Vấn đề công nghiêp hóa, hiện đại hóa ở việt nam.

Luận văn : Vấn đề công nghiêp hóa, hiện đại hóa ở việt nam.

Phần I: Lời mở đầu

Từ Đại hội Đảng lần thứ III đến nay, Đảng ta luôn luôn xác định CNH là nhiệm vụ trung tâm của thời kỳ quá độ Thực hiện nhiệm vụ đó, những năm qua, nhất là những năm đổi mới, chúng ta đã thu đợc nhiều thành tựu quan trọng, tạo

ra thế và lực mới cho phép chuyển sang một thời kỳ phát triển cao hơn, đẩy tới một bớc CNH, HĐH nớc nhà Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện CNH những năm trớc đây, do nhiều nguyên nhân trong đó có nguyên nhân chủ quan nóng vội, chúng ta đã mắc phải một số sai lầm khuyết điểm

Muốn tiếp tục phát huy thành tích, khắc phục yếu kém đẩy lùi nguy cơ tụt hậu về kinh tế, sớm đa đất nớc ra khỏi tình trạng một nớc nghèo để phát triển nhanh trên con đòng đã lựa chọn Chúng ta không còn cách nào khác là đẩy mạnh CNH, HĐH đất nớc

Một thời kỳ phát triển mới đang mở ra trên đất nớc ta, mục tiêu từ nay đến năm 2000, phấn đấu đa nớc ta cơ bản trở thành một nớc công nghiệp, Đại hội VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định

"Mục tiêu của CNH, HĐH là xây dựng nớc ta thành một nớc công nghiệp

có cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại, có cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp với trình độ của lực lợng sản xuất, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân ở mức cao, quốc phòng và an ninh vững chắc, dân giàu nớc mạnh xã hội công bằng văn minh"

Quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nớc là cả một sự nghiệp to lớn

và lâu dài Trong khuôn khổ của một đề án, em không thể bao quát đánh giá hết quá trình CNH, HĐH ở nớc ta và với vốn kiến thức còn hạn chế, bài viết của em khó tránh khỏi những sai lầm và thiếu sót Em rất mong đợc sự hớng dẫn giúp

đỡ của thầy giáo để bài viết của em đợc hoàn chỉnh hơn

Em xin chân thành cảm ơn thầy giáo

Phần II: Những vấn đề CNH- HĐH ở nớc ta

A- Lý luận chung:

I/ Sự cần thiết của CNH - HĐH ở Việt Nam:

Muốn cho dân giàu, nớc mạnh, xã hội công bằng văn minh, đất nớc từng

b-ớc tiến lên CNXH, đi đối với việc củng cố, hoàn thiện quan hệ sản xuất tiên tiến, chúng ta nhất thiết phải phát triển lực lợng sản xuất với năng suất lao động ngày càng cao Mà muốn có lực lợng sản xuất hùng hậu và năng suất lao động xã hội cao thì không thể chỉ dựa vào nền nông nghiệp lạc hậu, sử dụng lao động thủ công; trái lại phải phát triển mạnh công nghiệp cùng với đổi mới công nghệ ngày càng hiện đại tạo nền tảng cho sự phát triển nhanh, hiệu quả cao và bền vững cho toàn bộ nền KTQD Nói cách khác chúng ta phải tiến hành CNH theo hớng HĐH CNH là một giai đoạn phát triển tất yếu đối với các quốc gia muốn tiến lên từ một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu Đây là xu thế chung của lịch sử

Đối với nớc ta CNH-HĐH nền kinh tế là một đòi hỏi tất yếu của việc phát triển mô hình kinh tế thị trờng theo định hớng XHCN Quan điểm này khẳng

định CNH-HĐH là vấn đề quan trọng đặc biệt, là bớc phát triển tất yếu đối với nớc ta, nhất là trong điều kiện hiện nay khi nền kinh tế vẫn mang nặng tính chất nông nghiệp lạc hậu, công nghiệp còn nhỏ bé, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội kém phát triển, cơ sở vật chất kỹ thuật cha xây dựng đợc bao nhiêu, kinh tế tuy

có phát triển khá nhng năng suất, chất lợng và hiệu quả còn rất thấp, còn nhiều yếu tố cha vững chắc, khả năng cạnh tranh còn quá thấp so với nhiều nớc xung quanh Thực tế này cho thấy nguy cơ tụt hậu xa hơn vẫn còn rất lớn, cho nên chỉ

có CNH-HĐH mới là con đờng cơ bản khắc phục đợc những yếu kém của nền kinh tế nớc ta, giữ vững ổn định chính trị, bảo vệ đợc độc lập chủ quyền, sớm thoát khỏi nguy cơ tụt hậu, đảm bảo định hớng đi lên chủ nghĩa xã hội

Mặt khác, thực tiễn đổi mới kinh tế ở Việt Nam đã chỉ rõ sự nghiệp đổi mới

là sự nghiệp của quần chúng, CNH-HĐH cũng là sự nghiệp của toàn dân, vì lợi ích của nhân dân và do dân thực hiện Quần chúng nhân dân khi nhận thức đầy

đủ lợi ích của CNH-HĐH họ sẽ phấn đấu vơn lên học tập để nâng cao trình độ văn hóa, kỷ luật, tay nghề để làm chủ đợc công nghiệp hoá, hiện đại hóa, họ sẽ

là ngời đóng góp sức lao động, tài năng, sáng tạo, tiền vốn, tài sản của mình cho

sự nghiệp CNH-HĐH

II/ Thực chất của công nghiệp hoá, hiện đại hóa.

