Nghiên cứu phân tích, xác định, đánh giá thực trạng công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông ở huyện Gia Lâm nhận thấy những kết quả đạt được: Các em đã có những hiểu biết tốt về hướ
Cơ sở lý luận và thực tiễn về công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông
Cơ sở lý luận về công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông
2.1.1 Khái niệm 2.1.1.1 Khái niệm hướng nghiệp
Thuật ngữ hướng nghiệp xuất hiện trên thế giới hàng trăm năm trước, tuy nhiên đến nay vẫn còn nhiều người hiểu chưa đúng hoặc chưa đầy đủ về khái niệm này Việc nhận thức chính xác về hướng nghiệp rất quan trọng để giúp cá nhân xác định mục tiêu nghề nghiệp phù hợp, góp phần phát triển bản thân và xây dựng tương lai vững chắc Hiểu đúng về hướng nghiệp còn giúp người học lựa chọn ngành nghề phù hợp với năng lực và sở thích, từ đó nâng cao hiệu quả học tập và công việc sau này.
Hướng nghiệp không đơn giản chỉ là hướng dẫn, quyết định ngành nghề cho học sinh chuẩn bị tốt nghiệp phổ thông, mà còn là quá trình định hướng giúp các em lựa chọn các ngành, nghề phù hợp và có giá trị trong xã hội Đây là bước quan trọng để phát triển sự nghiệp bền vững và đáp ứng nhu cầu lao động của xã hội.
Nhiều người cho rằng hướng nghiệp là trách nhiệm của nhà trường và chỉ có nhà trường mới có thể thực hiện công tác hướng nghiệp Tuy nhiên, thực tế, hướng nghiệp bắt nguồn từ việc giúp học sinh và người lao động hiểu rõ sở thích, năng lực của bản thân để chọn nghề phù hợp Hiểu đúng về hướng nghiệp giúp xác định những bước đi phù hợp trong sự nghiệp, góp phần nâng cao hiệu quả học tập và phát triển cá nhân Vì vậy, hướng nghiệp không chỉ là nhiệm vụ của nhà trường mà còn cần sự phối hợp của gia đình, xã hội và chính bản thân người lao động để đạt được thành công trong lựa chọn nghề nghiệp.
Hướng nghiệp là hệ thống các biện pháp tâm lý, giáo dục và y học nhằm hỗ trợ con người lựa chọn nghề nghiệp phù hợp, đáp ứng nhu cầu xã hội và phù hợp với sở thích cũng như năng lực của bản thân Theo lý thuyết của Theo K Platônôp (1978), quá trình hướng nghiệp giúp mỗi người dễ dàng hòa nhập vào cuộc sống bằng cách xác định nghề nghiệp phù hợp, góp phần phát triển bản thân và nâng cao chất lượng cuộc sống Hướng nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng nghề nghiệp đúng đắn, giúp giảm thiểu tình trạng thất nghiệp và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho xã hội.
Hướng nghiệp là một khái niệm đa dạng, được hiểu khác nhau tùy theo từng lĩnh vực Các nhà tâm lý học xác định hướng nghiệp là hệ thống các biện pháp sư phạm và y học nhằm hỗ trợ thế hệ trẻ lựa chọn nghề nghiệp phù hợp, dựa trên nhu cầu xã hội và khả năng cá nhân.
Các nhà kinh tế học cho rằng các mối quan hệ kinh tế giúp mỗi thành viên trong xã hội phát triển năng lực lao động và xác định lĩnh vực hoạt động phù hợp với phân tích lao động xã hội Theo các nhà giáo dục học, hướng nghiệp là hoạt động của tập thể sư phạm và cán bộ các cơ quan, xí nghiệp nhằm giúp học sinh lựa chọn nghề phù hợp với năng lực, thể lực và tâm lý cá nhân cùng với nhu cầu kinh tế - xã hội Hướng nghiệp là một phần quan trọng trong quá trình giáo dục và học tập tại nhà trường, góp phần hình thành kỹ năng và định hướng phát triển nghề nghiệp cho học sinh.
