ớ ố ư ư ệ ầ ư ả ữ  

th c th c ch ng. Ông đòi h i XHH ph i có t  cách nh  b t k  khoa h c t  nhiên nào khác.ứ ự ứ ỏ ả ư ư ấ ỳ ọ ự

Ông đã nêu ra m t s  câu h i nghiên c u c  b n nh  tr t t  XH là gì, làm th  nào đ  thi tộ ố ỏ ứ ơ ả ư ậ ự ế ể ế  

l p và duy trì tr t t  XH, s  ti n b  XH, và cho r ng ph i áp d ng mô hình phậ ậ ự ự ế ộ ằ ả ụ ương pháp lu nậ  khoa h c t  nhiên, th c ch ng đ  nghiên c u chúng m t cách có h  th ng.ọ ự ự ứ ể ứ ộ ệ ố

M c dù quan ni m v  XHH c a ông còn nhi u h n ch  nh ng ông v n đặ ệ ề ủ ề ạ ế ư ẫ ược coi là th y tủ ổ 

c a XHH.ủ

2.1.2 Herbert Spencer ( 1829­1903)

Spencer, nhà tri t h c và XHH Anh đã có công v n d ng thuy t ti n hóa vào nghiên c uế ọ ậ ụ ế ế ứ  XHH. Ông s  d ng tri t đ  các quy lu t và các khái ni m c a thuy t ti n hóa sinh h c nh  “ cử ụ ệ ể ậ ệ ủ ế ế ọ ư ơ 

th , bi n d , di truy n, thích nghi…vào gi i thích các hi n tể ế ị ề ả ệ ượng XHH.Ông coi XHH nh  là m tư ộ  

“c  th  s ng”, “c  th  siêu h u c ”, “ siêu th c th ” và s  ti n b  XH t  th i đ i mông mu iơ ể ố ơ ể ữ ơ ự ể ự ế ộ ừ ờ ạ ộ  

đ n th i đ i văn minh tuân theo c  ch  ch n l c t  nhiên và theo con đế ờ ạ ơ ế ọ ọ ự ường ti n hóa t  th p đ nế ừ ấ ế  cao, t  đ n gi n đ n ph c t p.ừ ơ ả ế ứ ạ

Ông xác đ nh đ i tị ố ượng nghiên c u c a XHH là các s  ki n XH và đ  ra quy t c c aứ ủ ự ệ ề ắ ủ  

phương pháp XHH

2.1.4 Max Werber ( 1864­1920)

Là nhà XHH người Đ c. Ông đã phát tri n m t s  ph m trù, khái ni m và phứ ể ộ ố ạ ệ ương pháp 

ti p c n m i trong XHH, trong đó quan tr ng nh t là khái ni m hành đ ng XH, thuy t phân t ngế ậ ớ ọ ấ ệ ộ ế ầ  

XH và bi n đ i XH.ế ổ

Theo ông, đ i tố ượng nghiên c u c a XHH là hành vi có ý th c ch  quan c a con ngứ ủ ứ ủ ủ ườ  i

hướng t i ngớ ười khác, tính đ n ngế ười khác

2. 2 Xã h i h c Mác­ Lênin ộ ọ

2.2.1 Quan đi m c a K.Marx và V.I.Lênin: nghiên c u hình thái kinh t  XH, cách nhìn ể ủ ứ ế   DVBC v  XH, lý thuy t giai c p ề ế ấ

­ Nghiên c u hình thái kinh t  XH: XH luôn v n đ ng và phát tri n theo quy lu t khách quanứ ế ậ ộ ể ậ  

và ph i tr i qua nh ng hình thái kinh t  XH khác nhau ( 5 hình thái trong l ch s ). Trong XH, quanả ả ữ ế ị ử  

h  s n xu t ph i phù h p v i tính ch t và trình đ  c a l c lệ ả ấ ả ợ ớ ấ ộ ủ ự ượng s n xu t, CSHT quy t đ nhả ấ ế ị  KTTT

­ Lý thuy t v  giai c p: trong m i m t hình thái KTXH đ u có giai c p đ i bi u cho QHSXế ề ấ ỗ ộ ề ấ ạ ể  

và l ch s  c a nhân lo i. Xu t phát t  quan đi m: m i s  b t bình đ ng, phân chia giai c p trongị ử ủ ạ ấ ừ ể ọ ự ấ ẳ ấ  

XH xét đ n cùng là do kinh t , do chi m h u t  nhân v  TLSX.ế ế ế ữ ư ề

Mu n xóa b  giai c p ch  b ng con đố ỏ ấ ỉ ằ ường đ u tranh giai c p, đó là cách m ng.ấ ấ ạ