Trong điều kiện ngày nay, quan niệm về công nghiệp hoá, hiện đại hóa (CNH-HĐH) dù trên góc độ nào cũng không đồng nhất quá trình phát triển công nghiệp Tuy quá trình CNH-HĐH này có những nét riêng đối với từng nớc, nhng

đó chỉ là sự vận dụng một quá trình có tính chất phổ biến cho phù hợp với điều kiện cụ thể của từng nớc mà thôi Công nghiệp hóa là quá trình rộng lớn và phức tạp, bản chất của quá trình này bao hàm trên các mặt sau đây: a) Công nghiệp hóa là quá trình trang bị và trang bị lại công nghệ hiện đại cho tất cả các ngành kinh tế quốc dân, trớc hết là các ngành chiếm vị trí trọng yếu Thực hiện CNH-HĐH trong điều kiện cách mạng khoa học - kỹ thuật ngày nay, quá trình trang

bị và trang bị lại công nghệ cho các ngành phải gắn liền với quá trình hiện đại hóa ở cả phần cững và phần mềm của công nghệ Quá trình này cũng đồng thời

là quá trình xây dựng xã hội văn minh công nghiệp và cải biến các ngành kinh

tế, các hoạt động theo phong cách của nền công nghiệp lớn hiện đại Quá trình

ấy phải tác động làm cho nhịp độ tăng trởng kinh tế - xã hội nhanh và ổn định, cải thiện đời sống xã hội và tinh thần của các tầng lớp dân c, thu hẹp dần chênh lệch trình độ kinh tế - xã hội của đất nớc với các nớc phát triển

a) CNH-HĐH xét trên góc độ kinh tế -kỹ thuật: Là cái đích cần vơn tới trong quá trình CNH-HĐH Nhng sự vơn lên về trình độ công nghiệp này lại bị ràng buộc bởi yêu cầu đảm bảo hiệu quả kinh tế - xã hội Xét toàn cục, CNH-HĐH chỉ là phơng tiện, điều kiện để đạt tới mục tiêu của quá trình CNH-HĐH

mà thôi Giải quyết quan hệ này có liên quan trực tiếp đến bớc đi của quá trình hiện đại hóa theo những điều kiện cụ thể của đất nớc ý tởng muốn đi vào công nghệ hiện đại ở tất cả các ngành, các lĩnh vực hoạt động nhằm nhanh chóng xóa

bỏ tình trạng nghèo nàn lạc hậu là ý tởng phiêu lu độ quản lý có hạn và thiếu thôn trầm trọng thêm những vấn đề kinh tế - xã hội của đất nớc

Trong điều kiện nhân lực dồi dào, trình độ quản lý có hạn và sự thiếu thốn trầm trọng về vốn đầu t, cần phải dành u tiên hiện đại hóa các ngành, các lĩnh vực "đầu tàu" mà sự phát triển các ngành khác góp phần cải thiện vị trí đất nớc trong quan hệ kinh tế quốc tế Việc kết hợp công nghệ với nhiều trình độ khác nhau trở thành một tất yếu khách quan

Quan niệm một cách đơn giản theo kiểu "cũ ngời mới ta", "cái không tiên tiến của nớc khác này là cái hiện đại của mình" trong lựa chọn công nghiệp nhập

sự thiếu hiểu biết và thiếu thông tin đã dẫn đến các nớc đang phát triển đến lựa chọn thiết bị lạc hậu hoặc thiết bị lạc hậu hoặc thiết bị cũ đã đợc tân trang lại Cái giá phải trả quá đắt, tốc độ hiện đại hóa không đợc đẩy nhanh.

b) Quá trình CNH-HĐH không chỉ phát triển công nghiệp: mà là quá trình

bao trùm tất cả các ngành, các lĩnh vực hoạt động của một nớc Đó là lẽ tất yếu vì nền kinh tế của mỗi nớc là một hệ thống thông nhất, các ngành, các lĩnh vực hoạt động có quan hệ tơng đối với nhau Sự thay đổi ở các ngành kinh tế, lĩnh vực hoạt động này sẽ kéo theo hoặc sẽ đòi hỏi sự thay đổi thích ứng ở các ngành, các lĩnh vực hoạt động khác Bởi vậy quá trình CNH-HĐH, cũng gắn liền với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế quốc dân và cơ cấu các ngành kinh tế Trong sự chuyển dịch cơ cấu của quá trình CNH-HĐH vị trí của các ngành sẽ đ-

ợc thay đổi và các ngành có quan hệ ràng buộc với nhau:

Sự chuyển dịch cơ cấu, kinh tế ở các nớc đang phát triển trong quá trình CNH-HĐH nói chung diễn ra theo xu hớng sau đây:

- Nông nghiệp, trong giai đoạn đầu giữ vị trí hàng đầu, là hoạt động kinh tế cơ bản của dân c, tạo ra những hàng hoá tiêu dùng thiết yếu cho dân c và bảo

đảm một số điều kiện quan trọng cho phát triển công nghiệp Đến trình độ phát triển nhất định, khi những nhu cầu cơ bản về lơng thực, thực phẩm đã đợc bảo

đảm, nông nghiệp sẽ chuyển vị trí xuống hàng thứ yếu Tỷ trong lao động nông nghiệp trong lao động xã hội và giá trị sản phẩm nông nghiệp trong tổng giá trị sản lợng sẽ giảm dần Cũng cần nói thêm rằng, trên thế giới gần nh không có n-

ớc nào làm giàu bằng nông nghiệp thuần túy

Công nghiệp trong nhận thức luôn đợc coi là ngành quan trọng nhng trong mỗi giai đoạn đầu của CNH-HĐH, cả nớc đang phát triển chỉ có lực lợng công nghiệp nhỏ bé sản xuất hàng tiêu dùng đơn giản và khai thác các sản phẩm thô

từ tài nguyên thiên nhiên Trong quá trình CNH-HĐH công nghiệp luôn đợc giành u tiên phát triển Tuy CNH-HĐH không đồng nhất với phát triển công nghiệp, nhng không thể CNH-HĐH nếu không phát triển mạnh công nghiệp Bởi vậy, với vị trí khiêm tốn ban đầu, công nghiệp dần dần chiếm lĩnh vị trí hàng

đầu trong cơ cấu kinh tế quốc dân của đất nớc

- Các hoạt động dịch vụ sản xuất và dịch vụ đời sống là điều kiện để phát triển các ngành kinh tế và cải thiện đời sống của dân Không thể có quá trình

công nghiệp hóa nhanh bằng hệ thống dịch vụ, đặc biệt là hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế tồi đợc Ngay giai đoạn đầu của quá trình CNH-HĐH cần chú ý thỏa đáng cho phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng để phát triển sản xuất và thu hút đầu t nớc ngoài.

