Quy luật “từ những thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại” là một trong ba quy luật của phép biện chứng duy vật, nó cho biết phương thức của sự vận động, phát triển..
Trang 1Tiểu luận Triết
Chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại Liên hệ thực tiễn phát triển kinh tế việt nam từ 1985 đến
nay
Trang 31 Lời mở đầu
Trong đời sống hàng ngày, đằng sau các hiện tượng muôn hình muôn
vẻ, con người dần dần nhận thức được tính trật tự và mối liên hệ có tính lặp lại của các hiện tượng, từ đó hình thành nên khái niệm “quy luật” Với tư cách là phạm trù của lý luận nhận thức, khái niệm “quy luật” là sản phẩm của tư duy khoa học, phản ánh sự liên hệ của các sự vật và tính chỉnh thể của chúng
Các quy luật của tự nhiên, của xã hội cũng như của tư duy con người đều mang tính khách quan Con người không thể tạo ra hoặc tự ý xóa bỏ được quy luật mà chỉ nhận thức và vận dụng nó vào trong thực tiễn
Quy luật “từ những thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại” là một trong ba quy luật của phép biện chứng duy vật, nó cho biết phương thức của sự vận động, phát triển Nhận thức được quy luật này có ý nghĩa rất quan trọng trong hoạt động thực tiễn khi chúng ta xem xét các sự vật, hiện tượng Đặc biệt là đối với đất nước Việt Nam ta khi đứng trước xu thể phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thế giới Nước ta đang trong giai đoạn quá độ lên CNXH với những khó khăn về mọi mặt, do đó việc nhận
thức đúng đắn quy luật lượng – chất sẽ có ý nghĩa rất lớn trong quá trình
phát triển kinh tế đất nước
Trong phạm vi của bài tiểu luận này, chúng em xin trình bày những cơ
sở lý luận chung về nội dung của quy luật lượng – chất, trên cơ sở đó rút ra
ý nghĩa thực tiễn của việc nhận thức và vận dụng quy luật này để phát triển nền kinh tế Việt Nam, đồng thời khẳng định lại một lần nữa tính tất yếu của
tư tưởng của chủ tịch Hồ Chí Minh với những nguyên lý Mác – Lênin trong quản lý và phát triển đất nước
Trang 42 Những khái niệm có liên quan
Chất là phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định khách quan vốn
có của sự vật, là sự thống nhất hữu cơ của những thuộc tính làm cho sự vật
là nó chứ không phải là cái khác
Thuộc tính là biểu hiện một khía cạnh nào đó về chất của một sự vật trong mối quan hệ qua lại với sự vật khác
Lượng là phạm trù triết học để chỉ tính quy định vốn có của sự vật về mặt số lượng, quy mô, trình độ, nhịp điệu của sự vận động và phát triển cũng như các thuộc tính của sự vật
Độ là phạm trù triết học dùng để chỉ khoảng giới hạn trong đó sự thay đổi về lượng của sự vật chưa làm thay đổi căn bản chất của sự vật ấy
Điểm nút là phạm trù triết học dùng để chỉ điểm giới hạn mà tại đó sự thay đổi về lượng đã đủ làm thay đổi chất chất của sự vật
Bước nhảy là phạm trù triết học dùng để chỉ sự chuyển hóa về chất của sự vật do sự thay đổi về lượng của sự vật trước đó gây nên
* Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại:
Mọi sự vật đều là sự thống nhất giữa lượng và chất, sự thay đổi dần dần về lượng tới điểm nút sẽ dẫn đến sự thay đổi về chất của sự vật thông qua bước nhảy; chất mới ra đời tác động trở lại sự thay đổi của lượng mới lại có chất mới cao hơn Quá trình tác động đó diễn ra liên tục làm cho sự vật không ngừng biến đổi
3 Những vấn đề lí luận để hiểu rõ nội dung quy luật: “chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại”
3.1 Quan niệm về chất và lượng của các nhà triết học cổ
Trang 5Đối với nhiều nhà triết học tại Hy Lạp, vật chất thường đồng nhất với sự vật.