­ Cách nhìn DVBC v  XH:ề

+ Quan đi m DV v  XH: XH là s n ph m c a quá trình phát tri n trong t  nhiên nên khiể ề ả ẩ ủ ể ự  nghiên c u b t k  XH nào cũng ph i đi t  th c t  XH  y, t n t i XH nh  th  nào thì ý tth c XHứ ấ ỳ ả ừ ự ế ấ ồ ạ ư ế ứ  

ph n ánh nh  th   y, t n t i XH quy t đ nh ý th c XH.ả ư ế ấ ồ ạ ế ị ứ

+ Quan đi m bi n ch ng v  XH: m i s  v t, hi n tể ệ ứ ề ọ ự ậ ệ ượng trong XH đ u có m i quan hề ố ệ 

bi n ch ng tác đ ng qua l i l n nhau, luôn n m trong s  v n đ ng và phát tri n.ệ ứ ộ ạ ẫ ằ ự ậ ộ ể

2.2.2 V  trí, ý nghĩa ị

H u y n

Quan đi m c a Marx t o thành b  khung lý lu n và phể ủ ạ ộ ậ ương pháp lu n nghiên c u XHHậ ứ  cho nhi u hề ướng nghiên c u khác nhau, ch ng h n: tác đ ng t i trào l u lý lu n phê phán, lý lu nứ ẳ ạ ộ ớ ư ậ ậ  

v  mâu thu n XH, lý lu n v  Nhà nề ẫ ậ ề ước, v  văn hóa, v  c  c u XH, v  h  th ng th  gi i…ề ề ơ ấ ề ệ ố ế ớ

Các nhà XHH Macxit c n v n d ng phép DVBC c a Marx đ  nghiên c u c  c u XH, mâuầ ậ ụ ủ ể ứ ơ ấ  thu n XH và phân t ng XH…C n v n d ng CNDVLS đ  phân tích s  bi n đ i XH.ẫ ầ ầ ậ ụ ể ự ế ổ

Làm theo l i c a Marx: không ch  gi i thích th  gi i mà còn c i bi n th  gi i.ờ ủ ỉ ả ế ớ ả ế ế ớ

2.3 Nh ng xu h ữ ướ ng XHH hi n đ i trên th  gi i và Vi t Nam ệ ạ ế ớ ệ

2.3.1 XHH Vĩ mô   Châu Âu ở

Phát tri n m nh m  nh t là   Pháp vào nh ng năm 1920­1930 v i trào l u XHH c u trúc.ể ạ ẽ ấ ở ữ ớ ư ấ  

Đ i tố ượng nghiên c u là tính ch nh th  c a t  ch c XH, tính h  th ng c a th  gi i trong m i quanứ ỉ ể ủ ổ ứ ệ ố ủ ế ớ ố  

h  chi ph i cá nhân nh  văn hóa, thi t ch  XH, m ng lệ ố ư ế ế ạ ưới XH…

2.3.2 XHH Vi mô   M ở ỹ

Cùng v i s  phát tri n m nh c a khoa h c k  thu t, s  phát tri n công nghi p hóa   M ,ớ ự ể ạ ủ ọ ỹ ậ ự ể ệ ở ỹ  

nh t là Chi n tranh th  gi i I, II n  ra làm n y sinh hàng lo t v n đ  c p thi t liên quan đ n hànhấ ế ế ớ ổ ả ạ ấ ề ấ ế ế  

vi cá nhân và XH trong các nhóm XH người M  T  đó hình thành nhanh chóng hỹ ừ ướng ti p c nế ậ  XHH t  phía hành vi. Trong th i gian ng n, XHH M  chi m  u th  v i t  cách ti p c n vi mô.ừ ờ ắ ỹ ế ư ế ớ ư ế ậ  Phân tích hành vi XH và tương tác cá nhân, nhóm XH

TL: K  t  khi hình thành v i t  cách là m t khoa h c đ c l p ( gi a th  k  XIX ) đ nể ừ ớ ư ộ ọ ộ ậ ữ ế ỷ ế  

nh ng năm 60 ( th  k  XX ) XHH phát tri n nhanh chóng   M  v i hai l i ti p c n đ i tữ ế ỷ ể ở ỹ ớ ố ế ậ ố ượ  ngkhác nhau: c u trúc XH và hành vi XH.ấ

2.3.3 XHH Macxit   Liên Xô và Đông Âu ở

Phát tri n m nh vào nh ng năm 1960. XHH Macxit l y THDVBC và DVLS làm c  s  choể ạ ữ ấ ơ ở  

nh n th c lu n. K t h p c  hai bình di n c u trúc XH và hành đ ng XH trong m t th  th ng nh tậ ứ ậ ế ợ ả ệ ấ ộ ộ ể ố ấ  