Nh vậy, sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế của mỗi nớc trong quá trình HĐH sẽ trải qua giai đoạn: từ cơ cấu nông - công nghiệp - dịch vụ chuyển sang cơ cấu công - nông nghiệp - dịch vụ

CNH-c) Quá trình công nghiệp hóa trong bất kỳ giai đoạn nào cũng đều là quá trình kinh tế - kỹ thuật vừa là quá trình kinh tế - xã hội Việc thực hiện có kết quả quá trình CNH-HĐH sẽ thủ tiêu tình trạng lạc hậu về kỹ thuật, thấp kém về kinh tế, đa đất nớc thoát khỏi "vòng luẩn quẩn" Đồng thời, quá trình công nghiệp hóa cũng gắn liền với quá trình thủ tiêu tình trạng lạc hậu về xã hội văn minh công nghiệp Quá trình kinh tế - xã hội có quan hệ ràng buộc nhau Quá trình kinh tế kỹ thuật tạo điều kiện vật chất kỹ thuật cho việc thực hiện các nội dung của quá trình kinh tế - xã hội Ngợc lại, quá trình kinh tế - xã hội góp phần tạo nên động lực cho thực hiện quá trình kinh tế - kỹ thuật

Đối với mỗi nớc, CNH-HĐH là quá trình lịch sử lâu dài Theo nhà kinh tế học W.Rostow, s phát triển của mỗi đất nớc trải qua 5 giai đoạn: Xã hội truyền thống Chuẩn bị tiền đề cho cất cánh; cất cánh; tiến tới sự trởng thành; Tiêu dùng ở trình độ cao Có thể thấy quá trình CNH-HĐH đợc khởi đầu bằng việc

"chuẩn bị tiền đề cho cất cánh", đợc thực hiện mạnh mẽ trong giai đoạn "cất cánh" và kết thúc khi xã hội đã "tiến tới sự trởng thành" Khoảng thời gian của mỗi giai đoạn và toàn bộ quá trình CNH-HĐH dài hay ngắn phụ thuộc vào nhiều nhân tố chủ quan và khách quan, trong đó nhân tố xác định đúng mô hình chiến lợc và tổ chức thực hiện tốt chiến lợc CNH-HĐH đúng vai trò cực kỳ quan trọng Khi đất nớc đạt tới trình độ nhất định về kinh tế - xã hội - kỹ thuật - xã hội, quá trình CNH-HĐH sẽ kết thúc

Để đánh dấu điểm mốc này cần có những tiêu chuẩn cụ thể nhận định, tiêu chuẩn này không phải chỉ là sự so sánh trình độ đạt đợc với trình độ của đất nớc trong quá khứ, mà còn phải so sánh với các nớc khác theo những chuẩn mực chung (chẳng hạn mức tổng sản phẩm trong nớc tính bình quân đầu ngời, tỷ trọng nông nghiệp trong tổng sản phẩm trong nớ; mức này lợng tiêu chuẩn tiêu dùng tính theo đầu ngời; lợng calo tiêu thụ bình quân đầu ngời )

d) Quá trình CNH-HĐH cũng đồng thời là quá trình mở rộng quan hệ kinh

tế quốc tế Trong điều kiện ngày nay, mở rộng phân công lao động quốc tế và quốc tế đời sống trở thành xu thế phát triển ngày càng mạnh mẽ Mỗi nớc trở thành một bộ phận của hệ thống kinh tế thế giới, có tác động tơng hỗ ở mức độ khác nhau với kinh tế của các nớc, khác nhau và chịu ảnh hởng của biến động kinh tế - xã hội chung của thế giới ở mỗi nớc, việc xác định mục tiêu, phơng thức CNH-HĐH cần phải phân tích, dự đoán đợc những biến động kinh tế - xã hội chung của thế giới đặc biệt là của các nớc trong khu vực Cần phải đặt sự phát triển kinh tế của đất nớc trong việc xây dựng hệ thống kinh tế mở, tăng c-ờng quan hệ thơng mại quốc tế tham gia vào quá trình cạnh tranh và liên kết kinh tế quốc dân

Về nguyên tắc, việc thực hiện CNH-HĐH phải dựa vào các nguồn lực trong nớc là chủ yếu Việc xây dựng kinh tế mở, thực hiện phơng châm "tự lực cánh sinh", phải tiến hành trên cơ sở phát huy lợi thế so sánh của đất nớc để tham gia tích cực vào quan hệ kinh tế quốc tế Trong bối cảnh này, việc tranh thủ sự trợ giúp về tài chính, kỹ thuật, kinh nghiệm quản lý từ bên ngoài phải đợc coi là một điều kiện đặc biệt quan trọng nhất là trong giai đoạn đầu của quá trình CNH-HĐH Thực tiễn cho thấy hàng trăm nớc lạc hậu có thể kế thừa những kinh nghiệm đồ sộ và sự trợ giúp bên ngoài của các nớc phát triển, nhng những thành công lại quá ít ỏi Bối cảnh quốc tế và thực trạng trong nớc cụ thể rất khác nhau,

sự sao chép máy móc kinh nghiệm các nớc khác nhau cha bao giờ đem lại tấm gơng thành công nào cả Vả lại, mọi sự giúp đỡ đề có giá theo tinh thần có đi có lại

Việc khai thác các nguồn lực t nhân, phát huy lợi thế tự nhiên để tham gia vào quan hệ quốc tế kết hợp với việc bảo tồn và tái tạo các nguồn lực ấy Mọi sự lạm dụng "sức mạnh của con ngời trong chinh phục tự nhiên" theo kiểu bóc lột, hủy hoại tài nguyên sẽ dẫn con ngời đến chỗ tàn phá ngay môi trờng tồn tại của chính mình

e) CNH-HĐH không phải là mục đích tự thân vận động mà là một phơng thức có tính chất phổ biến để thực hiện mục tiêu của mỗi nớc Mỗi nớc đề có hệ thống mục tiêu riêng của mình Tuy vậy, về hình thức vấn có thể thấy đợc tơng