Từ đó họ cố gắng hiểu vật chất và các hình thức biểu hiện của nó từ phương diện chất Trái lại những người thuộc trường phái Pitago lại xem đặc trưng
về lượng của thế giới vật chất là nền tảng của mọi cái đang tồn tại Họ xem những mối quan hệ số lượng là quy luật cấu thành mọi sự vật của thế giới
Lần đầu tiên trong lịch sử triết học, chất và lượng có được ý nghĩa với
tư cách là những phạm trù trong triết học của Aixtốt Ông xem chất là tất cả những cái gì làm cho sự vật là nó Còn lượng là tất cả những cái gì có thể phân ra thành những bộ phận cấu thành Ông phân lượng thành hai loại: số lượng và đại lượng Ông cũng là người đầu tiên tiến tới giải quyết một vấn
đề quan trọng của quy luật: vấn đề tính nhiều chất của sự vật Từ đó, ông phân biệt sự khác nhau về hình thức với chất căn bản của sự vật – cái sẽ xuất hiện hay mất đi cùng với sự xuất hiện hay mất đi của bản thân sự vật; ông cũng đạt được bước tiến đáng kể trong việc nghiên cứu phạm trù độ, xem độ
là cái thống nhất, cái không thể phân chia giữa chất và lượng
Sau này, quan điểm phiến diện tuyệt đối hoá đặc trưng về lượng đã được khắc phục trong triết học cổ điển Đức, đặc biệt trong triết học Hêghen Hêghen đã phân tích một cách tỉ mỉ sự thống nhất biện chứng, mối quan hệ qua lại, sự chuyển hoá lẫn nhau giữa lượng và chất, xem xét chất và lượng nằm trong quá trình vận động và phát triển không ngừng Với quan điểm biện chứng, Hêghen đã xem xét từ “ chất thuần tuý “ đến ” chất được xác định ”; chất phát triển đến tột độ thì ra đời lượng; lượng cũng không ngừng tiến hoá, “ số lượng ” là đỉnh cao nhất trong sự tiến hoá
Trong việc xem xét mối quan hệ giữa thay đổi về lượng và thay đổi về chất, Hêghen đặc biệt chú ý tới phạm trù bước nhảy Chính dựa trên tư tưởng của Hêghen, Lênin đã ra một kết luận quan trọng là : Việc thừa nhận bước nhảy hay không là tiêu chí cơ bản để xem đó là người theo quan điểm biện chứng hay siêu hình về sự phát triển
Tất nhiên, với tư cách là nhà triết học duy tâm, Hêghen đã xem các phạm trù chất, lượng, độ chỉ như những nấc thang tự phát triển của tinh thần, của “ ý niệm tuyệt đối ” chứ không phải là những nấc thang nhận thức của con người đối với thế giới bên ngoài
Trang 6Về sau sự ra đời của phép biện chứng duy vật đánh dấu một giai đoạn phát triển căn bản trong quan niệm về chất, lượng, mối quan hệ qua lại giữa
sự thay đổi về lượng và sự thay đổi về chất nói chung
3.2 Quan niệm biện chứng duy vật về chất và lượng
3.2.1 Quan niệm biện chứng duy vật về chất
Trong thế giới quanh ta tồn tại vô vàn sự vật, hiện tượng Vì sao chúng ta biết phân biệt đây là sự việc này, đây là sự việc kia? Điều đó là đơn giản vì các sự vật khác nhau, có những đặc trưng, thuộc tính, những quy định khác nhau Như kim loại không có khả năng hòa tan một số chất giống nước Hay
á kim không thể dẫn điện, dẫn nhiệt như kim loại Mọi động vật và thực vật đều được đặc trưng bởi đồng hóa, dị hóa nhưng chúng lại khác nhau Sở dĩ
ta phân biệt được những những sự vật hiện tượng khách quan đó là vì chúng
có sự khác nhau về chất
Chất là phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật, là sự thống nhất hữu cơ của những thuộc tính làm cho sự vật là
