Tuy nhiên, việc xây dựng quy hoạch và tổ chức thực hiện quy hoạch ở một số địa phương còn bất cập, chưa sát với thực tế, Quy hoạch xây dựng xã nông thôn mới thường thiếu tính liên kết vù
Tổng quan vấn đề nghiên cứu
Cơ sở lý luận về nông thôn, nông thôn mới
Nông thôn thường được hiểu là làng, xóm, thôn, nơi gắn liền với môi trường kinh tế sản xuất truyền thống, đặc biệt là nghề trồng lúa nước Trong tâm thức người Việt, nông thôn không chỉ là không gian sinh tồn và xã hội mà còn là nơi giữ gìn cảnh quan văn hoá đặc trưng, tạo nền tảng tinh thần vững chắc Đây chính là nơi hình thành lối sống, cốt cách và bản lĩnh của người Việt Nam qua nhiều thế hệ.
Làng - xã là cộng đồng địa khu vực có ranh giới tự nhiên và hành chính rõ ràng, là đơn vị tự cấp, tự túc về kinh tế với ruộng, nghề, chợ, tạo thành không gian khép kín thống nhất Đây là cộng đồng độc lập về phong tục, tập quán và văn hóa, đồng thời là đơn vị tự trị chính trị Trong lịch sử, làng - xã từng là đơn vị hành chính cơ sở, giữ vững cấu trúc truyền thống qua các thời kỳ cho đến trước năm 1945, dù có những biến đổi nhỏ theo thời gian Nông thôn Việt Nam được hình thành từ các làng, và làng chính là đơn vị cơ bản của nông thôn Việt, phản ánh rõ nét đặc trưng của cộng đồng nông thôn.
Làng xã từng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển đất nước, giữ gìn giá trị văn hóa và nuôi dưỡng nguyên khí của dân tộc trước các nguy cơ đồng hoá và nô dịch Những giá trị này vẫn cần thiết cho phát triển đất nước và sẽ tiếp tục trong mô hình nông thôn mới Tuy nhiên, tính khép kín và tự cung tự cấp của làng truyền thống không đáp ứng yêu cầu phát triển hiện nay Theo Thông tư số 54/2009/TT-BNNPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, nông thôn hiện nay được hiểu là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn, được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là ủy ban nhân dân xã.
Nông thôn là nơi sinh sống của cộng đồng dân cư, đặc biệt là nông dân, tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội và bảo vệ môi trường trong phạm vi của một thể chế chính trị nhất định Khác biệt rõ ràng với đô thị, khu vực nông thôn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các tổ chức và truyền thống địa phương, đóng vai trò quan trọng trong phát triển bền vững của quốc gia.
2.1.1.2 Nông thôn mới Ngày 04 tháng 6 năm 2010 Thủ Tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 800/QĐ-TTg về phê duyệt Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng NTM giai đoạn 2010 - 2020 Tại Quyết định này, mục tiêu chung của Chương trình được xác định là: “Xây dựng NTM có kết cấu hạ tầng KT - XH từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng XHCN”
Nông thôn mới được xây dựng dựa trên năm nội dung cốt lõi: Thứ nhất, làng, xã văn minh, sạch đẹp, hệ thống hạ tầng hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống người dân; Thứ hai, phát triển sản xuất bền vững theo hướng kinh tế hàng hóa, thúc đẩy sự phát triển kinh tế địa phương; Thứ ba, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người nông dân, tạo điều kiện phát triển toàn diện cho cộng đồng nông thôn; Thứ tư, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần giữ gìn nét đẹp truyền thống của địa phương; Thứ năm, đảm bảo an ninh xã hội, quản lý dân chủ, tạo môi trường ổn định và phát triển bền vững cho cộng đồng nông thôn.