T  nh ng năm 70, XHH m i chính th c tr  thành khoa h c đ c l p và đừ ữ ớ ứ ở ọ ộ ậ ược đ a vàoư  

chương trình gi ng d y   nhi u trả ạ ở ề ường Đ i h c và H c vi n. Coi CNDVLS và CNDVLS làm cạ ọ ọ ệ ơ 

s  nh n th c lu n, làm nguyên lý xây d ng tri th c XHH cho mình.ở ậ ứ ậ ự ứ

mà công cu c đ i m i kinh t  ­ XH theo hộ ổ ớ ế ướng công nghi p hóa, hi n đ i hóa đ t nệ ệ ạ ấ ước đ t ra.ặ

Ch ươ ng III: XàH I H C V  C  C U XàH I Ộ Ọ Ề Ơ Ấ Ộ

I. Khái ni m c  c u xã h iệ ơ ấ ộ

C  c u xã h i là k t c u và hình th c t  ch c xã h i bên trong c a m t h  th ng xã h iơ ấ ộ ế ấ ứ ổ ứ ộ ủ ộ ệ ố ộ  

nh t đ nh – bi u hi n nh  là m t s  th ng nh t tấ ị ể ệ ư ộ ự ố ấ ương đ i b n v ng c a các nhân t , các m i liênố ề ữ ủ ố ố  

h , các thành ph n c  b n nh t c a h  th ng xã h i đó. Nh ng thành t  này t o ra b  khung choệ ầ ơ ả ấ ủ ệ ố ộ ữ ố ạ ộ  

t t c  xã h i loài ngấ ả ộ ười. 

C  c u l a tu i là s  phân b  t ng s  dân c  theo t ng đ  tu i ho c nhóm l a tu i nh tơ ấ ứ ổ ự ố ổ ố ư ừ ộ ổ ặ ứ ổ ấ  

đ nh.ị  Có th  phân thành các nhóm: nhóm tu i lao đ ng, nhóm trong đ  tu i lao đ ng, nhóm t  0­5ể ổ ộ ộ ổ ộ ừ  

tu i, 5­10,10­15, nhóm trong đ  tu i sinh đổ ộ ổ ẻ, nhóm ngoài đ  tu i sinh độ ổ ẻ… 

3 C  c u XH h c v n ­ ngh  nghi p ơ ấ ọ ấ ề ệ

CCXH h c v nọ ấ  là tìm hi u trình đ  h c v n c a dân c : s  ngể ộ ọ ấ ủ ư ố ười bi t ch , s  ngế ữ ố ườ ượ  i đ c

ph  c p ti u h c, s  ngổ ậ ể ọ ố ười có h c hàm h c v , s  ngọ ọ ị ố ười có chuyên môn gi i, tay ngh  cao…ỏ ề

  C  c u ngh  nghi p là s  phân chia dân s  trong đ  tu i lao đ ngơ ấ ề ệ ự ố ộ ổ ộ  theo nh ng ngh  nghi pữ ề ệ  khác nhau  

  C  c u ngh  nghi p tơ ấ ề ệ ìm hi u s  phân công lao đ ng trong ế ự ộ XH ( tương  ng gi a h c v n vàứ ữ ọ ấ  ngh  nghi p, t  l  có vi c làmề ệ ỉ ệ ệ , th t nghi p,ấ ệ  hi n tệ ượng ch y máu ch t xám, s  h p tác lao đ ng ả ấ ự ợ ộ ở 

m i th i đi m c  th , s  bi n đ i gi a các ngành ngh ) và tác đ ng c a nó t i ỗ ờ ể ụ ể ự ế ổ ữ ề ộ ủ ớ XH nói chung

4 C  c u XH c ng đ ng – lãnh th ơ ấ ộ ồ ổ

CCXH CĐ – LT được phân bi t ch  y u thông qua đệ ủ ế ường phân chia ranh gi i v  lãnh th ,ớ ề ổ  theo hình th c t  ch c c  trú, lao đ ng, sinh ho t c a c ng đ ng dân c  ứ ổ ứ ư ộ ạ ủ ộ ồ ư Đó là nh ng khác bi t vữ ệ ề 

v  đi u ki n s ng,ề ề ệ ố  trình đ  s n xu t, l i s ng, m c s ng, th  hi u tiêu dùng, đ c tr ng vănộ ả ấ ố ố ứ ố ị ế ặ ư  hoá, 

m t đ  dân c , thi t ch  xã h i, phong t c t p quán xã h i ậ ộ ư ế ế ộ ụ ậ ộ

Phân t ng XH là s  phân chia các con ngầ ự ười trong xã h i theo nh ng tiêu th c nh t đ nhộ ữ ứ ấ ị  

nh  v  đ a v  kinh t  ( tài s n), đ a v  chính tr  ( quy n l c), đ a v  XH ( uy tín ) cũng nh  m t sư ề ị ị ế ả ị ị ị ề ự ị ị ư ộ ố khác bi t v  ngh  nghi p, h c v n, n i c  trú, phong cách sinh ho t, giao ti p,  ng x … thànhệ ề ề ệ ọ ấ ơ ư ạ ế ứ ử  các t ng l p xã h i khác nhau và có vai trò, v  th  khác nhau trong s  t n t i và phát tri n xã h i.ầ ớ ộ ị ế ự ồ ạ ể ộ