đồng về hệ thống mục tiêu của các nớc Đó là xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật ngày càng hiện đại, khai thác có hiệu quả các nguồn lực đất nớc, bảo đảm nhịp

độ phát triển kinh tế - xã hội nhanh và ổn định, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho các tầng lớp dân c

Mục tiêu của mỗi nớc phụ thuộc vào quan điểm của hệ thống chính trị lãnh

đạo Phơng hớng qui mô và nhịp điệu CNH-HĐH phụ thuộc vào đặc điểm chính trị xã hội của từng nớc Đó chính là một trong những biểu hiện của quan hệ biện chứng giữa cơ sở kinh tế và kiến trúc thợng tầng Và không thể thực hiện thành công CNH-HĐH nếu không có hệ thống chính trị - xã hội ổn định và không đợc

đổi mới Ngợc lại, cũng không thể giữ đợc ổn định về chính trị - xã hội, chủ quyền của đất nớc không thực hiện có hiệu quả quá trình CNH-HĐH

Chính vì vậy, chúng ta có thể khái quát rằng cơ sở vật chất - kỹ thuật của nền sản xuất lớn hiện đại có thể là nền đại công nghiệp cơ khí hóa cân đối và hiện đại dựa trên trình độ khoa học công nghệ ngày càng phát triển cao Cơ sở vật chất - kỹ thuật đó phải có một cơ cấu kinh tế hợp lý, có trình độ xã hội hóa sản xuất và lao động cao Để có đợc cốt lõi vật chất - kỹ thuật nh vậy, tất cả các nớc phải tiến hành xây dựng nó Nói cách khác, xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của nền sản xuất lớn hiện đại và quy luật chung, phổ biến đối với tất cả các nớc trong hệ thống kinh tế "mở" Đây là một trong những nhiệm vụ to lớn, khó khăn nhất, nhng có tính chất quyết định đối với sự sống còn của bất cứ xã hội nào, nớc nào Chỉ khi tạo ra cơ sở vật chất - kỹ thuật cho nền sản xuất lớn hiện

đại nh vậy mới có thể làm thay đổi căn bản đời sống vật chất và tinh thần của xã hội, đẩy mạnh tốc độ, tăng năng suất lao động và thỏa mãn ngày càng đa dạng các nhu cầu của nhân dân

B- Nội dung của đề tài:

I/ Những khó khăn và thuận lợi khi nớc ta tiến hành CNH-HĐH.

Có thể chia quá trình CNH ở nớc ta trong hơn 30 năm qua thành 2 giai

đoạn lớn: 1960 - 1986 và 1986 đến nay:

1 Giai đoạn 1960-1986:

Đặc trng cơ bản của giai đoạn này là thực hiện một chiến lợc nhất quán đợc xác định từ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ III (9/1960) và có điều chỉnh, bổ sung chút ít trong các Đại hội IV (12/1976); V (1981) và các hội nghị Trung -

ơng Đại hội Đảng lần thứ III chỉ rõ: "Muốn cải tiến tình trạng nông nghiệp lạc hậu hiện nay của nớc ta, đa nớc ta chế độ sản xuất nhỏ là chủ yếu lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa, chúng ta không có con đờng nào khác ngoài con đờng công nghiệp hóa XHCN Vì vậy CNH XHCN là nhiệm vụ trung tâm của thời kỳ quá độ ở nớc ta"(1) và "chủ trơng của Đảng và công nghiệp hóa XHCN ở miền Bắc là: "Xây dựng một nền kinh tế XHCN cân đối và hiện đại, kết hợp với nông nghiệp và lấy công nghiệp nặng làm nền tảng, u tiên phát triển công nghiệp nặng làm nền tảng, u tiên phát triển công nghiệp năng một cách hợp lý, đồng thời ra sức phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ nhằm biến nớc ta từ một nớc nông nghiệp lạc hậu thành một nớc công nghiệp hiện đại và nông nghiệp hiện đại"(2).

Trong khoảng thời gian ngắn ngủi (1961-1964) CNH ở miền Bắc đã đợc tiến hành với nhịp điệu khẩn trơng trong điều kiện hòa bình và thu đợc kết quả

đáng ghi nhận Năm 1965 so với 1955 vốn đầu t xây dựng cơ bản trong công nghiệp tăng 6 lần: Giá trị tổng sản lợng công nghiệp tăng 9,2 lần, trong khi đó

đầu t cơ bản cho nông nghiệp chỉ tăng 1,96 lần và giá trị tổng sản lợng nông nghiệp tăng 1,6 lần

Trong thời kỳ 1961-1965 Tố độ tăng bình quân giá trị tổng sản lợng công nghiệp là 13,4%, của nông nghiệp 4,1% Do vậy tỷ trọng của công nghiệp trong thu nhập quốc dân tăng từ 16% (1957) lên 18,2% (1960) và 22,2% (1965); Còn

tỷ trọng nông nghiệp giảm từ 44,3% (1957) xuóng 42,3% (1960) và 41,7% (1965) Đến năm 1964 miền Bắc nớc ta về căn bản giải quyết đợc vấn đề lơng

thực và đáp ứng đợc 90% nhu cầu hàng tiêu dùng đồng thời bắt đầu tạo nguồn tích lũy từ trong nớc.