2.1.1.3 Xây dựng nông thôn mới Xây dựng nông thôn mới là cuộc cách mạng và cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cư ở nông thôn đồng lòng xây dựng thôn, xã, gia đình của mình khang trang, sạch đẹp; phát triển sản xuất toàn diện (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ); có nếp sống văn hoá, môi trường và an ninh nông thôn được đảm bảo; thu nhập, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao
Xây dựng nông thôn mới là sự nghiệp cách mạng của toàn Đảng, toàn dân và cả hệ thống chính trị, thể hiện rõ vai trò của sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, ngành trong phát triển bền vững Đây không chỉ là vấn đề về kinh tế - xã hội mà còn là một chiến lược kinh tế - chính trị tổng hợp, nhằm nâng cao đời sống người dân và thúc đẩy phát triển vùng nông thôn một cách toàn diện Việc xây dựng nông thôn mới góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống, thúc đẩy kinh tế địa phương và củng cố nền tảng chính trị vững chắc cho sự phát triển đất nước.
Xây dựng nông thôn mới nâng cao niềm tin của nông dân, thúc đẩy tinh thần tích cực, cần cù và đoàn kết trong cộng đồng Qua đó, cộng đồng nông thôn phát triển giàu đẹp, dân chủ, văn minh và hướng tới cuộc sống chất lượng hơn.
Mô hình NTM là tổng thể các đặc điểm và cấu trúc tạo thành kiểu tổ chức nông thôn mới, đáp ứng yêu cầu phát triển hiện đại Nó phản ánh sự tiến bộ về mọi mặt so với mô hình nông thôn cũ, nhằm xây dựng nông thôn theo tiêu chí mới phù hợp với điều kiện hiện nay (Phan Xuân Sơn, Nguyễn Cảnh, 2009).
2.1.2 Sự cần thiết xây dựng nông thôn mới ở nước ta
Kể từ khi thực hiện đường lối đổi mới, các chính sách phát triển nông nghiệp và nông thôn của Đảng và Nhà nước Việt Nam đã có những bước chuyển biến căn bản Chính sách tập trung vào việc xem nông nghiệp là mặt trận hàng đầu, chú trọng các chương trình lương thực, thực phẩm, hàng tiêu dùng và xuất khẩu, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế trang trại và đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông thôn Ngoài ra, việc xây dựng đời sống văn hoá khu dân cư và thực hiện quy chế dân chủ cơ sở đã tạo ra những yếu tố mới trong phát triển nông nghiệp, nông thôn Nhà nước phối hợp chặt chẽ với các tổ chức quốc tế và xã hội trong nước để xóa đói giảm nghèo, cải thiện môi trường thiên nhiên và xã hội ở nông thôn Các chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước đã góp phần đưa nền nông nghiệp tự túc, tự cấp chuyển sang nền nông nghiệp hàng hóa hiện đại và phát triển bền vững.
Trong giai đoạn đổi mới, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu vượt bậc trong phát triển nông nghiệp và nông thôn, góp phần thúc đẩy nền kinh tế quốc gia Tuy nhiên, ngành nông nghiệp vẫn đối mặt với nhiều thách thức và mâu thuẫn, như tình trạng phân hoá giàu nghèo trong cộng đồng nông thôn và những hạn chế trong chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại Những tồn tại này yêu cầu doanh nghiệp và chính phủ nỗ lực hơn trong việc phát triển bền vững, nâng cao hiệu quả sản xuất và đảm bảo an sinh xã hội tại các vùng nông thôn.
Thứ nhất: Nông thôn phát triển thiếu quy hoạch và tự phát
Thứ hai: Kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội còn lạc hậu không đáp ứng được yêu cầu phát triển lâu dài
Thứ ba: Quan hệ sản xuất chậm đổi mới, đời sống người dân còn ở mức thấp
Thứ tư: Các vấn đề về văn hóa – môi trường – giáo dục – y tế
Thứ năm: Hệ thống chính trị còn yếu (nhất là trình độ và năng lực điều hành)
Để khắc phục tình trạng hiện tại và đưa Nghị quyết của Đảng về nông thôn đi vào cuộc sống, cần xây dựng mô hình nông thôn mới phù hợp với yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế Việc này góp phần thúc đẩy phát triển bền vững vùng nông thôn, nâng cao đời sống người dân và thúc đẩy nền kinh tế địa phương phát triển mạnh mẽ hơn.
