Hinh tflpng "anh vfl" trong bai thd Cung Td cua Chu Khanh Dfl la loai chim eu the, khdng the thay the mdt loai chim nao khac vao day dfldc: "Ham" tinh due thuyet cung trung sfl Anh vfl
Trang 1nvimssmrn'mmv^
Cu l g vdi nhieu each ti ep can
^jpn hpc mdi, each tiep can
van hpe tfl van hda dang ngay
cang te ra ed nhieu flu diem trong viec
kham pha nhflng sac thai van hda phong
phfl dflde the hien trong tae pham van
hpc; hay giai ma nhflng phfl hieu, bieu
tflpng van hda, ham an muon van ldp
nghia trdm tfch ngan nam trong van ban
van hpc cu the; hoac qua ldp be mat cua
ngdn ngfl tac pham, tren cd sd so sanh
hien thflc va lich sif, cd the di sau kham
pha ndi ham tam ly van hda va hat nhan
van hda tiem dn trong tac pham Tfl dd'i
chieu tdng the tren nhieu binh dien,
nhieu gdc dp, nha nghien eflu ed the
danh gia het cai hay cai dep cua tac
pham van hpe va y nghia quan trpng cua
nd ddi vdi cudc sd'ng cua nhan loai
Thd Dfldng vdi tu each la met trao lUu
van hpc phong phfl va ddc dao, la ket
qua sinh ddng cua thdi dai bflng nd van
hda manh me ddi Dfldng Da cd biet bao
nha tham binh thd ca vdi nhieu each tiep
can khac nhau viet va If giai eai hay cai
dep cua rieng thd Dfldng, song cd le vdn
cdn chfla thda man vdi ngfldi dpc ngan
nam nay Trong bai viet nay, chflng tdi
tfl gdc dp van hda hpc tim hieu eai hay
PGS.TS TRAN LE BAO
Trudng Dgi hgc Sit phgm Hd Ngi
eai dep cua thd Dfldng; tfl each tiep can lien nganh, tren cd sd nhflng bai thd lau nay van dflpc coi la thO Dfldng luat, di sau vao If giai tfl duy nghe t h u a t ciia cac nha thd ddi Dfldng
Tfl duy nghe t h u a t la mpt loai hinh tfl duy tham mi cua mpt cdng ddng (ke cd cua mpt tac gia), dflpc sinh ra trong dieu kien lich sfl cu the Tfl duy nghe thuat bao gdm ca npi dung va phfldng thflc chiem linh cung nhfl each thflc the hien hien thflc cudc sdng Cd' nhien tfl duy phai gan lien vdi ngdn ngfl, va khdng chi ngdn ngfl, nd cdn ham chfla nhflng quan niem triet hpc, tap tue tdn giao, phong each dao dflc va hflng thfl tham mi , trd thanh san vat eua lieh sfl, cd the bien ddi
va phat trien tuy theo thdi dai Tuy nhien, trong trfldng ki lieh sif, tfl duy nghe t h u a t cd tfnh dn dinh tfldng dd'i,
da ngflng tu lai va thdm t h a u vao tam li van hda dan toe, cau t h a n h mpt loai vd thflc tap the trong tdng sau cua ket cau van hda dan tdc Nd chang nhflng bao Iflu nhflng gia tri van hda dan tdc ma cdn cd sflc manh to ldn, chi phd'i tnic tiep hoac gian tiep den tfl duy va hanh vi van hda ciia mpi ngfldi sd'ng trong cac thdi dai khac nhau
Trang 2Ve tif duy nghe thuat
1 Dac trflng d d u tien cua tfl duy n g h e
t h u a t thd Dfldng la sfl k e thfla nhflng tfl
duy t h a m mi cd d a i phfldng Ddng Dd la
mdt k i e u tfl d u y mdi la, ddy c a m t i n h vdi
nhflng phfldng thflc da d a n g , a n h hfldng
den t o a n bd ddi sd'ng t a m h n h cflng nhfl
tfl duy cu a ca c d a n t dc phfldng Ddng
Nhin c h u n g , tfl d u y t h d m my phfldng
Ddng CO bd'n dac trflng la tfnh cu t h e ,