Đầu năm 1965, đế quốc Mỹ đã mở rộng chiến tranh phá hoại bằng không quân ra miền Bắc Trớc tình hình mới đó Đảng và Nhà nớc ta đã chủ trơng chuyển hớng xây dựng và phát triển kinh tế cho phù hợp với thời chiến, đồng thời vẫn đảm bảo phơng hớng lâu dài cho sự nghiệp công nghiệp hóa Đảng ta chủ trơng vừa chú trọng đúng mức xây dựng kinh tế trung ơng vừa lấy xây dựng kinh tế địa phơng làm trọng tâm, vừa sản xuất vừa chiến đấu

Ngay trong những năm có chiến tranh phá hoại do đế quốc Mỹ gây ra, vốn chi cho phát triển kinh tế vẫn tăng lên So với thời kỳ 1955-1957 vốn chi cho phát triển kinh tế trong thời kỳ 1965-1968 tăng 5,7 lần Mặc dù năm 1972 là năm đế quốc Mỹ đánh phá ác liệt nhât, vốn chi cho phát triển kinh tế vẫn gấp 2,4 lần so với 1960 và gấp 1,8 lần so với 1964

Vốn đầu t vào công nghiệp luôn chiếm tỷ trọng lớn trong tổng số vốn đầu

t cho khu vực sản xuất vật chất nói riêng và cho nền kinh tế quốc dân nói chung: 37,4% (1958-1960); 44% (1961-1965); 32,4% (1966-1971); 32,9% (1972-1975) Trong đó phần đầu t của Nhà nớc cho công nghiệp địa phơng quản

lý tăng nhanh về tốc độ và nâng lên về tỷ trọng

Dù trong hòan cảnh phải đánh trả hai lần chiến tranh phá hoại ác liệt, phải tập trung sức ngời, sức của cho giải phóng miền Nam, thống nhất đất nớc, miền Bắc vẫn tiếp tục phát triển kinh tế - xã hội tiếp tục công nghiệp hóa và đã đạt đ-

ợc thành tựu: "Cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội đợc xây dựng một bớc Đã có những cơ sở đầu tiên của công nghiệp nặng Năng lực các ngành công nghiệp, giao thông, xây dựng đều tăng so với trớc chiến tranh"

Nếu trong thời kỳ 1961-1965 tốc độ tăng bình quân hàng năm của tài sản

cố định là 15,5% thì trong suốt thời kỳ chiến tranh phá hoại (1966-1970) tốc độ vẫn là 12,2% Tài sản cố địnhh 1975 so với năm 1960: trong công nghiệp tăng 4,5 lần, trong nông nghiệp tăng 6,0 lần

Đến năm 1975 cơ cấu kinh tế đã có sự chuyển dịch quan trọng, tỷ trọng công nghiệp trong thu nhập quốc dân đợc nâng lên 16% (1957); 18,2% (1960); 22,2% (1965); 26,6% (1971); 24% (1974); 28,7% (1975)

Cơ cấu công nghiệp đã có sự phát triển và chuyển dịch Những cơ sở đầu tiên của các ngành công nghiệp nặng quan trọng đã đợc xây dựng và phát triển nh: điện, than, cơ khí, luyện kim, hóa chất, vật liệu xây dựng tốc độ phát triển của các ngành thuộc công nghiệp nhóm A nhanh hơn tốc độ phát triển chung của toàn ngành công nghiệp Năm 1975 so với năm 1955 giá trị sản lợng ngành

điện lực 22,3 lần, của ngành cơ khí gấp 59,8 lần và ngành hóa chất gấp 79,1 lần Trên miền Bắc đã hình thành nhiều khu công nghiệp tập trung: Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hà Bắc, Việt Trì, Thái Nguyên, Nam Định, Thanh Hóa, Vinh

Đội ngũ cán bộ khoa học, kỹ thuật và công nhân kỹ thuật tăng khá nhanh,

là vốn quý, là yếu tố quan trọng cho quá trình công nghiệp hóa ở thời kỳ này và các thời kỳ sau Năm 1975 so với năm 1955, số cán bộ có trình độ đại học và trên đại học tăng hơn 120 lần, cán bộ có trình độ trung học chuyên nghiệp gấp hơn 84 lần: công nhân kỹ thuật năm 1975 tăng gấp 6 lần năm 1960 Tỷ lệ cán bộ khoa học, kỹ thuật, nghiệp vụ trong tổng số công nhân viên chức đã tăng từ 2% (1955) đến 3,5% (1960) và 19,5% (1975) Tỷ lệ công nhân kỹ thuật đã tăng từ 17% năm 1960 lên 53,4% (1975) Riêng trong công ngheiẹpnăm 1975 đã có trên 8.000 cán bộ đại học 20.000 cán bộ trung học chuyên nghiệp và khoảng 210.000 công nhân kỹ thuật

Năm 1975 đất nớc thống nhất Sự hợp nhất hai miền có cơ sở kinh tế rất khác nhau về nguyên lý, mục tiêu cơ cấu kinh tế, hoàn cảnh, điều kiện trong nớc

và quốc tế có nhiều thay đổi so với đầu nhng năm 60 cho phép và đòi hỏi phải

có chiến lợc công nghiệp hóa thích hợp hơn Nhng trên thực tế đờng lối công nghiệp hóa mà Đại hội Đảng lần thứ III đã đợc xác định vẫn giữ nguyên và thực hiện trên phạm vi cả nớc Đại hội Đảng lần thứ IV (12/1976) chỉ rõ: Điều đó có

ý nghĩa quyết định là phải thực hiện CNH XHCN, tạo ra một cơ cấu kinh tế công nông nghiệp hiện đại Con đờng cơ bản để tạo ra cơ cấu ấy là u tiên phát triển công nghiệp năng một cách hợp lý trên cơ sở phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ và công nghiệp thực phẩm, phát huy năng lực sẵn có và xây dựng thêm nhiều cơ sở mới về công nghiệp năng, đặc biệt là cơ khí"

Do có chủ trơng nôn nóng, chủ quan duy ý chí nh trên, cộng với sai lầm trong tổ chức chỉ đạo, trong cơ chế và chính sách nên trong thời kỳ 1976-1980 nền kinh tế lâm vào tình trạng suy thoái, khủng hoảng, cơ cấu kinh tế ngày càng

trở nên bất hợp lý và mất cân đối nghiêm trọng, nông nghiệp yếu kém không

đáp ứng yêu cầu trong nớc, công nghiệp nặng đầu t lớn nhng không phát huy

đ-ợc tác dụng Thời kỳ 1976-1980, tổng sản phẩm xã hội chỉ tăng bình quân 1,4%, thu nhập quốc dân chỉ tăng 0,4% trong khi đó dân số tăng 2,24% một năm, sản xuất công nghiệp bình quân hàng năm chỉ tăng 0,6%, trong đó công nghiệp quốc doanh giảm 2,6%; sản xuất nông nghiệp tăng bình quân 1,9% một năm Trớc tình hình đó và từ hội nghị trung ơng 6 (khóa IV) năm 1979 và tiếp đó là