nó chứ không phải là cái khác
Thuộc tính là biểu hiện một khía cạnh nào đó về chất của một sự vật trong mối quan hệ qua lại với sự vật khác, là những tính chất, những trạng thái, những yếu tố cấu thành nên sự vật, Đó là những cái vốn có của sự vật
từ khi sự vật được sinh ra hoặc được hình thành trong sự vận động và phát triển của nó Tuy nhiên những thuộc tính vốn có của sự vật, hiện tượng chỉ được bộc lộ ra qua sự tác động qua lại với các sự vật, hiện tượng khác
VD : Khi cho đường vào nước ta thấy đường có tính tan, khi nếm ta biết đường có vị ngọt Vậy tính tan, vị ngọt là thuộc tính của đường, chúng
ta chỉ nhận biết được điều đó nếu chúng ta nếm hay khi vị giác của chúng ta tiếp xúc, tác động qua lại với chúng Tất cả những thuộc thính của đường là những cái vốn có của đường, nhưng chúng chỉ bộc lộ ra trong quan hệ của đường với nước hay trong quan hệ của đường với vị giác của con người
Đặc trưng khách quan nói trên quy định phương thức nhận thức của
Trang 7con người đối với vật chất của sự vật Để nhận thức được những thuộc tính, chúng ta cần nhận thức nó trong mối quan hệ giữa các sự vật Trong mối quan hệ cụ thể thường bộc lộ ra một thuộc tính (một khía cạnh về chất) của
sự vật Do vậy, để nhận thức được chất với tư cách là sự tổng hợp của tất cả các thuộc tính vốn có của sự vật đó, chúng ta phải nhận thức sự vật trong tổng hoà các mối quan hệ có thể có giữa sự vật đó với các sự vật khác
Mỗi sự vật có vô vàn thuộc tính, mỗi thuộc tính của sự vật lại có một tổng hợp những đặc trưng về chất của mình, nên khiến cho mỗi thuộc tính lại trở thành một chất Điều đó cũng có nghĩa, mỗi sự vật có vô vàn chất
Với tư cách là những khía cạnh của chất được bộc lộ ra trong các mối quan hệ, các thuộc tính của sự vật cũng có vị trí khác nhau tạo thành những thuộc tính cơ bản và những thuộc tính không cơ bản Nhưng thuộc tính của
sự vật chỉ bộc lộ qua các mối quan hệ cụ thể với các sự vật khác Bởi vậy sự phân chia thành thuộc tính cơ bản và không cơ bản cũng chỉ mang tính chất tương đối Tổng hợp những thuộc tính cơ bản tạo thành chất cơ bản của sự vật Ở mỗi sự vật chỉ có một chất cơ bản, đó là tổng hợp những thuộc tính đặc trưng cho sự vật trong toàn bộ quá trình tồn tại của sự vật; đó là loại chất
mà sự tồn tại hay mất đi của nó quy định sự tồn tại hay mất đi của bản thân
sự vật
VD : trên cơ sở chiếm hữu tư nhân tư liệu sản xuất, chất cơ bản của nền kinh tế tư bản tư nhân là sản xuất chạy theo giá trị thặng dư Khi đặc trưng đó mất đi, nền kinh tế cũng không còn là kinh tế tư bản chủ nghĩa
Chất của sự vật không những được xác đinh bởi chất của các yếu tố cấu thành, mà còn bởi phương thức liên kết giữa các yếu tố cấu thành sự vật
đó Nghĩa là bởi kết cấu của sự vật
Trong tự nhiên và cả trong xã hội, chúng ta thấy không ít sự vật, mà xét riêng về các yếu tố cấu thành, chúng hoàn toàn đồng nhất, nhưng các sự vật đó lại khác nhau về chất
VD : kim cương và than chì là những sự vật đều do cácbon tạo thành Nhưng kim cương là vật cứng nhất trong tất cả các vật, có thể cắt được hầu hết mọi kim loại, có giá trị kinh tế cao, còn than thì không có được những đặc trưng tương tự Sự khác nhau đó được quyết định bởi phương thức liên kết khác nhau của các nguyên tử cácbon