tfnh tfldng trflng, tfnh t o a n dien va tfnh
t i n h cam T u y n h i e n , d day chflng tdi Iflu
y tdi sfl ke thfla h a i dac trflng tfl duy
phfldng D d n g la tfnh cu t h e va t l a h
tfldng trflng t r e n g tfl duy thd Dfldng
1.1 Tinh cu the cua tii duy thdm my
trong thg Diidng
Tfl duy cu t h e la ldi tfl duy, dfla vad
ngdai h i n h ca biet, cu t h e cua sfl v a t h a y
sfl van ddng bien ddi cfla sfl v a t de n h a n
thflc sfl vat k h a c h q u a n T r o n g qua t r i n h
tfl duy eu t h e nay nhflng h i n h tfldng sfl
vat cu t h e dflpc h e t sflc cei trpng Dac
diem cd b a n cua loai tfl duy n a y la dem
t a t ca nhflng cai phd bien, cai trflu tflpng,
nhflng q u a n n i e m cd' g a n g c h u y e n hoa
t h a n h h i n h tflpng ca biet, cam tinh,
mfldn phfldng thflc dd'i chieu t n i c tiep
cua h i n h tfldng de bieu d a t tfl duy Ldai
phfldng thflc tfl duy dflng h i n h tfldng
cam tfnh cu t h e ca biet de bieu hien
nhflng y n i e m ed tfnh phd q u a t , cd tfnh
q u a n niem, ve b a n c h a t la phfldng thflc
bieu d a t cua n g h e t h u a t , la phfldng thflc
the hien cai dep
Xet ve lich sfl t h i ca T r u n g Qud'c, tfl
nhflng tac p h d m xa xfla nhfl Kinh Thi,
Ly Tao cua K h u a t N g u y e n , che den H a n
phfl, ngdn ngfl thd deu chiu a n h hfldng
t n i c tiep tfl tfl duy cu t h e T r o n g Kinh
Thi cd den h a n g chuc ten chim mudng,
cay ed, nfli sdng; den Ly Tao cua K h u a t
N g u y e n ngfldi dpc lai tfldng chflng lac
vao vfldn hoa t r a m thfl la; tiep den Hdn
phu t h i t i n h t r a n g xa hoa ngdn ngfl cu
t h e tdi mflc phd trfldng n h a m ndi len cai hoa le cua da't trdi Nhflng den thd Dfldng, hien tfldng ngdn ngfl cua tfl duy
cu t h e va xa h e a da k h d n g cdn nfla Bad
n h i e u ldai chim cu t h e t r d n g Kinh Thi
chi cdn mdt ldai "dieu" k h a i q u a t trong
thd Dfldng Bad n h i e u ldai hda trdng Ly
Tao cua K h u a t Nguyen, n a y chi cdn mdt
ldai "hda" - hda k h a i q u a t Ngdn ngfl thd Dfldng la ngdn ngfl
k h a i quat, ngdn ngfl y niem Dieu n a y mdt m a t do yeu cdu cfla dac diem tfl duy thdi dai, mdt m a t dd yeu edu t h e leai cua thd Dfldng l u a t vd'n ft tfl (56 hdac 20 tfl), nen k h d n g t h e dflng nhidu ngdn ngfl cu
t h e m a p h a i dflng ngdn ngfl k h a i quat Nhflng phdng, hoa, tuyet, nguyet, sdn thuy, dien vien la nhflng h i n h tfldng ngdn ngfl k h a i q u a t t r a n n g a p trong thd Dfldng
Tuy n h i e n , b a n c h a t ngdn ngfl thd cdn cdn tfnh bieu cdm de trflc tiep tac ddng, kfch thi'ch vao giac q u a n ngudi dpc, vi vay k h d n g t h e k h d n g cd tfnh cu t h e cfla
h i n h tUdng ngdn ngfl Bdng cfl la ben
c a n h ngdn ngfl k h a i q u a t , t r o n g thd Dfldng v a n edn nhflng ngdn ngfl cu t h e
Dd la k h i cdn sfl v a t cd chflc n a n g ngfl
n g h i a cu the, k h d n g t h e t h a y the, budc cac n h a thd p h a i liia chpn ngdn ngfl cu
t h e vi vay ben c a n h "dieu" (chim) k h a i
q u a t cdn cd h e a n g li (vang a n h ) , t h a n h dieu (chim xanh) h a y a n h vfl (cen vet)