Mặt khác, có thể xem xét khái niệm hướng nghiệp dưới góc độ xã hội và dưới góc độ giáo dục phổ thông:
Theo Phạm Tất Dong (2004), hướng nghiệp là trách nhiệm của toàn xã hội nhằm giúp trẻ em hiểu rõ đặc điểm, nội dung và yêu cầu của các nghề nghiệp để lựa chọn phù hợp Xã hội cần tận dụng các cơ quan như câu lạc bộ, nhà văn hoá, rạp chiếu phim, đài phát thanh, truyền hình, thư viện để hỗ trợ công tác hướng nghiệp cho trẻ em Các tổ chức này có nhiệm vụ giúp thế hệ trẻ nhận thức rõ về nội dung, tính chất, điều kiện của các nghề nghiệp, từ đó tìm hiểu và xác định sở thích, nguyện vọng nghề nghiệp của mình Các cơ sở sản xuất cần tuyển chọn người dựa trên nguyện vọng và dự định nghề nghiệp của thanh thiếu niên nhằm phát huy tối đa năng lực lao động của họ Hướng nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc giúp trẻ em chọn nghề theo sở thích và nhận thức rõ nghĩa vụ, nhu cầu nhân lực của xã hội, tránh để quá trình nghề nghiệp của các em phụ thuộc vào yếu tố ngẫu nhiên Đây là quá trình hướng dẫn thế hệ trẻ bước vào thế giới nghề nghiệp, phát huy năng lực và sống cuộc đời nghề nghiệp một cách thỏa mãn và ý nghĩa.
Trong trường phổ thông, hướng nghiệp được xem như một hoạt động dạy của thầy và hoạt động học của trò, nhằm giúp học sinh tự quyết định nghề nghiệp dựa trên phân tích năng lực, sở thích cá nhân và nhu cầu nhân lực của xã hội Theo Phạm Tất Dong (2004), hướng nghiệp là một hệ thống các biện pháp tác động từ nhà trường, gia đình và xã hội, trong đó nhà trường giữ vai trò chủ đạo để chuẩn bị cho thế hệ trẻ sẵn sàng lao động phù hợp với năng lực, sở thích và nhu cầu phát triển của xã hội Tại Việt Nam, nhiều quan điểm khác nhau về hướng nghiệp được đưa ra, trong đó Từ điển Giáo dục học (2001) định nghĩa hướng nghiệp là hệ thống các biện pháp giúp học sinh làm quen, tìm hiểu và lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với năng lực, sở thích và điều kiện thực tế của xã hội.
Hướng nghiệp là quá trình tuyên truyền và hướng dẫn giúp đối tượng hiểu biết về thế giới nghề nghiệp, thị trường lao động và đặc điểm cá nhân Quá trình này giúp cá nhân có thể lựa chọn nghề học phù hợp, tìm việc làm phù hợp với nguyện vọng, hoàn cảnh và năng lực của chính mình Theo Mạc Văn Trang (1993), hướng nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng sự nghiệp của mỗi người, góp phần nâng cao khả năng thành công trong cuộc sống và phát triển bản thân.
Theo Phạm Tất Dong (2004), hướng nghiệp là một hệ thống tác động của xã hội về giáo dục, y học, kinh tế học nhằm giúp thế hệ trẻ lựa chọn nghề phù hợp với sở thích, năng lực, nguyện vọng và sở trường cá nhân Hướng nghiệp còn góp phần đáp ứng nhu cầu tuyển dụng của các lĩnh vực sản xuất trong nền kinh tế quốc dân, đảm bảo sự phát triển bền vững của nguồn nhân lực.