2.2 Hình th c phân t ng XH ứ ầ

Có hai hình th c:ứ

­ Phân t ng đóng: là ki u phân t ng trong đó ranh gi i gi a các t ng l p r t rõ nét và cácầ ể ầ ớ ữ ầ ớ ấ  

cá nhân khó có th  thay đ i đ a v  c a mình m t khi đã n m trong m t t ng l p nh t đ nh. Đ a vể ổ ị ị ủ ộ ằ ộ ầ ớ ấ ị ị ị 

c a m i cá nhân đủ ỗ ược quy đ nh ngay t  khi m i sinh ra b i ngu n g c dòng dõi c a cha m  M tị ừ ớ ở ồ ố ủ ẹ ộ  

cá nhân nào đó khi m i thu c v  đ ng c p nào thì mãi mãi thu c v  đ ng c p đó.ớ ộ ề ẳ ấ ộ ề ẳ ấ

­ Phân t ng m : là ki u phân t ng trong đó ranh gi i gi a các giai c p, t ng l p xã h iầ ở ể ầ ớ ữ ấ ầ ớ ộ  

uy n chuy n và linh ho t h n, các cá nhân có nh ng đi u ki n hay c  h i thay đ i v  trí xã h iể ể ạ ơ ữ ề ệ ơ ộ ổ ị ộ  

c a mình. Đ a v  c a cá nhân thủ ị ị ủ ường ph  thu c vào ngh  nghi p và thu nh p. H u h t các xã h iụ ộ ề ệ ậ ầ ế ộ  

hi n nay trên th  gi i đ u thu c v  h  th ng phân t ng này.ệ ế ớ ề ộ ề ệ ố ầ

2.3 Phân t ng XH Vi t Nam hi n nay ầ ệ ệ

 Vi t Nam, s  phân t ng XH, phân hóa giàu nghèo đ c th a nh n nh  l

không tránh kh i trong n n kinh t  th  trỏ ề ế ị ường. Nguyên nhân d n đ n s  phân t ng   nẫ ế ự ầ ở ước ta hi nệ  

trường c nh tranh ngày càng tr  nên gay g t, quy t li t h n đòi h i tính năng đ ng   m i cá nhân,ạ ở ắ ế ệ ơ ỏ ộ ở ỗ  

m i nhóm XH, kích thích h  ph i tìm ki m, khai thác các c  h i phát tri n. M t khác v i nh ngỗ ọ ả ế ơ ộ ể ặ ớ ữ  tác đ ng tiêu c c, s  phân t ng XH phát tri n có th  tr  thành nguyên nhân gây ra s  b t  n đ nhộ ự ự ầ ể ể ở ự ấ ổ ị  

XH nh  gia tăng kho ng cách giàu nghèo, xu t hi n nh ng nhóm XH d  b  t n thư ả ấ ệ ữ ễ ị ổ ương trong cơ 

ch  th  trế ị ường ( h  gia đình, ph  n , tr  em, ngộ ụ ữ ẻ ười già….)

­ Phân hóa giàu nghèo:

+ Kho ng cách gi a ngả ữ ười giàu và người nghèo ngày có xu hướng giãn r ng.ộ

+ S  tăng s  h  giàu và m c đ  giàu đự ố ộ ứ ộ ược coi là hi n tệ ượng ti n b , phù h p v i quy lu tế ộ ợ ớ ậ  phát tri n c a ể ủ XH. S  h  giàu không ph i do bóc l t ngố ộ ả ộ ười nghèo mà do h  có cách làm, cáchọ  

qu n lý, có tri th c v  s n xu t, kinh doanh và công ngh ả ứ ề ả ấ ệ

+ Nghèo đói là hi n tệ ượng c n tr , gây khó khăn cho phát tri n kinh t  Do s  sai l ch c aả ở ể ế ự ệ ủ  

m t s  chính sách kinh t , do ngộ ố ế ười dân thi u v n, thi u kinh nghi m làm ăn, nh n th c kém,ế ố ế ệ ậ ứ  không ch u h c h i, t  duy l c h u…ị ọ ỏ ư ạ ậ

­ Phân chia giai c pấ

T ng l p doanh nhân v a và nh  đầ ớ ừ ỏ ược nâng cao v  th  và vai trò trong c  c u giai t ng ị ế ơ ấ ầ ở 

nước ta ( t ng l p này làm ăn phát đ t, thu nh p cao, t o nhi u vi c làm cho ngầ ớ ạ ậ ạ ề ệ ười dân, n p thuộ ế cho Nhà nước đ y đ , có công l n h n các t ng l p khác trong công tác xóa đói gi m nghèo…)ầ ủ ớ ơ ầ ớ ả