Trang 3rat cu the, mdi loai mdt chflc nang ngfl
nghia khac nhau Hinh tflpng "anh vfl"
trong bai thd Cung Td cua Chu Khanh
Dfl la loai chim eu the, khdng the thay
the mdt loai chim nao khac vao day dfldc:
"Ham" tinh due thuyet cung trung sfl
Anh vfl tien ddu bat cam ngdn"
Vi sao nhflng cung nhan r a t mudn ndi
chuyen trong cung ma lai phai ngam
mieng? Bdi vi cd con anh vfl d trfldc mat
Anh vu hay con vet la loai chim nghe
hieu va biet nhai lai tieng ngfldi vi vay
nhflng cung nhan khdng the va khdng
dam ndi ra chuyen trong cung Cho dfl
khdng ndi ra nhflng ngfldi dpc cung ed
the hieu, chac chan khdng phai la nhflng
ldi ngdi ca nha vua, ma la nhflng ldi oan
gian cao dp Neu nhfl hai eau ddu ndi ve
sfl giam cam the xac nhflng cung nhan
dep, thi hai cau cud'i vdi hinh dnh con
vet hieu va biet nhai tieng ngfldi, chang
khac nao "ten gian diep" cua nha vua
"xam xoi" ehi em cung nhan du ea mfldi
hai canh gid Chdng len ndi dau the xac
hi giam cdm la ndi dau tinh than ludn hi
khd'ng che, vay bua cua ngfldi cung nfl
Rd rang d day khdng mdt loai chim nao
khac thay the dflpc ehflc nang eiia mdt
cen vet lam dieu
Mat khac, de dat dfldc tfnh cu the
ngdn ngfl thd Dfldng, dac biet la danh tfl,
thfldng phai ket hpp vdi nhflng danh tfl
khac thee quy luat cua tfl duy "dflng
minh dd vat", kieu nhfl dflng cae bd phan
cd the ngfldi de phan anh sfl vat nhfl:
Sdn dinh, sdn ddu, sdn mach, giang ddu,
giang VI, giang tam Ben canh dd, danh
tfl thfldng di lien vdi nhflng tfnh tfl de
tao them mau sae tfnh chat cu the cho
sfl vat hien tfldng kieu nhfl: mi nhan,
h a n vfl, Ifldng phong, minh nguyet,
t h a n h tuyen, khdng sdn, bach van, hdng diep, xich thdng, thien thu tuyet, van li thuyen
Hai cau thd sau trong bai Tuyet cu
cua Do Phu
"LUdng ca hoang li minh thuy lieu, Nha't hang bach Id thudng thanh thien"
(Hai cai oanh vang keu lieu biec, Mdt hang cd trang vut trdi xanh) chang nhflng la mdt minh chflng ve sfl ket hpp hai hda gifla ngdn ngfl khai quat
va cu the, da tao ra bflc tranh thien nhien tfldi dep ddy sflc sd'ng, phdng khoang md rdng tfl mat da't tdi bau trdi xanh, cd du mau sac tfldi sang cua hoang
li, bach Id, thuy lieu, t h a n h thien, cd am thanh ed hoat ddng, lai mang dam tinh ngfldi, ma cdn tham dam tinh yeu thien nhien, yeu cupc sd'ng cua nha thd
Them nfla, dac trflng tfl duy cu the nguyen thuy da thflc day manh me nang life tfl duy hinh tflpng va nang life nhan thflc tham my cua cac dan tdc phfldng Ddng, trong dd cd eac nha thd ddi Dfldng
d mdt trinh dp nha't dinh, loai tfl duy nay
da quy dinh va coi trpng each thflc md phdng sfl vat khach quan cua nghe thuat phfldng Ddng; mat khac nd tao ra sfl thdm thau, dan xen va tdng hdp gifla cac loai hinh nghe t h u a t phfldng Ddng nhfl:
"thfl - hoa tfldng thdng" (tfldng thdng eua thfl phap va hpi hoa), "thi - nhac - vfl nha't the" (thd ca- am nhac- vfl dao gdm mdt the), "thi trung hflu hoa, hoa trung
Trang 4Ve tdduy nghe thuat
hflu thi" (trong thd cd bflc tranh, trong
bflc tranh cd thd) r.'