Hướng nghiệp theo Nguyễn Văn Hộ (2006) là sự tác động của các lực lượng xã hội, hướng vào thế hệ trẻ thông qua hệ thống sư phạm nhằm giúp các em quen thuộc với các ngành nghề phổ biến Mục tiêu của hướng nghiệp là trang bị cho học sinh kiến thức về các lĩnh vực nghề nghiệp, giúp các em có thể đưa ra quyết định lựa chọn nghề nghiệp phù hợp và ý thức rõ ràng về tương lai sau khi tốt nghiệp Việc hướng nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành ý thức nghề nghiệp và định hướng phát triển cá nhân của các em trong tương lai.
Về văn bản quy phạm pháp luật thì theo Điều 3- Nghị định 75/2006/NĐ-
CP Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều Luật Giáo dục thì
Hướng nghiệp trong giáo dục là hệ thống các biện pháp giúp học sinh có kiến thức về nghề nghiệp và khả năng lựa chọn nghề phù hợp theo nguyện vọng, sở trường và nhu cầu của xã hội Thực chất của hướng nghiệp không nhằm quyết định nghề nghiệp mà là giúp các em hiểu rõ về bản thân, thế giới nghề nghiệp xung quanh, và các yếu tố ảnh hưởng tới việc lựa chọn nghề, từ đó cân bằng mối quan hệ giữa cá nhân, nghề nghiệp và xã hội Hướng nghiệp hướng đến giáo dục sự lựa chọn nghề nghiệp có chủ đích nhằm đảm bảo hạnh phúc trong lao động, nâng cao hiệu quả làm việc và đóng góp tối đa cho xã hội Quá trình hướng nghiệp không chỉ diễn ra trong nhà trường mà còn được thực hiện tại gia đình và cộng đồng, với sự hỗ trợ của các cơ quan, đoàn thể, đặc biệt là cha mẹ học sinh.
Hướng nghiệp (Orientation Professionnelle) hiện nay được xem là một quá trình liên tục giúp mọi người phát triển bản thân và đạt được mục tiêu nghề nghiệp Quá trình này bao gồm xác định mong muốn và năng lực cá nhân thông qua việc tư vấn về thực tế thị trường lao động, phát triển nghề nghiệp, và xu hướng kinh tế Chính vì vậy, hướng nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ cá nhân xây dựng dự án nghề nghiệp phù hợp suốt toàn đời.
Hướng nghiệp là một quá trình diễn ra suốt cuộc đời, giúp con người lựa chọn nghề phù hợp, vượt qua khó khăn, thích ứng với sự thay đổi của xã hội và phát huy tối đa năng lực cá nhân để đạt thành công trong sự nghiệp Hiện nay, hướng nghiệp không chỉ tập trung vào một nghề cụ thể mà mở rộng đến nhóm nghề và thế giới việc làm, đòi hỏi người lao động phải linh hoạt, đa dạng và có khả năng thích ứng cao để dễ dàng chuyển đổi công việc (Lê Thị Thu Thủy, 2013).
Hướng nghiệp là hoạt động giáo dục quan trọng giúp học sinh tìm hiểu về nghề nghiệp, từ đó hỗ trợ cá nhân lựa chọn nghề phù hợp và phát huy tối đa năng lực của bản thân Dù có những quan điểm khác nhau về khái niệm này tùy thuộc vào đặc trưng của từng lĩnh vực khoa học, nhưng về bản chất, hướng nghiệp góp phần đáp ứng nhu cầu nhân lực của xã hội Sự tham gia đồng bộ của nhiều bộ phận xã hội trong hoạt động hướng nghiệp nhằm đảm bảo giải quyết hợp lý nguồn nhân lực dự trữ của đất nước.