đại hội V, Đảng ta đã nhận thấy cần phải nhận thức đúng hơn vị trí của nông nghiệp và phải bố trí lại cơ cấu sản xuất và điều chỉnh cơ cấu đầu t Đại hội Đảng lần thứ V (1981) đã xác định: "Nội dung chính của CNH XHCN trong 5 năm (1981-1985) và những 80 là tập trung sự phát triển mạnh nông nghiệp, coi nông nghiệp là mặt trận hàng đầu đa nông nghiệp lên sản xuất lớn XHCN, ra sức đẩy mạnh hàng tiêu dùng, tiếp tục xây dựng một số ngành công nghiệp nặng quan trọng"(1) Sự điều chỉnh, thay đổi bớc đầu trong nhận thức và chủ trơng đã có tác

động nhất định đến phát triển kinh tế - xã hội và công nghiệp hóa Bình quân hàng năm thời kỳ 1981-1985 sản xuất công nghiệp tăng 9,5%; sản xuất nông nghiệp tăng 5,3%; cơ cấu công nghiệp trong thu nhập quốc dân sản xuất vẫn đợc tăng từ 20,2% (1980) lên 30% (1985)

2 Giai đoạn từ 1986 đến nay:

Đây là giai đoạn có sự đổi mới toàn diện và đồng bộ cả về nhận thức, quan

điểm và về tổ chức chỉ đạo thực hiện Đại hội lần thứ VI đã xác định rõ những quan điểm, chủ trơng, phơng hớng đổi mới kinh tế - xã hội ở nớc ta trong chặng

đờng đầu tiên của thời kỳ quá độ lên CNCH Đại hội chỉ rõ: "Tiếp tục xây dựng những tiền đề cần thiết cho đẩy mạnh công nghiệp hóa XHCN trong chặng đờng tiếp theo"(1) và "trớc mắt là trong kế hoạch 5 năm 1986-1990 phải thật sự tập trung sức ngời, sức của vào thực hiện cho đợc ba chơng trình mục tiêu về lơng thực - thực phẩm, hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu "(2) Thực hiện 3 chơng trình mục tiêu thực chất đó cũng là chuyển hớng chiến lợc công nghiệp hóa từ u tiên phát triển công nghiệp năng sang lấy nông nghiệp, công nghiệp hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu làm trọng tâm

Từ những quan điểm và chủ trơng đổi mới trên, Đảng và Nhà nớc đã cụ thể hóa bằng cơ chế và thành các chính sách, biện pháp thực hiện, đáng kể nhất đó

là: Chính sách phát triển kinh tế nhiều thành phần, chính sách kinh tế đối ngoại

và thu hút vốn đầu t nớc ngoài, chính sách tài chính - tiền tệ kiềm chế lạm phát, chuyển cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trờng có

sự quản lý của Nhà nớc

Nhờ vậy mặc dù có "cú sốc" lớn là Liên Xô và các nớc Đông Âu tan rã làm mất đi khoản viện trợ khoảng 1 tỷ đô la năm, bằng gần 7% GNP và mất đi thị tr-ờng không chuyển đổi, mặc dù Mỹ còn gây khó khăn do tiếp tục chính sách cấm vận, nhng nền kinh tế đã vợt qua trạng thái suy giảm, giảm lạm phát đáng kể,

điều chỉnh cơ cấu kinh tế hợp lý hơn, tiếp tục công nghệp hóa Lạm phát từ mức

3 con số: 1986: 587,2%; 1987: 416,77%; 1988: 410,9% giảm xuống còn 2 con số: 1989: 30%; 1990: 52,8% Trong thời kỳ 1986-1990 tốc độ tăng bình quân hàng năm của tổng sản phẩm xã hội: 4,8%: thu nhập quốc dân: 3,9%, giá trị tổng sản lợng công nghiệp: 5,2%, giá trị tổng sản lợng nông nghiệp: 3,5%; giá trị xuất khẩu: 28%; cơ cấu công nghiệp, nông nghiệp trong thu nhập quốc dân sản xuất đã có sự điều chỉnh: Công nghiệp: 30% (1985); 23% (1990); còn nông nghiệp 47,3% (1985); 46,6% (1990)

Cơ cấu công nghiệp bớc đầu có sự chuyển dịch theo hớng thích hợp và có hiệu quả hơn Năm 1976 trong cơ cấu giá trị tổng sản lợng công nghiệp ngành

điện lực chỉ chiếm 3,665; cơ khí (bao gồm cả điện tử) 9,65%; hóa chất phân bón, cao su: 8,26% thì năm 1990 tỷ trọng tơng ứng của các ngành đó là 5,1%:15,9%:9,4% Nếu so sánh giá trị tổng sản lợng công nghiệp của năm 1990 với năm 1976 thì chỉ số phát triển công nghiệp của cả nớc là 2,13 lần, trong đó:

Điện lực 2,96 lần; cơ khí 3,52 lần; hóa chất, phân bón, cao su: 2,13 lần

Giữa các ngành công nghiệp nhóm A và công nghiệp nhóm B đã bớc đầu

có sự điều chỉnh trong sự phát triển theo hớng chú trọng thích đáng hơn đến phát triển các ngành công nghiệp nhóm B để đáp ứng yêu cầu xuất khẩu và tiêu dùng trong nớc và để sử dụng tốt hơn các nguồn lực: vốn, kỹ thuật truyền thống, lao

động, công nghiệp nhóm A chiếm 33,8% (thời kỳ 1976 - 1980): 33,5% (thời kỳ 1981-1985) và 32,9% (1990) Tơng ứng với các thời kỳ đó, công nghiệp nhóm B chiếm tỷ trọng: 66,5% và 67,1%

Công nghiệp ngoài quốc doanh phát triển khá, lực lợng sản xuất bớc đầu

đợc giải phóng Khu vực công nghiệp quốc doanh sau thời gian phải đơng đầu với các thử thách quyết liệt khi chuyển sang cơ chế mới tởng chứng không vợt

qua nổi (năm 1989 giảm 2,5% so với 1988) nhng đến năm 1990 công nghiệp quốc doanh đã thích nghi dần với cơ chế mới một số ngành, một số cơ sở chủ yếu là quốc doanh trung ơng đã khôi phục đọc sản xuất và tiếp tục phát triển Nếu năm 1976 công nghiệp quốc doanh chiếm 58,6%; giá trị tổng sản lợng công nghiệp cả nớc thì năm 1989 chiếm 57,0%, còn công nghiệp ngoài quốc doanh chiếm 31,4% (1976); 43% (1989).