1.2 Tinh tiidng triing cua tii duy
thdm my trong thd Diidng
Tfl duy tfldng trflng la loai tfl duy
dflng mdt sfl vat nao dd de bieu dat mdt
sfl vat khac cd dac trflng tfldng tfl Ve
ban chat tfldng trflng la "ta du", la mpt
loai hinh tfl duy mfldn sfl vat hien tfldng
da biet de so sanh, giai thfch sfl vat chfla
biet Thdi vien cd, tat ca dd'i tfldng tfl
nhien dflpc con ngfldi sflng bai, ve bd'i
chat deu la vat tfldng trflng Con ngi di
thdng qua quan he tfldng tfl cua vat nay
vdi vat khac de nhan biet sfl vat Vi vay
tfldng trflng la mdt trong nhflng thao tac
cua tfl duy ra ddi r a t sdm giflp con ngfldi
nhan thflc, cung la phfldng phap rat sdm
cua nhan thflc tham my
Tflpng trflng khdng phai la loai tfl duy
dpc hflu ciia thd Dfldng Song do yeu cdu
cua tfl tfldng tham mi "y tai ngdn ngoai"
(y d ngoai ldi), "ngdn tan y bat tan" (ldi
het ma y khdng cflng) va yeu cdu cua
' the loai thd luat Dfldng nen thd Dfldng
cang cdn tfl duy tflpng trflng Trdng thd
Dfldng, ngfldi ta ludn bat gap nhflng
uObi tfldng tfldng trflng, ham an nhieu
ldp nghia De bieu dat con ngfldi, cac nha
thd cd thfldng dflng tfl nhien: nhfl sdng
nui (nhan gid nhao sdn tri gia nhao thuy
- ngfldi cd dflc nhan hpc theo nfli, ngfldi
cd dflc trf hpc theo nfldc); cay cd nhfl
tflng cue trflc mai, dieu thfl nhfl dai
bang, phfldng hoang, manh hd, en se ,
lai cd the dflng ca nhan vat, sfl kien, dia
danh de the hien De chi thdi gian, cac
nha thd thfldng dflng cay cd, am thanh
ehl mfla vu, nhat nguyet nam thang chi thdi gian tudn hoan
Chang han bieu tfldng "dfldng lieu
sac" (sac dfldng lieu) treng bai thd Khue odn cua Vfldng Xfldng Linh:
"Hdt kien mach ddu dfldng lieu sac, Hdi giad phu te mich phong hdu" (Nhac trdng ve lieu ben dfldng, Phong hau nghi dai sui chang kiem chi),
da gdi ra bao ldp nghia cho ngfldi dpc xfla nay Dfldng lieu trfldc het tfldng trflng cho ngfldi phu nfl mem yeu, tfldng trflng cho mfla xuan, lai la vat gdi nhac sfl chia li (khi chia tay ngfldi Trung Qud'c
cd phong tuc be canh lieu trao nhau) Lai them "sac dfldng lieu" chi thdi gian tudn hdan trdi chay, nhac nhd ngfldi thieu phu dang "bat tri sdu" (khdng biet budn), gid day dang canh "xuan xanh" nha't dinh se den lflc "thu tan" Tudi xuan se het, ddi ngfldi phdi pha nhfl mdt quy luat khac nghiet cua tao h da, mdt t rd dfla nghiet nga cfla thdi gian Va "sdc" trong triet hpc Phat giao la hien hflu dd'i lap vdi "khdng" la hfl vd Cai "sdc sdc khdng khdng" kia bat day vang vpng nhfl tieng ehudng hfl khdng oanh tinh ngfldi thieu phu hay tran trpng dd'i vdi' hanh phflc hien hflu ndi trdn the Chinh vi vay ma mdi chi "hot kien" - chdt nhin thay, cai
"sdc mau dfldng lidu" kia, da khien ngfldi thieu phu bflng tinh Cai "hd't kien" kia nhfl mdt lan set xe toang tam man do tfldng day had quang vinh hda vd'n lau nay bung bit, che phu ngudi thieu phu, nay dot ngdt bflng sang tinh ngp, thay ddi han quan niem sd'ng: hd'i han vi
da bao chdng di kiem an phong hdu Khao khat hanh phflc that manh liet
Trang 5nhflng sfl the hien t h a t kin dao va tinh
te chi qua cai thoang nhin mdu dfldng
lieu day bieu y tUpng trUng Khdng can
nhieu ldi, chi qua hinh anh tUpng trUng
"dUdng lieu sdc" VUdng XUdng Linh
da ddn nen vad dd bad tU tudng, tinh
cam dam chat nhan van
2 Song dieu dac biet nha't cua tU duy