2.1.1.2 Khái niệm giáo dục hướng nghiệp
Cơ sở thực tiễn về công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông
2.2.1 Giải pháp cho công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông của các nước trên thế giới
Tư tưởng về định hướng nghề nghiệp cho thế hệ trẻ đã xuất hiện từ thời cổ đại, ban đầu thể hiện qua việc phân chia và phân cấp lao động dựa trên địa vị, nguồn gốc xuất thân của mỗi người trong xã hội Điều này phản ánh rõ tính áp đặt của giai cấp thống trị và sự bất bình đẳng trong phân công lao động xã hội Đến thế kỷ XIX, khi nền sản xuất xã hội phát triển mạnh mẽ cùng với tư tưởng giải phóng con người toàn cầu, khoa học hướng nghiệp mới chính thức trở thành một lĩnh vực độc lập, góp phần định hướng nghề nghiệp một cách khoa học và hệ thống.
Theo UNESCO, hướng nghiệp là quá trình giúp học sinh đưa ra quyết định đúng đắn về nghề nghiệp, bao gồm cung cấp thông tin và phát triển về cá nhân, xã hội, giáo dục và nghề nghiệp Hiện nay, việc chỉ cung cấp thông tin không còn đủ, mà cần tập trung vào sự phát triển toàn diện của học sinh Một sự chuyển đổi quan trọng trong hoạt động hướng nghiệp là nhận thức nó như một quá trình phát triển liên tục, đòi hỏi tiếp cận chương trình hơn là các cuộc phỏng vấn cá nhân đơn lẻ tại các thời điểm quyết định.
Năm 1937, Keller và Viteles đã đưa ra tầm nhìn toàn cầu về tư vấn và hướng nghiệp bằng cách khảo sát và so sánh các quốc gia ở Châu Âu, Châu Á, trong đó các thuật ngữ như “hướng dẫn nghề - vocational guidance,” “tư vấn nghề - vocational counselling,” và “thông tin, tư vấn và hướng dẫn – information, advice và guidance” đều đề cập đến các hoạt động tư vấn và hướng nghiệp Trong suốt thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, hoạt động tư vấn và hướng nghiệp đã phát triển mạnh mẽ trong môi trường giáo dục Bên cạnh những đặc thù riêng của từng quốc gia, giáo dục hướng nghiệp ở các nước đều gặp phải các vấn đề chung về lý luận và thực tiễn, cần được làm rõ nhằm tìm ra những hướng đi khả thi và hiệu quả cho hoạt động này (theo Lê Thị Thu Trà, 2016).
2.2.1.1 Ở các nước Châu Âu Ở các nước Châu Âu đều chú trọng đến giáo dục “tiền nghề nghiệp” cho học sinh ngay ở bậc học phổ thông; PLHS sớm ngay từ lớp 9 hoặc lớp 10, chủ yếu 2 nhánh học nghề và lên THPT (như Ba Lan, Cộng hòa Pháp); ở Đức hướng nghiệp cho học sinh phổ thông sớm hơn ngay ở bậc tiểu học Trong giáo dục phổ thông và giáo dục hướng nghiệp, các nước đều giảm thời lượng hàn lâm mà chú trọng tính thực tiễn nhiều hơn
Trong giáo dục hướng nghiệp và lập nghiệp tại Úc, mục đích chính là phát triển kỹ năng, kiến thức và thái độ của học sinh thông qua các chương trình học tập được xây dựng có kế hoạch Hoạt động giáo dục này giúp học sinh đưa ra quyết định đúng đắn về lựa chọn nghề nghiệp trong và sau thời gian học tập, từ đó tham gia hiệu quả vào đời sống lao động.
Học về bản thân trong mối quan hệ với lao động giúp cá nhân hiểu rõ điểm mạnh và điểm yếu của chính mình để phát triển sự nghiệp hiệu quả Nắm vững kiến thức về thế giới nghề nghiệp giúp xác định các ngành nghề phù hợp và mở rộng cơ hội nghề nghiệp Kỹ năng lập kế hoạch và ra quyết định hướng nghiệp – lập nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc xác định mục tiêu rõ ràng và xây dựng lộ trình phát triển sự nghiệp bền vững Phát triển khả năng triển khai các quyết định về hướng nghiệp và thực hiện các thay đổi công việc phù hợp giúp cá nhân thích nghi tốt với thị trường lao động ngày càng biến đổi.