Tiếp tục những quan điểm, chủ trơng, chính sách đổi mới, đại hội Đảng lần thứ VII (6/1991) đã xác định rõ mục tiêu, phơng hớng nội dung của phát triển kinh tế - xã hội và của công nghiệp hóa Đại hội đã chỉ rõ: "Để thực hiện mục tiêu dân giàu nớc mạnh theo con đờng XHCN, điều quan trọng nhất là phải cải tiến căn bản tình trạng kinh tế - xã hội kém phát triển phát triển lực lợng sản xuất, công nghiệp hóa đất nớc theo hớng hiện đại gắn liền với phát triển một nền nông nghiệp toàn diện là nhiệm vụ trung tâm nhằm từng bớc xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của CNXH Không ngừng nâng cao năng suất lao động xã hội và cải thiện đời sống nhân dân"(1) "Mục tiêu tổng quát của chiến lợc đến năm 2000 là: ra khỏi khủng hoảng, ổn định tình hình kinh tế - xã hội, phấn đấu vợt qua tình trạng nớc nghèo và kém phát triển, cải thiện đời sống nhân dân, củng cố quốc phòng và an ninh, tạo điều kiện cho đất nớc phát triển nhanh vào đầu thế

kỷ 21"(2)

Đại hội VII cũng xác định mục tiêu kinh tế của kế hoạch 5 năm (1991-1995) là: "Đẩy lùi và kiểm soát đợc lạm phát, ổn định, phát triển và nâng cao hiệu quả nền sản xuất xã hội, ổn định và từng bớc cải thiện đời sống nhân dân và bắt đầu có tích lũy từ nội bộ nền kinh tế"(3)

Quá trình đổi mới đã tạo nên những thành tựu phát triển kinh tế - xã hội, thành tựu CNH trong các năm 1991,1992,1993 cao hơn, có chất lợng hơn, đi vào thực chất so với nhiều năm trớc đây Lạm phát tiếp tục đợc kiềm chế: chỉ số giá bán lẻ tăng bình quân tháng của năm 19911 4,4%; 1992:1,3%; 9 tháng đầu năm 1993: 0,5% Chênh lệch giá trị nhập và xuất giảm đáng kể

Sự phát triển của công nghiệp trong những năm đổi mới, không chỉ thể hiện

ở tốc độ tăng trởng mà quan trọng hơn là ở việc chú trọng hơn tới đổi mới công nghệ, tăng khả năng cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp ở sự chuyển dịch cơ

cấu theo hớng sản xuất gắn với thị trờng trong và ngoài nớc, phát triển nhanh các ngành có lợi thế so sánh, các ngành tác động tích cực đối với sự phát triển chung của nền kinh tế quốc tế, khuyến khích phát triển các thành phần kinh tế

và đa dạng hóa các loại hình tổ chức kinh doanh Ngành dầu khí có sự phát triển vợt bậc Ngành than bớc vào thị trờng thế giới với khối lợng xuất khẩu vợt 1,6 triệu tấn Ngành sản xuất điện phát triển mạnh

Thúc đẩy quá trình thay đổi và phát triển cơ cấu kinh tế từ giản đơn, lạc hậu trì trệ kém hiệu quả dần dần tiến tới một cơ cấu có nhiều ngành, nhiều thành phần:

Trong những năm đầu của quá trình đổi mới của CNH đã mang sắc thái mới, đã có sự điều chỉnh mục tiêu, nội dung và bớc đầu đồng bộ hóa, cụ thể hóa bằng cơ chế và chính sách Do vậy CNH đã đợc tiến hành phù hợp hơn với hoàn cảnh quốc tế và điều kiện, khả năng trong nớc, các tiềm tàng, nguồn lực của đất nớc bớc đầu đợc khơi dậy, kinh tế phát triển thực chất hơn

- Tạo ra nguồn lao động và đội ngũ lao động dồi dào có trình độ dân trí đợc nâng cao, tỷ trọng lao động có trình độ nghề nghiệp, kỹ thuật ngày càng cao

Có đạt đợc những thành tích và kết quả đó vào bối cảnh cụ thể của đất nớc:

Điểm xuất phát ban đầu thấp, chiến tranh kéo dài nhiều năm và để lại hậu quả nặng nề, diễn biến tình hình quốc tế phức tạp, có đột biến và bất lợi mới thấy hết những thành tựu của CNH mà chúng ta đã đạt đợc là to lớn và có ý nghĩa Tuy nhiên Quá trình CNH XHCN ở nớc ta hơn 30 năm qua còn nhiều tồn tại, nhợc điểm Những tồn tại chủ yếu là:

- Quá trình CNH diễn ra quá chậm

- Phân công lao động xã hội phát triển chậm chạp Cơ cấu kinh tế thiếu năng động, hiệu quả thấp, chứa đựng nhiều bất hợp lý, nhiều mặt mất cân đối nghiêm trọng Cha kết hợp tốt cơ cấu ngành với cơ cấu thành phần và cơ cấu thành phần và cơ cấu lãnh thổ trong một trạng thái đồng bộ năng động có hiệu quả để thực hiện tốt nhất mục tiêu chung của phát triển kinh tế - xã hội

- Trình độ trang bị kỹ thuật công nghệ thấp kém, mất cân đối, đổi mới chậm

- Sự nghiệp CNH phải đơng đầu với nhiều khó khăn do sai lầm trớc đây để lại và do thách thức mới đa tới Đó là: tỷ lệ thất nghiệp còn cao, đời sống thấp,

tỷ lệ tích lũy và đầu t thấp, sản xuất kinh doanh đang gặp khó hăn về vốn và thị trờng