2.1.3 Nguyên tắc, nội dung và tiêu chí xây dựng nông thôn mới 2.1.3.1 Nguyên tắc xây dựng nông thôn mới Điều 2 Thông tư liên tịch số 26/2011/TTLT-BNNPTNT-BKHDT-BTC, ngày 13 tháng 4 năm 2011 (liên Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, Kế hoạch và đầu tư, Bộ Tài chính) về hướng dẫn một số nội dung thực hiện Quyết định 800/QĐ-TTg ngày 04/6/2010 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt
Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010-2020 đã đề ra 6 nguyên tắc trong xây dựng NTM như sau:
Chương trình xây dựng NTM nhằm mục tiêu thực hiện đầy đủ 19 tiêu chí theo Bộ tiêu chí quốc gia về NTM được ban hành tại Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16/4/2009 của Thủ tướng Chính phủ Các hoạt động của chương trình phải hướng tới việc nâng cao chất lượng đời sống người dân và phát triển bền vững các huyện, xã trong chương trình xây dựng NTM Việc thực hiện đúng tiêu chuẩn này đảm bảo các nội dung của chương trình phù hợp với các yêu cầu đề ra, góp phần thúc đẩy sự phát triển toàn diện của các địa phương.
Cơ sở thực tiễn của quy hoạch xây dựng nông thôn mới trên thế giới và Việt Nam
2.2.1 Kinh nghiệm xây dựng nông thôn mới ở một số nước trên thế giới 2.2.1.1 Kinh nghiệm xây dựng NTM của Trung Quốc
Trước năm 2000, Trung Quốc còn tồn tại gần 10.000 xã và 300.000 thôn không có đường nhựa hoặc bê tông liên thông, khiến nhiều khu vực nông thôn gặp khó khăn trong giao thông Khoảng 20 triệu hộ nông dân vẫn chưa tiếp cận điện năng đầy đủ để sinh hoạt và sản xuất Tỷ lệ đóng góp của khoa học công nghệ vào nông nghiệp chỉ đạt khoảng 40%, thấp hơn nhiều so với các nước phát triển với tỷ lệ 75-80% Trong khi các lãnh đạo, truyền thông và học giả nhiệt huyết với phong trào, thì đa số nông dân ở cơ sở lại tỏ ra thờ ơ, đặc biệt tại các khu vực kém phát triển, nơi tinh thần tích cực của người dân càng suy giảm, chủ yếu do hạn chế về kinh tế và trình độ văn hóa, nhận thức còn thấp.
Kể từ khi Chính phủ Trung Quốc khởi xướng chương trình “Tam nông,” quốc gia này đã tăng cường đầu tư và bảo hộ để thúc đẩy phát triển nông thôn và nông nghiệp Mức chi ngân sách cho chương trình từ 123,1 tỷ nhân dân tệ năm 2000 đã tăng lên 339,7 tỷ nhân dân tệ vào năm 2006, tương đương tăng 2,75 lần Tuy nhiên, nhiều địa phương đã sử dụng nguồn kinh phí này không đúng mục đích, thậm chí kê khống để chi cho mục đích khác, khiến hiệu quả của chương trình “Tam nông” bị hạn chế vàKhông đạt được kết quả như mong muốn.
Trung Quốc đã thực hiện nhiều điều chỉnh tích cực thông qua các giải pháp và chính sách nhằm thúc đẩy phát triển nông nghiệp – nông thôn Trong đó, hai giải pháp lớn và thiết thực đã góp phần nâng cao hiệu quả phát triển nông thôn, đặc biệt là việc xây dựng NTM để hình thành mô hình nông thôn văn minh Đây chính là những bài học quý giá mà chúng ta có thể tham khảo để nâng cao quá trình phát triển nông nghiệp và nông thôn tại Việt Nam.
Kể từ đầu năm 2000, Trung Quốc đã chỉ đạo xây dựng 10 làng mẫu với thiết kế kiến trúc “thô cứng”, gồm những đường thẳng tắp, dân cư phân chia theo ô bàn cờ vuông vức, và kiến trúc nhà ở đều theo cùng một kiểu Các làng này thiếu cây xanh và không gian cảnh quan công cộng xen kẽ, khiến chúng trông giống phố hơn làng truyền thống.