Ở Mỹ, trung bình mỗi trường trung học có từ 3 đến 5 giáo viên chuyên trách công tác hướng nghiệp (counselors) giúp học sinh trong quá trình chọn lựa ngành học và nộp hồ sơ đại học, tùy thuộc vào từng bang và quy mô trường Các counselor không giảng dạy môn học nào khác và chủ yếu tổ chức các buổi hướng nghiệp từ lớp 11 đến cuối cấp 12, bao gồm hướng dẫn chuẩn bị thi chuẩn hóa như SAT, TOEFL, ACT, cũng như cách tìm kiếm thông tin đại học chính xác và xây dựng hồ sơ đẹp Học sinh thường có các tiết học định kỳ với counselor để nắm rõ các bước quan trọng, như tra cứu thông tin và chuẩn bị thăm quan trường Ngoài ra, các trường tổ chức nhiều buổi tọa đàm với khách mời nổi tiếng để truyền cảm hứng và mở rộng kiến thức của học sinh, cùng với việc hợp tác với các tổ chức, đại học để tạo cơ hội trải nghiệm thực tế, giúp học sinh định hướng nghề nghiệp rõ ràng hơn.
Trong hệ thống giáo dục trung học của Pháp, nội dung hướng nghiệp được phân hóa theo nhiều phân ban hẹp, chủ yếu là các ban kỹ thuật – công nghệ nhằm đào tạo kỹ sư và kỹ thuật viên chuyên nghiệp Chương trình học ở các trường chuyên ban kỹ thuật – công nghệ bao gồm sự kết hợp cân đối giữa các môn văn hóa phổ thông và kỹ thuật nghề nghiệp, tỷ lệ khoảng 50/50, giúp học sinh phát triển toàn diện cả kiến thức phổ thông lẫn kỹ năng nghề nghiệp Các cuộc cải cách giáo trình kỹ thuật công nghệ ở mọi cấp học đã làm nội dung giáo dục phù hợp hơn với từng giai đoạn phát triển của học sinh và xu hướng tiến bộ của khoa học kỹ thuật, tạo điều kiện tốt nhất để học sinh chuẩn bị cho thị trường lao động và nâng cao năng lực sáng tạo trong lĩnh vực công nghệ.
Cuốn sách “Hướng dẫn chọn nghề”, xuất bản năm 1949 tại Pháp, được xem là cuốn sách đầu tiên đề cập đến lĩnh vực hướng nghiệp Nội dung của sách nhấn mạnh sự đa dạng của các ngành nghề trong xã hội do sự phát triển của công nghiệp Tác phẩm đã đi sâu phân tích tầm quan trọng của giáo dục hướng nghiệp, cho rằng đây là yếu tố không thể thiếu để thúc đẩy sự phát triển xã hội bền vững.
Trong Liên bang Nga, giáo dục hướng nghiệp nhằm bảo đảm quyền tự chọn nghề của học sinh, giúp các em thể hiện nhân cách phù hợp với quan hệ thị trường Chương trình này tôn trọng sở thích nghề nghiệp của con người đồng thời đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động Việc nâng cao trình độ thạo nghề của cá nhân được xem là yếu tố quan trọng nhất để đáp ứng yêu cầu phát triển của con người trong lao động Công tác đào tạo nghề miễn phí sơ cấp trong giáo dục trung học (3 năm) được tích hợp, đồng thời chú trọng liên thông giữa các trình độ đào tạo nghề từ sơ cấp, trung cấp đến đại học, đặc biệt là phát triển giáo dục kỹ thuật nghề nghiệp.