Đ ng ta xác đ nh: s  t n t i c a t ng l p doanh nhân là h p quy lu t, c n t o đi u ki nẩ ị ự ồ ạ ủ ầ ớ ợ ậ ầ ạ ề ệ  cho h  s  d ng v n, ki n th c, k  thu t đ  s n xu t, kinh doanh góp ph n phát tri n kinh t …ọ ử ụ ố ế ứ ỹ ậ ể ả ấ ầ ể ế

nh ng v n ch u s  đi u ti t c a Nhà nư ẫ ị ự ề ế ủ ước đ  h n ch  nh ng th ng d  quá m c v i quan đi m:ể ạ ế ữ ặ ư ứ ớ ể  phát tri n kinh t  nhi u thành ph n theo đ nh hể ế ề ầ ị ướng XHCN, trong đó thành ph n kinh t  Nhàầ ế  

nước gi  vai trò ch  đ o.ữ ủ ạ

­ Di đ ng xã h i theo chi u ngangộ ộ ề

­ Di đ ng xã h i theo chi u d cộ ộ ề ọ

Ngu n g c xã h i­giai c p bao g m các y u t  thành ph n xu t thân, hoàn c nh gia đình,ồ ố ộ ấ ồ ế ố ầ ấ ả  

đ a v  xã h i c a cha m … có tác đ ng r t quan tr ng và c  b n t i s  phát tri n, ti n b  c a m iị ị ộ ủ ẹ ộ ấ ọ ơ ả ớ ự ể ế ộ ủ ỗ  

cá nhân. 

­ Trình đ  h c v n ộ ọ ấ

Trình đ  h c v n là y u t  tác đ ng h t s c m nh m  và quan tr ng t i tính di đ ng c aộ ọ ấ ế ố ộ ế ứ ạ ẽ ọ ớ ộ ủ  

cá nhân. Trình đ  h c v n c a m t cá nhân nào đó càng cao thì tri n v ng đi lên c a cá nhân đóộ ọ ấ ủ ộ ể ọ ủ  càng t t, ngố ượ ạc l i, n u h c v n c a ngế ọ ấ ủ ười nào đó càng th p thì s  thăng ti n xã h i càng khóấ ự ế ộ  khăn

đ ng xã h i tác đ ng c a nam gi i thộ ộ ộ ủ ớ ường cao h n n  gi i.ơ ữ ớ

­ L a tu i và thâm niên ngh  nghi p ứ ổ ề ệ :

Các y u t   nay cũng có  nh hế ố ả ưởng nh t đ nh đ n tínhấ ị ế  di đ ng xã h i. Trong th c t , cácộ ộ ự ế  

y u t  này thế ố ường g n li n v i quá trình ti p thu, nâng cao trình đ  chuyên môn và trình đ  h cắ ề ớ ế ộ ộ ọ  

v n c a ngấ ủ ười lao đ ng; v i vi c tích lũy linh nghi m ngh  nghi p, v n s ng và hi u bi t xã h iộ ớ ệ ệ ề ệ ố ố ể ế ộ  

c a h  ủ ọ

­  Đi u ki n s ng ề ệ ố

Th c t  cho th y, n i trú và g n v i nó là đi u ki n s ng c a các t ng l p dân c  có  nhự ế ấ ơ ắ ớ ề ệ ố ủ ầ ớ ư ả  

hưởng đáng k  t i tính di d ng xã h i. Nh ng ngể ớ ộ ộ ữ ườ ối s ng   đô th  có điêù ki n thăng ti n h n soở ị ệ ế ơ  

v i nh ng ngớ ữ ườ ối s ng   nông thôn và mi n núi, b i vì đi u ki n s ng   thành ph   đòi h i conở ề ở ề ệ ố ở ố ỏ  

người ph i năng đ ng h n, linh ho t h n, có kh  năng to l n h n trong vi c l a ch n các hìnhả ộ ơ ạ ơ ả ớ ơ ệ ự ọ  

th c lao đ ng – ngh  nghi p hay ti p thu h c v n cao. Nh ng ngứ ộ ề ệ ế ọ ấ ữ ườ ối s ng, làm vi c   các trungệ ở  tâm kinh t , văn hóa, các đ u m i giao thông, d ch v , thế ầ ố ị ụ ương m i có tính di đ ng xã h i cao h nạ ộ ộ ơ  