thd Dudng la tU duy quan he
2.1 Tu duy quan he la leai tU duy sif
dung cac quan he de phan anh chiem
linh hien thiic khach quan Tu duy nay
lam nen cai dec dad cfla thd Dudng Nha
nghien eflu Phan Ngpc da nhan dinh
chfnh xac ve loai tfl duy quan he nay:
"cai hay cua thd Dfldng la d each kham
pha hien thflc, li giai hien thflc hay ndi
mdt each triet hpc, each chiem linh hien
thflc Dd la each xac lap tfnh ddng nha't
cua nhflng hien tflpng ma giac quan cho
la dd'i lap nhau"'^'
Cac nha thd Dfldng khdng ve sfl vat
ma tao ra cac quan he ddng nha't hda
gifla sfl vat nay vdi sfl vat khac, nhdm
dem lai eho ngfldi dpc sfl chiem hflu thfl
vi va cd dfldc hanh phuc nhd viec tfl
tham gia kham pha eac quan he treng
thd Vi vay thfldng thflc thd Dfldng la
phai tim ra cac quan he ay; dpc thd
Dfldng khdng phai dpc bdng mdt ma dpc
bdng quan he Cd the ndi day la dac
diem tfl duy eua thd Dfldng va cflng la cd
sd de khu biet eua ne vdi the b a i thd
khac trfldc va sau ddi Dfldng, rdng hdn la
khu biet ca vdi thd phfldng Ddng va
phfldng Tay
Nguyen nhan cua hien tfldng tfl duy
quan he nay trfldc he't phai ke tdi triet
hpc cd dai Trung Qud'e, trong dd cd each
58
nhan thflc tfl cac mat dd'i lap cua Lao Tii; Id'i tfl duy dat dau bdng gifla cac hien tfldng dd'i lap ciia Trang Tfl va dac biet d quan niem am dfldng khi coi mpi sfl vat deu la sfl thd'ng nha't ciia hai mat dd'i lap
la am va dfldng, la trong am cd dfldng trong dfldng cd am da anh hfldng sau sac tdi each tfl duy cfla cac hpc gid Trung Qud'e ngan nam Vi vay ndi tfl duy thd Dfldng la tfl duy quan he, ndi thd Dfldng
la tho cua cae mdi quan he, thd am dfldng cung khdng ed gi la qua Ben canh
dd ddi Dfldng la thdi dai khai phdng va phuc hflng van hda, vfla ke thfla tfl duy truyen thd'ng lai vfla tiep n h a n tfl duy ngoai lai eua Phat giao - mdt thfl tdn giao hoai nghi cao dp vao cai hflu hinh, vao cai van hda do eon ngfldi sang tao ra
Nd da triie tiep gdi ra "cai trdng khdng" cua nghe t h u a t vdi ca phfldng thflc truyen dat "vd ngdn", "tnic ehi truyen tam" ddy chat am du va cflc ki cd dpng, cflng da in dam dau an vao thd Dfldng Trong thdi dai nay, ca ba tfl tfldng Nho, Dao, Phat cflng dflpc song hanh tuyen truyen, da dem lai nhieu ddi mdi treng quan niem, nhan thflc va ca tfl duy ve vfl tru va nhan sinh cua ngfldi Trung Qud'c ddi Dfldng
Nguyen nhan thfl hai khdng kem phdn quan trpng la yeu cdu cua hinh thflc the loai thd Dfldng, dac biet thd Dfldng luat vd'n la loai thd nhd be Hien thflc eude sd'ng vd'n rdng ldn, thien hinh van trang lam sao cd the dung nap vao mdt the thd nhd be, ma lai phai ndi len dflpc nhflng van de rung ddng ldng ngfldi ngan nam thi khdng the chay theo Id'i mieu ta d day chi cd the gpi va each liia
NGHIEN CUU TRUNG QUOC so 8(96) - 2009
Trang 6Ve ta duy nghe thi^
chpn td't nhat la cac nha thd ddi Dudng
phai diing len cac mdi quan he Tfl cac
md'i quan he nay, ngfldi dpc cd the kham
pha ra ban chat sau kin cua sfl vat hien
tfldng, cflng nhflng ky thfl cua nghe
thuat thd
2.2 Tfl duy quan he nay da chi phd'i
toan bd td chflc nghe thuat thd Dfldng,
dac biet la thd Dfldng luat, tfl cap dp vi
md de'n vi md .,
,, J Ndi den td chflc nghe thuat thd Dfldng,
ngfldi ta hay ndi tdi tinh can dd'i Tfrih
can dd'i nay dfldc the hien d niem, luat,
van, dd'i Cd niem, luat, van, dd'i deu the