Ở Đức, các nhà sư phạm chú trọng vào việc xây dựng cơ sở khoa học cho dạy học lao động nghề nghiệp, phối hợp giữa trường phổ thông và trung tâm kỹ thuật tổng hợp để lập kế hoạch thực tập cho học sinh, qua đó xác lập mối quan hệ chặt chẽ giữa giáo dục phổ thông và hướng nghiệp Học sinh được phân loại theo hướng nghiệp ngay sau tiểu học, với sau lớp 10, các em được chia thành hai nhánh chính: học nghề để trở thành công nhân lành nghề hoặc tiếp tục học phổ thông cấp trung học phổ thông Sau khi hoàn thành lớp 12, học sinh tiếp tục phân loại để lựa chọn vào đại học hoặc trung cấp nghề, phù hợp với năng lực và định hướng nghề nghiệp của từng cá nhân.
Nhiều quốc gia châu Á chú trọng phát triển giáo dục nghề sau trung học cơ sở, trong đó phần lớn học sinh chọn tiếp tục học THPT hoặc chuyển sang học nghề như trung cấp chuyên nghiệp và trung cấp nghề tại Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc Các chương trình giáo dục này tích hợp các môn hướng nghiệp, giáo dục phổ thông, văn hóa, khoa học kỹ thuật và lao động nhằm nâng cao năng lực thực hành và nghiên cứu thực tiễn, đặc biệt ở Philippines và Malaysia Đặc biệt, nhiều quốc gia quan tâm đến môn học tự chọn sau THCS như Nhật Bản và Hàn Quốc nhằm phát triển kỹ năng cá nhân Ngoài ra, giáo dục hướng nghiệp được thực hiện qua các chương trình kỹ năng sống, chủ đề về kế hoạch nghề nghiệp, tìm việc và thiết lập mục tiêu nghề nghiệp như ở Hong Kong Các phương pháp giảng dạy kết hợp các môn khoa học công nghệ vào chương trình THPT và sau trung học cơ sở, trong đó có hình thức đào tạo nghề ngắn hạn kéo dài 2 năm nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
Sau hai năm lựa chọn nghề nghiệp, học sinh tại Philippines được phân chia thành ba hướng chính sau trung học cơ sở: nhóm giáo dục kỹ thuật công nghệ gồm các ngành cơ khí dân dụng; nhóm giáo dục phổ thông gồm các môn văn hóa; và nhóm giáo dục nghề nghiệp chuyên dạy lý thuyết cùng thực hành các nghề như cơ khí, ô tô, hàn, điện, điện tử tại Malaysia.
Ở Nhật Bản, giáo dục hướng nghiệp nhằm thúc đẩy việc liên kết chặt chẽ giữa kiến thức văn hóa phổ thông và kỹ năng lao động – nghề nghiệp từ sớm, giúp học sinh hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa học vấn và nghề nghiệp, từ đó hình thành định hướng nghề nghiệp phù hợp.
Giáo dục nghề nghiệp tại Hàn Quốc đóng vai trò quan trọng trong chương trình đào tạo phổ thông, với nội dung giảng dạy kỹ thuật – lao động là một phần không thể thiếu Sau cấp II, học sinh lựa chọn theo hai hướng chính là phổ thông hoặc chuyên nghiệp, trong đó các trường kỹ thuật nghề nghiệp tuyển sinh trước rồi mới phân loại theo luồng học tập Chính sách hướng nghiệp sớm và phân luồng đào tạo giúp nâng cao hiệu quả điều chỉnh cơ cấu nhân lực và đáp ứng nhu cầu thị trường lao động theo ngành nghề Một trong những thành công của Hàn Quốc trong đào tạo nhân lực là việc dự báo chính xác nhu cầu tuyển dụng, dựa trên chiến lược phát triển của các tập đoàn và công ty lớn, từ đó xây dựng các chương trình đào tạo phù hợp và hiệu quả.