so v i nh ng ngớ ữ ườ ởi   các khu v c xa xôi, h o lánh.ự ẻ

H u y n

Ngoài nh ng y u t  tác đ ng đ n tính c  đ ng xã h i k  trên còn ph i tính t i m t lo tữ ế ố ộ ế ơ ộ ộ ể ả ớ ộ ạ  các y u t  khác nh  ch ng t c, dân t c, s c kh e, ngo i hình, tu i k t hôn, đ a v  xã h i c aế ố ư ủ ộ ộ ứ ỏ ạ ổ ế ị ị ộ ủ  

ngườ ại b n đ i, trí tu  và lĩnh v c công danh, kh  năng giao ti p…ờ ệ ự ả ế

V. Ý nghĩa c a vi c nghiên c u c  c u XHủ ệ ứ ơ ấ

Nghiên c u XHH v  c  c u XH s  cho chúng ta m t b c tranh t ng quát v  các thànhứ ề ơ ấ ẽ ộ ứ ổ ề  

ph n c  b n, các y u t  c u thành cũng nh  các m t, các khía c nh khác nhau c a c  c u XH t iầ ơ ả ế ố ấ ư ặ ạ ủ ơ ấ ố  

u, phù h p v i hi n th c XH, đ m b o s  v n hành có hi u qu , th c hi n t t các vai trò XH

theo chi u hề ướng ti n b ế ộ

Nghiên c u c  c u XH, đ c bi t là nghiên c u s  phân t ng XH, cho phép chúng ta đi sâuứ ơ ấ ặ ệ ứ ự ầ  vào phân tích th c tr ng XH, nh n di n đự ạ ậ ệ ược đ c tr ngặ ư , xu hướng phát tri n c a ể ủ các t ng l p –ầ ớ  giai c p ấ , t  đó có c  s  khoa h c đ  giúp Đ ng và Nhà nừ ơ ở ọ ể ả ước xây d ng các chính sách XH phùự  

h p nh m t p h p đợ ằ ậ ợ ược nh ng l c lữ ự ượng tinh hoa, nh ng con ngữ ười năng đ ng nh t, tài năngộ ấ  

nh t c a XH đ  b  trí vào nh ng v  trí quy n l c then ch t trên các lĩnh v c kinh t , chính tr , vănấ ủ ể ố ữ ị ề ự ố ự ế ị  hóa hay pháp lu t, qu n lý và đi u hành XH m t cách hi u qu  theo m c tiêu dân giàu, nậ ả ề ộ ệ ả ụ ướ  c

m nh, XH công b ng, dân ch , văn minh.ạ ằ ủ

Vi c nghiên c u c  c u XH – giai c p và các phân h  c  c u XH c  b n khác cho phépệ ứ ơ ấ ấ ệ ơ ấ ơ ả  

n m b t đắ ắ ượ nh ng nhân t  c t lõi c a CCXH t  đó đi u ch nh sao cho hài hòa, ăn kh p v ic  ữ ố ố ủ ừ ề ỉ ớ ớ  nhau trong s  phát tri n.ự ể

H u y n

Ch ươ ng IV : PH ƯƠ NG PHÁP NGHIÊN C U XàH I Ứ Ộ  

H C Ọ

I. Khái ni m v  phệ ề ương pháp, phương pháp XHH

Phương pháp là cách th c đ  đ t đ n m c tiêu, là các ho t đ ng đứ ể ạ ế ụ ạ ộ ược x p đ t theo phế ặ ươ  ng

th c nh t đ nh. Cũng có th  hi u phứ ấ ị ể ể ương pháp là cách th c đ  xem xét đ i tứ ể ố ượng m t cách có hộ ệ 

th ng và có t  ch c.ố ổ ứ

Phương pháp XHH là phương th c cho vi c xây d ng tri th c XHH, là t ng th  nh ng bi nứ ệ ự ứ ổ ể ữ ệ  pháp, nh ng quy t c, nh ng công đo n c a nh n th c XHH. Phữ ắ ữ ạ ủ ậ ứ ương pháp XHH ph  thu c vàoụ ộ  

v n đ  mà nó nghiên c u, vào lý thuy t đấ ề ứ ế ược xây d ng ( T  đi n XHH – ti ng Nga, 1989)ự ừ ể ế

II. Các phương pháp nghiên c u XHHứ

1 Phương pháp quan sát

1.1 Khái ni m ệ

Quan sát là là con người nh  vào các giác quan ch  y u là thính giác và th  giácờ ủ ế ị  đ  ti p c nể ế ậ  

và thu nh n đậ ược các thông tin th c nghi m t  th c t  xã h iự ệ ừ ự ế ộ  thông qua s  ti p xúc nghe, nhìn.ự ếQuan sát XHH là quá trình tri giác tr c ti pự ế  và ghi chép l i nh ng nhân t  liạ ữ ố ên quan đ n đ iế ố  

tượng và m c đích nghiên c uụ ứ  nh m mô t , phân tích, nh n đ nh, đánh giá.ằ ả ậ ị