Những làng xây dựng về sau có tiếp thu được nhiều ý kiến đóng góp nên quy hoạch kiến trúc cảnh quan giống resort hơn
Mỗi làng mới đều nổi bật với hệ thống hạ tầng công cộng đầy đủ và hiện đại, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của cư dân Đặc biệt, các tuyến đường giao thông thuận tiện, trụ sở hành chính, khu thể thao, khu vui chơi giải trí và dịch vụ phát triển đồng bộ Điều này góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và thu hút nhiều người dân đến sinh sống.
Các nhà dân tại khu vực này có khuôn viên rộng từ 300-500 m², xây dựng nhà 2-3 tầng theo kiến trúc hiện đại, đầy đủ tiện nghi sinh hoạt Nhiều gia đình sở hữu ô tô du lịch và máy móc cơ khí phục vụ sản xuất nông nghiệp Đồng ruộng được cải tạo và canh tác theo hình thức chuyên canh, nâng cao năng suất Mỗi làng đều có doanh nghiệp đầu tư vào ngành sản xuất hoặc chế biến nông sản, tạo ra cơ hội hợp tác và phát triển kinh tế địa phương Nông dân có thể nhượng đất hoặc cho thuê đất cho doanh nghiệp, thúc đẩy mối liên kết giữa nông nghiệp và doanh nghiệp Hầu hết lao động nông thôn đều có việc làm ổn định, trong đó nhiều người hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ môi trường, thương mại, sửa chữa thiết bị máy móc, góp phần vào nền kinh tế nông thôn bền vững Đặc biệt, nhiều lao động làm thuê cho doanh nghiệp đã hình thành lớp công nhân nông nghiệp chuyên nghiệp tại khu vực này.
Vai trò của nhà nước thể hiện rõ ở việc chỉ đạo xây dựng và tổ chức thực hiện các chương trình quy hoạch, tập trung dân cư vào các khu vực có phong thủy tốt và hỗ trợ đầu tư hạ tầng công cộng Nhà nước cấp đất để người dân xây dựng nhà ở, trong khi chi phí xây dựng do người dân tự lo, nhưng phải tuân thủ quy hoạch và kiến trúc đã định Mỗi huyện, xã đều có ít nhất 2-3 kỹ sư xây dựng và kiến trúc sư của nhà nước hướng dẫn và giám sát quá trình xây dựng, giúp đảm bảo các làng mới vừa hiện đại, văn minh, vừa giữ được bản sắc nông thôn truyền thống Các làng mẫu tiêu biểu của Trung Quốc đã thu hút hàng chục triệu du khách trong và ngoài nước, phản ánh thành công của mô hình quy hoạch này Những hình ảnh của các làng mới này trái ngược rõ ràng với những làng truyền thống, thể hiện sự phát triển bền vững và xây dựng cộng đồng văn minh.
Chính quyền Trung Quốc đã xây dựng mô hình làng mới nhằm thay đổi tư duy người dân về nông thôn và phát triển nông nghiệp bền vững Mục tiêu của dự án là tạo ra các làng mới theo tiêu chuẩn, giúp người dân tin tưởng rằng NTM có thể thực hiện được với sự nỗ lực và ý chí Các cán bộ có điều kiện tốt có thể hoàn thành dự án trong vòng 5-7 năm, trong khi những nơi còn khó khăn hơn có thể mất đến 50 năm Hiện nay, đã hình thành hàng chục nghìn làng mới, nhiều trong số đó còn đẹp hơn các làng mẫu ban đầu, góp phần thúc đẩy sự phát triển đô thị nông thôn Chính sách này còn khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp nông thôn, tạo đà cho phát triển kinh tế địa phương.
Chính phủ Trung Quốc xác định xây dựng NTM là dự án quan trọng, ảnh hưởng đến gần 1 tỷ nông dân, với phạm vi rộng lớn và nội dung thực hiện đa dạng Trong bối cảnh nguồn tài chính quốc gia hạn chế và trợ cấp không đủ, việc huy động sự tham gia của các tầng lớp xã hội, đặc biệt là các doanh nghiệp công nghiệp và thương mại, nhằm thấy rõ lợi ích và đầu tư mạnh mẽ vào phong trào này là yếu tố then chốt để thành công.