Trang 8Chất của sự vật không chỉ thay đổi khi có sự thay đổi những yếu tố cấu thành mà nó còn phụ thuộc vào sự thay đổi phương thức liên kết giữa các yếu tố đó Do vậy, để làm biến đổi chất của sự vật, chúng ta có thể cải tạo các yếu tố cấu thành, hoặc biến đổi phươnng thức liên kết giữa các yếu
tố đó
3.2.2 Quan niệm biện chứng duy vật về lượng
Lượng là phạm trù triết học để chỉ tính quy định vốn có của sự vật về mặt số lượng, quy mô, trình độ, nhịp điệu của sự vận động và phát triển cũng như các thuộc tính của sự vật
Lượng của sự vật biểu thị kích thước dài hay ngắn, số lượng nhiều hay
ít, quy mô lớn hay nhỏ, trình độ cao hay thấp, nhịp điệu nhanh hay chậm, Trong thực tế lượng của sự vật thường được xác định bởi những đơn vị đo lường cụ thể như vận tốc của ánh sáng là 300.000 km trong một giây, một phân tử nước gồm hai nguyên tử hidro liên kết với một nguyên tử oxy, bên cạnh đó có những lượng chỉ có thể biểu thị dưới dạng trừu tượng và khái quát như trình độ tri thức khoa học của một người, ý thức trách nhiệm cao hay thấp của một công dân, Trong những trường hợp đó chúng ta chỉ có thể nhận thức được lượng của sự vật bằng con đường trừu tượng và khái quát hóa Có những lượng biểu thị yếu tố quy định kết cấu bên trong của sự vật ( số lượng nguyên tử hợp thành nguyên tố hóa học, số lượng lĩnh vực cơ bản của đời sống xã hội ), có những lượng vạch ra yếu tố quy định bên ngoài của sự vật (chiều dài, chiều rộng, chiều cao của sự vật)
Sự phân biệt chất và lượng của sự vật chỉ mang tính tương đối Có những tính quy định trong mối quan hệ này là chất của sự vật, song trong mối quan hệ khác lại biểu thị lượng của sự vật và ngược lại Chẳng hạn số lượng sinh viên giỏi nhất định của một lớp sẽ nói lên chất lượng học tập của lớp đó Điều này cũng có nghĩa là dù số lượng cụ thể quy định thuần túy về lượng, song số lượng ấy cũng có tính quy định về chất của sự vật
Chất và lượng là hai mặt không thể tách rời nhau trong sự vật Trong quá trình vận động và phát triển, chất và lượng của sự vật không đứng im Chúng luôn vận động không phải biệt lập với nhau mà luôn luôn có quan hệ qua lại theo một quy luật nhất định
Trang 93.3 Mối quan hệ biện chứng giữa sự thay đổi về lượng và
sự thay đổi về chất
Bất kỳ sự vật hay hiện tượng nào cũng là sự thống nhất giữa chất và lượng Chúng tác động qua lại lẫn nhau Trong sự vật, quy định về lượng không bao giờ tồn tại nếu không có tính quy định về chất và ngược lại
Sự thay đổi về lượng và về chất của sự vật diễn ra cùng với sự vận động và phát triển của sự vật Nhưng sự thay đổi đó có quan hệ chặt chẽ với nhau chứ không tách rời nhau Sự thay đổi về lượng của sự vật có ảnh hưởng tới sự thay đổi về chất của nó và ngược lại, sự thay đổi về chất của sự vật tương ứng với sự thay đổi về lượng của nó Sự thay đổi về lượng có thể chưa làm thay đổi ngay lập tức sự thay đổi về chất của sự vật Ở một giới hạn nhất định khi lượng của sự vật thay đổi, nhưng chất của sự vật chưa thay đổi cơ bản