1.3.Yêu c u khi th c hi n quan sát ầ ự ệ

­ Xác đ nh khách th , m c tiêu, nhi m v , đ i tị ể ụ ệ ụ ố ượng quan sát

­ Xác đ nh th i gian, đ a đi m ti n hành quan sát.ị ờ ị ể ế

­ Căn c  vào n i dung, đ i tứ ộ ố ượng quan sát l a ch n lo i phự ọ ạ ương pháp quan sát

H u y n

­ Ti n hành quan sát, thu th p thông tin, ghi chép các d  ki n.ế ậ ữ ệ

­ Phân tích d  li u, vi t báo cáo. ữ ệ ế

1.4.  u và nh Ư ượ ủ c c a ph ươ ng pháp quan sát

­  u đi m: Ư ể

+ Giúp nhà nghiên c u thu th p, l a ch n các d  li u, d  ki n thông qua  ng x  không l i,ứ ậ ự ọ ữ ệ ữ ệ ứ ử ờ  

nh ng  ng x  x y ra tr c ti p trữ ứ ử ả ự ế ước m t ngắ ười nghiên c u.ứ

+ Quan sát cho phép ghi l i nh ng bi n đ i khác nhau c a đ i tạ ữ ế ổ ủ ố ượng được nghiên c u vào lúcứ  

nó xu t hi n. Nó cũng cho phép th y đấ ệ ấ ược m t cách tr c ti p thái độ ự ế ộ c a ngủ ườ ượi đ c quan sát.+ Người quan sát có th  nghiên c u thăm dò khi ta ch a có s  đ ng c m ho c ch a có sể ứ ư ự ồ ả ặ ư ự 

c ng tác v i đ i tộ ớ ố ượng

+ Quan sát ít gây ph n ả ứng t  đ i từ ố ượng nghiên c u, cũng không gò bó v  th i gianứ ề ờ

+ K  thu t và các phỹ ậ ương pháp v t ch t t  ch c quan sát không ph c t p.ậ ấ ổ ứ ứ ạ

­ Nhược đi m:ể

+ Do không ki m soát khách th  nên lể ể ượng thông tin v  m c tiêu nghiên c u ít, d  l ch.ề ụ ứ ễ ệ

+ Quan sát có th  để ượ ử ục s  d ng cho nghiên c u nh ng s  ki n đang di n ra ch  không thứ ữ ự ệ ễ ứ ể nghiên c u đứ ược các s  ki n đã di n ra ho c s  di n ra.ự ệ ễ ặ ẽ ễ

+ N u tri n khai trên quy mô l n ph i c n nhi u quan sát viên d n đ n c ng k nh, vì v yế ể ớ ả ầ ề ẫ ế ồ ề ậ  

thường di n ra trên quy mô nghiên c u nh ễ ứ ỏ

+ Người quan sát trong nghiên c u XHH thứ ường ch  có kh  năng quan sát m t không gian gi iỉ ả ộ ớ  

h n n u không có s  tr  giúp c a các phạ ế ự ợ ủ ương ti n k  thu t.ệ ỹ ậ

2. Phương pháp tr ng c u ý ki n ( phư ầ ế ương pháp Anket )

2.1 Khái ni m ệ

Đây là phương pháp thu th p thông tin gián ti p qua b ng h i t c là qua phi u tìm hi u ý ki n.ậ ế ả ỏ ứ ế ể ế

Đ c tr ng c a phặ ư ủ ương pháp này là nh ng thông tin c n thi t c a cu c nghiên c u đữ ầ ế ủ ộ ứ ược thể 

hi n chi ti t, c  th  trong m t b ng câu h i đ  ngệ ế ụ ể ộ ả ỏ ể ườ ượi đ c nghiên c u tr  l i.ứ ả ờ

2.2. Các lo i tr ng c u ý ki n  ạ ư ầ ế

­ Tr ng c u t i nhà hay t i n i làm vi cư ầ ạ ạ ơ ệ

H u y n

VD: Khi làm cu c nghiên c u v  v n đ  nghi n ma túy. Nhà nghiên c u đ t ra nh ng câuộ ứ ề ấ ề ệ ứ ặ ữ  

h i cho các đ i tỏ ố ượng đã t ng ừ nghi n ma túy ệ ho c đang trong tình tr ng cai nghi n ặ ạ ệ nh : ư

1 Trong khi chích, hút anh (ch ) thị ường dùng lo i gì?ạ

2 Ma túy đã mang đ n cho anh (ch ) đi u gì thú v ?ế ị ề ị

3 Ma túy đã mang l i nh ng gì bu n phi n gì cho anh (ch )?ạ ữ ồ ề ị

­ Câu h i đóng ỏ : chia ra các hình th c:ứ

+ Câu h i l a ch n:ỏ ự ọ

VD: Cũng ví d  trênụ , thay vì khách th  tr  l i câu h i thì ngể ả ờ ỏ ười nghiên c u s  đ a s n raứ ẽ ư ẵ  câu tr  l i đ  khách th  l a ch n nh :ả ờ ể ể ự ọ ư