Xây dựng NTM cần tập trung phát triển và hiện đại hóa nông nghiệp bằng cách nâng cấp hạ tầng sản xuất như thủy lợi, đường sá, hệ thống thông tin, chế biến và xử lý ô nhiễm môi trường Đồng thời, cần chuyên môn hóa và thâm canh các sản phẩm chủ lực của địa phương, kết nối thị trường trong nước và quốc tế để nâng cao khả năng cạnh tranh của nông sản và tăng thu nhập khu vực nông thôn Việc thu hút doanh nghiệp đầu tư mạnh vào lĩnh vực nông nghiệp đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong quá trình này Chính phủ Trung Quốc đã ban hành nhiều chính sách nhằm thúc đẩy và thu hút đầu tư doanh nghiệp vào nông nghiệp, qua đó góp phần thúc đẩy phát triển nông thôn bền vững.
Truyền thông đã phủ sóng rộng rãi, giúp các tầng lớp xã hội và giới doanh nghiệp công thương nhận thức rõ về những cơ hội và lợi ích khi tham gia đầu tư vào nông nghiệp và xây dựng Nông thôn mới Điều này thúc đẩy sự quan tâm và cam kết của cộng đồng doanh nghiệp trong việc phát triển nông nghiệp bền vững, góp phần nâng cao đời sống cộng đồng và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn.
Dựa trên định hướng chiến lược, các chính sách cụ thể đã giúp doanh nghiệp xác định lĩnh vực và ngành nghề đầu tư phù hợp, dựa trên phân tích chi phí cơ hội và lợi thế cạnh tranh Những chính sách này tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tối ưu hóa nguồn lực, nâng cao hiệu quả đầu tư và thúc đẩy sự phát triển bền vững của các ngành nghề chủ chốt Nhờ đó, các doanh nghiệp có thể đưa ra các quyết định đầu tư chính xác, phù hợp với mục tiêu chiến lược và khả năng cạnh tranh trên thị trường.
Thực hiện chủ trương “sản nghiệp hóa nông nghiệp” nhằm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và nông thôn dựa trên thị trường trong và ngoài nước Mô hình này lấy nông hộ làm nền tảng, doanh nghiệp đầu tàu làm trung tâm, tập trung phát triển các nghề trụ cột và sản phẩm chủ đạo của địa phương Chính sách nâng cao hiệu quả kinh tế gắn kết thị trường thông qua sản xuất theo chuỗi giá trị, từ sản xuất, cung ứng đến tiêu thụ, giúp các khâu trong chuỗi liên kết chặt chẽ hơn Chính phủ cũng đã thực hiện giao đất cho nông dân từ năm 2010, cho phép họ nhượng lại hoặc thuê đất cho doanh nghiệp theo giá quy định của nhà nước Nông dân sau khi nhượng hoặc cho thuê đất vẫn có thể trở thành lao động làm thuê cho doanh nghiệp, tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp.
Chính sách thuế ưu đãi giúp thúc đẩy doanh nghiệp và cá nhân đầu tư vào nông nghiệp và xây dựng NTM bằng cách giảm thuế VAT cho các doanh nghiệp sản xuất phân bón, thuốc trừ sâu sinh học, và miễn thuế thu nhập cho doanh nghiệp hợp tác với nông dân, hợp tác xã chế biến nông sản Chính phủ cũng hỗ trợ đầu tư hạ tầng như cải tạo đồng ruộng, xây dựng giao thông nội đồng, hệ thống tưới tiêu, nhà lưới, nhà kính, với mức hỗ trợ từ 20-25% chi phí, đặc biệt đối với các doanh nghiệp đầu tư vào khu vực nghèo, khó khăn, xa đô thị Mặc dù tăng thu thuế chung vào năm 2005 so với 2004, nhưng phần lớn thuế thu được vẫn từ doanh nghiệp phi nông nghiệp, thể hiện rõ chính sách khuyến khích đầu tư vào nông nghiệp và xây dựng NTM.
Chính phủ có chính sách ưu đãi mua sản phẩm của các doanh nghiệp nông nghiệp theo tỷ lệ quy định phù hợp với từng loại doanh nghiệp, sản phẩm và vùng miền Chính sách này nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ, vừa và doanh nghiệp khởi nghiệp vững vàng hơn trước các rủi ro của thiên tai và biến động thị trường Đây là giải pháp thúc đẩy phát triển bền vững ngành nông nghiệp và tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp vượt qua khó khăn.