VD : khi xét các trạng thái khác nhau của nước trong khoảng nhiệt độ
từ 0⁰C đến 100⁰C, bản chất của nước vẫn không thay đổi (vẫn là chất lỏng) Như vậy, không phải bất kỳ một sự thay đổi về lượng cũng ngay lập tức làm thay đổi căn bản về chất của sự vật
Khuôn khổ, mà trong đó sự thay đổi về lượng chưa làm thay đổi về chất của sự vật, được gọi là độ
Độ là phạm trù triết học dùng để chỉ khoảng giới hạn trong đó sự thay đổi về lượng của sự vật chưa làm thay đổi căn bản chất của sự vật ấy
Những giới hạn mà khi lượng đạt tới đó sẽ làm thay đổi về chất của sự vật được gọi là điểm nút
Điểm nút là phạm trù triết học dùng để chỉ điểm giới hạn mà tại đó sự thay đổi về lượng đã đủ làm thay đổi chất chất của sự vật
Trong ví dụ trên, nếu coi trạng thái của nước là chất thì 0⁰C và 100⁰C
là điểm nút
Sự thay đổi về lượng đạt tới điểm nút sẽ ra đời chất mới với lượng mới tương ứng của nó Sự thống nhất giữa lượng và chất mới tạo thành một
độ mới với những điểm nút mới Sự vận động và phát triển là khôn cùng Do
đó, sự vận động, biến đổi của sự vật sẽ hình thành một đường nút của những
Trang 10quan hệ về độ.
Sự thay đổi về chất do những sự thay đổi về lượng trước đó gây ra được gọi là bước nhảy :
Bước nhảy là phạm trù triết học dùng để chỉ sự chuyển hóa về chất của sự vật do sự thay đổi về lượng của sự vật trước đó gây nên
Bước nhảy là sự kết thúc một giai đoạn phát triển của sự vật và là điểm khởi đầu của một giai đoạn phát triển mới Nó là sự gián đoạn trong quá trình vận động và phát triển liên tục của sự vật Có thể nói, trong quá trình phát triển của sự vật sự gián đoạn là tiền đề cho sự liên tục và sự liên tục là kế tiếp của hàng loạt sự gián đoạn
Thế giới là muôn hình muôn vẻ, nên sự thay đổi về chất cũng hết sức
đa dạng với nhiều hình thức khác nhau Tính chất của các bước nhảy được quyết định trước hết bởi tính chất của bản thân sự vật, bởi những mâu thuẫn vốn có Với những sự vật có tính chất khác nhau và với những mâu thuẫn khác nhau sẽ có những bước nhảy khác nhau Chẳng hạn, bước nhảy trong
tự nhiên dẫn tới sự ra đời của những loài động vật, thực vật mới phải trải qua hàng ngàn năm hoặc nhiều hơn Nhưng cũng trong tự nhiên, chúng ta vẫn quan sát thấy cả những quá trình thay đổi về chất diễn ra một cách nhanh chóng
VD : hiện tượng phóng xạ trong tự nhiên của một số nguyên tố hoá học… Hay khối lượng Uranium 235 được tăng đến khối lượng tới hạn xẽ xảy ra vụ nổ bom nguyên tử
Tính đa dạng trong hình thức thay đổi về chất còn được quy định bởi điều kiện trong đó diễn ra sự thay đổi về chất Chẳng hạn, cũng là vấn đề thay đổi quyền lực chính trị trong quá trình phát triển xã hội, nhưng tuỳ thuộc vào điều kiện lịch sử – cụ thể mà sự thay đổi đó có thể diễn ra bằng con đường hoà bình hoặc bạo lực cách mạng Khi diễn ra theo con đường thứ 2, bước nhảy được thực hiện trong khoảng thời gian tương đối ngắn,
“một ngày bằng hai mươi năm”
Trong thực tế, sự thay đổi về chất thông qua các bước nhảy hết sức đa dạng và phong phú Nhìn chung, các bước nhảy thể hiện qua một số cách cơ bản sau :
Bước nhảy đột biến và bước nhảy diễn ra một cách dần dần :