II/ Những vấn đề đặt ra cần nghiên cứu và giải quyết để thực hiện CNH-HĐH

1 Phát triển thị trờng của công nghiệp hoá, hiện đại hóa nền kinh tế quốc dân.

Thị trờng của CNH-HĐH là điều kiện đầu tiên của CNH-HĐH Thị trờng của CNH-HĐH trớc hế là thị trờng đầu ra, thị trờng đầu ra giúp chúng ta xác

định đợc nhu cầu của thị trờng trong nớc và quốc tế cần sản xuất cái gì, sản xuất bao nhiêu, chất lợng nh thế nào, thời gian cung cấp ra sao Nhu cầu của thị trờng

đầu ra sẽ quyết định qui mô, tốc độ và bớc đi của CNH-HĐH Có thể nói thị ờng trong nớc và ngoài nớc không chỉ là điều kiện đầu tiên, mà còn là điều kiện quyết định, là một thách thức đối với quá trình CNH-HĐH ở Việt Nam

tr-Đối với Việt Nam, muốn phát triển thị trờng rộng lớn ở trong nớc, nhất là thị trờng nông thôn, trớc hết chúng ta cần phải phát triển thị trờng ngoài nớc Để phát triển đợc thị trờng ngoài nớc chúng ta cần thực hiện các phơng hớng cơ bản sau:

a) Thực hiện chiến lợc hớng mạnh về xuất khẩu và khai thác các lợi thế so sánh để phát triển Muốn vậy, cần nâng cao sức cạnh tranh của hàng hoá, dịch

vụ của Việt Nam để mở rộng thị trờng ngoài nớc Chúng ta phải đẩy mạnh hoạt

động nghiên cứu, điều tra, thăm dò, dự báo thị trờng trong nớc và ngoài nớc Cần tổ chức nghiên cứu để hiểu đầy đủ các đối tác, kể cả những đối tác còn là tiềm năng để có chủ trơng và chính sách thị trờng thích hợp nhằm đạt đợc mục tiêu của chúng ta Xây dựng tỷ giá hối đoái hợp lý để vừa khuyến khích mạnh việc phát triển xuất khẩu vừa điều tiết đợc nhập khẩu có hiệu quả những hàng hoá, dịch vụ cần thiết mà Việt Nam cha làm đợc

b) Đổi mới cơ cấu xuất khẩu, và thủ tục nhập khẩu Đổi mới cơ cấu xuất khẩu để không ngừng tạo ra những mặt hàng xuất khẩu mới, hấp dẫn với thị tr-ờng ngoài nớc theo hớng tăng hàm lợng công nghệ tiên tiến, hàm lợng chất xám trong các hàng hoá, dịch vụ xuất khẩu, giảm tối đa xuất khẩu hàng hoá thô Chủ

động cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lợng, hạ giá thành hàng hoá và bao bì xuất khẩu để nâng cao sức cạnh tranh ở thị trờng ngoài nớc Cải tiến các thủ tục xuất nhập khẩu, đơn giản hóa quy chế về cấp côta, giấy phép để nhanh chóng phát triển thị trờng và hạn chế những tiêu cực do thủ tục phiền hà chậm trễ gây ra.c) Tổ chức tốt công tác thông tin về thị trờng Công tác thông tin về thị tr-ờng rất quan trọng, trong đó chúng ta phải cung cấp các thông tin cần thiết về kinh tế và thơng mại của Việt Nam cho nớc ngoài; đồng thời tổ chức tốt việc thu nhập và cung cấp thông tin kinh tế và thơng mại quốc tế, khu vực, cho các cơ quan Nhà nớc và doanh nghiệp trong nớc Phát triển các tổ chức làm dịch vụ thăm dò, nghiên cứu, dự báo, giới thiệu thị trờng bạn hàng Tìm hiểu và chuẩn bị

điều kiện để tham gia ngày càng nhiều vào các hội, các tổ chức kinh tế, thơng mại thế giới và khu vực khi xét thấy cần thiết và có khả năng

d) Ra sức mở rộng thị trờng trong nớc để phát triển Đồng thời với việc mở rộng thị trờng ngoài nớc theo hớng xây dựng nền kinh tế mở, hớng mạnh về xuất khẩu, chúng ta phải phát triển thị trờng trong nớc, thị trờng của hơn 70 triệu dân, trong đó hơn 80% là dân c nông nghiệp Phải đảm bảo cho hàng hoá, dịch vụ trong nớc đạt chất lợng cao, giá thành hạ và mẫu mã phù hợp để cạnh tranh thắng lợi với hàng ngoại nhập vào Việt Nam Hàng hoá, dịch vụ trong nớc phải

đáp ứng nhu cầu sản xuất và đời sống cả ở thành thị và nông thôn Phải phát triển sản xuất, bảo đảm công ăn việc làm, tăng sức mua của xã hội, của nhân dân

e) Chấn chỉnh lu thông, hàng hoá, phát triển các điểm và trung tâm thơng mại Một mặt, chúng ta cần có biện pháp chấn chỉnh lu thông hàng hoá giữa thành tị và nông thôn, giữa công nghệ phẩm và nông sản phẩm, bảo đảm cho thị trờng thống nhất trong cả nớc và phát triển thị trờng từng vùng, từng địa phơng cho phù hợp với cung cầu về hàng hoá, dịch vụ của từng địa phơng, mặt khác phải phát triển các điểm và trung tâm thơng mại phù hợp với yêu cầu phát triển thị trờng trong nớc ở các thành phố, khu công nghiệp tập trung và quá trình đô thị hóa ở nông thôn, trung du, miền núi, vùng biên giới, vùng ven biển Tổ chức một số siêu thị ở các thành phố lớn

g) Đẩy mạnh xuất nhập khẩu phải đi đôi với bảo hộ hợp lý sản xuất trong nớc, bảo đảm cho sản xuất trong nớc phát triển có hiệu quả Nhng cần nhấn mạnh rằng việc bảo hộ phải có mức độ, có thời hạn đối với những ngành, lĩnh