1. Do nguyên nhân nào b n đ n v i hút chích.ạ ế ớ

2. B n có nghĩ r ng vào cu c r i s  nghi n ng p không:ạ ằ ộ ồ ẽ ệ ậ

­ Không, lúc đ u nghĩ ch i cho bi t r i b ầ ơ ế ồ ỏ        

­ Không, không nghĩ ng i gì đ n h u qu  nghi n ng p.ợ ế ậ ả ệ ậ 

+ Câu tr c nghi m đi n thêm:ắ ệ ề

 Trong lo i câu này, ngạ ườ ả ời tr  l i ph i đi n ti p vào m t câu còn thi u.ả ề ế ộ ếVD:

1. Anh (ch ) đã g p chuy n hút chích năm…ị ặ ệ ………

2. Anh (ch ) đã hút chích năm…ị ………

­ Câu h i k t h p ỏ ế ợ

1. Theo anh (chị ) có th  ch a cai cho ngể ữ ười nghi n không, b ng cách nào?ệ ằ

­ Có th  và c n ph i ch a tr ể ầ ả ữ ị              ­ Ch a tr  b ng cách…ữ ị ằ ………

2. Anh (ch ) có đ  ngh  gì v i Xã h i và Nhà nị ề ị ớ ộ ước đ i v i n n ma túy không?ố ớ ạ

      ­ Đ  ngh  c a anh (ch )…ề ị ủ ị ………

Ví d  v  ụ ề phương pháp trưng c u ý ki nầ ế

NGHIÊN C U V  S  BI N Đ NG H  GIÁ TR  C A NGỨ Ề Ự Ế Ộ Ệ Ị Ủ ƯỜI VI T NAMỆ

Trong h n m t th  k  qua, h  giá tr  c a ngơ ộ ế ỷ ệ ị ủ ười Vi t Nam đã có nhi u thay đ i.ệ ề ổ  Vi c tìmệ  

hi u v  nh ng bi n đ ng này s  góp ph n quan tr ng vào vi c lý gi i hi n tr ng và xây d ngể ề ữ ế ộ ẽ ầ ọ ệ ả ệ ạ ự  

H u y n

đ nh hị ướng phát tri n c a ngể ủ ười Vi t Nam trong tệ ương lai. V i m c đích đó, kính mong quý vớ ụ ị 

b t chút th i gian tr  l i các câu h i dớ ờ ả ờ ỏ ưới đây nh  m t cách tích c c góp ph n xây d ng văn hóaư ộ ự ầ ự  

và con người Vi t Nam.ệ

Xin b n vui lòng cho bi t ý ki n v  các v n đ  sau đây:ạ ế ế ề ấ ề

Hãy đánh d u ho c ch n phấ ặ ọ ương án theo cách hướng d n   các câu h iẫ ở ỏ

1   Dưới 2 tri u đ ngệ ồ 2   T  2 đ n < 4 tri uừ ếđ ngồ ệ   3   T  4 đ n < 6 tri uừ ếđ ngồ ệ  

4   T  6 đ n < 9 tri uừ ếđ ngồ ệ   5   Trên 9 tri u đ ngệ ồ

6. Theo b n, nh ng đi u gì là quan tr ng nh t trong cu c s ngạ ữ ề ọ ấ ộ ố  ( ch n 7 kh  năng trong ọ ả   danh sách d ướ i đây và  đánh s  t  1 đ n 7 ố ừ ế  vào ô vuông theo m c gi m d n. Trong đó 1 là quan ứ ả ầ  

tr ng nh t ): ọ ấ

H u y n

1   Có nhi u ti nề ề

2   Có người chu c p đ y đ  thấ ầ ủ ường xuyên

3   Có nhà riêng v i m t m nh sân/ vớ ộ ả ườn

4   Có căn h  chung c  cao c pộ ư ấ

5   Có đ  các phnh c )ạ ủ ương ti n gi i trí ( nh  máy tính b ng, máy  nh, máy ngheệ ả ư ả ả  

7. Trong gia đình b n, ai là ạ người quy t đ nh nh ng vi c quan tr ngế ị ữ ệ ọ  ( nh  mua xe c , muaư ộ  

đ t, mua nhà, n i h c c a con, ch    làm vi c  ấ ơ ọ ủ ỗ ở ệ ( ch  ch n 1 kh  năng, đánh d u  ỉ ọ ả ấ  × vào ô vuông )

5   M , sau khi đã tham kh o ý ki n ẹ ả ế c a ủ cha

6   Cha, sau khi đã tham kh o ý ki n c a mả ế ủ ẹ