hien ro tfl duy quan he theo kieu "ket
cau song hanh dd'i xflng phi dd'i xflng",
vd'n la bieu hien cua md'i quan he cd ban
gifla am va dfldng Sfl dan xen va chuyen
hda gifla thanh bang va trac, ca trong Id'i
gieo vdn, trong cac ddng thd va cau thd
da tad nen cau trflc chat che va tudn
hean tfl cau 1 den cau 8 rdi lai tfl cau 8
trd ve cau 1 nhfl met cau trflc toan ven
va chinh the trong qu an nie m tfl duy
Trung Hoa
Ban chat cfla thd ca vd'n da gan lien
vdi tfnh a m nhac , eho nen thd Dfldng
cflng cd tfnh am nhac Cac nha thd ddi
Dfldng lam thd de dpc va dpc cho nhau
nghe chfl khdng phai de xuat ban nhfl
ngay nay Ma da dpc thi khdng the
khdng quan tam tdi tfnh nhac Mac dfl
ngdn ngfl thd Dfldng khdng phdng phfl,
phdn ldn la ngdn ngfl khai quat, lai them
nhiing t i lay de tao nen tfnh nhac bi
l u y crnr Dl thalih dieJ'lc?t h | p vdi nhflng khoang trdng trong ddng thd
da tao thanh nhip dieu cd lflc reo rat, ed lflc lang dpng, dem lai sflc cud'n hflt cfla tfnh am nhac trong ldi thd Dfldng Ngfldi nghe tfl hien tflpng red rat cfla am thanh
cd the kham pha hien thflc met each mdi
me Cai thanh khi cua nha thd dflpc the hien treng thanh dieu, tiet tau cua bai thd va dflpc cdng hfldng trdng ldng ddc gia ngan nam Ngfldi Trung Qud'c van cd cau: "Ddng thanh tfldng flng ddng khi tfldng cdu" la nhfl vay
Tfnh can dd'i cua tfl duy thd Dfldng the hien re ret trdng ca ndi dung va hinh thflc dd'i eua thd Dd la sfl the hien ddc dao cua tfl duy quan he va la phfldng tien hflu hieu phan anh hien thflc cua cac nha thd ddi Dfldng
Tfl duy Trung Qud'c vd'n cd sfl can dd'i trong dien dat, nhflng chi den ddi Dfldng mdi cd cau dd'i thd Ndi nhfl nha nghien eflu Phan Ngpc: "cau dd'i thd la dd nhu cdu ndi tam, khdng cd d ddu ddi Han Cai nhu cdu thay niinh thd'ng nha't vdi ngeai gidi ddi hdi mdt sfl the hien nghe thuat ma neu khdng cd thi khdng the nao bpc Id dfldc"'^' Cau dd'i *iy^.iuyi| thd Dfldng da la mpt minh c h f l n ^ ^ ^ f d che tfl duy quan he eua cac y ^ ' ^ H i '^di Dfldng Cd leai dd'i hoan ehinh nhfl met cap am dfldng can dd'i cfla cdng dd'i, cd loai dd'i ngay trong mdi ddng thd vfla dd'i xflng lai khdng dd'i xflng eua tieu dd'i, cflng cd leai dd'i y ddng tren trflpt thdng xud'ng ddng dfldi nhfl kieu dd'i Iflu thuy
cd the nj(| hinh thflc cau dd'i thd trong
S I T ^ miff yPpng
nhaf eac ma t dd'i la p cua sfl vai nien tflpng Mac dfl thd Dfldng khdng dflng he
Trang 7thd'ng suy luan, song nhd cac kieu cau
ddi thd phong phfl da thuc day ngfldi dpc
phai suy luan
Hai cau thd dd'i r a t chinh trong bai
"Thfldng Sdn tao hanh" (Di sdm d
Thfldng Sdn) eua Vi Trang lau nay dfldc
coi la "thdn cfl":
"Ke minh mao diem nguyet,
Nhan tfch ban kieu sflOng"
(Tieng ga gay, trang tren leu tranh;
Dau chan ngfldi in tren sfldng cdu gd)
De the hien "eai thdn" cua sfl kien di
that sdm, tac gia da sfl dung tai tinh cae
yeu td' dd'i: danh dd'i vdi danh, ngfldi dd'i
vdi vat, thdi tiet dd'i vdi thdi tiet, t h a t
can dd'i hoan chinh Chi den khi ngfldi
dpc tham gia vao suy luan, dfla vao cac
quan he: tieng ga gay va trang la tin
hieu ehl thdi gian trdi cdn chfla sang
Cflng vdi thdi gian la khdng gian da e
biet, khoanh khde dau chan ngfldi ddu
tien in d tren sfldng dpng dam dac nha't
ndi cdu gd; cai than cua sfl kien di that
sdm mdi hien ra Rd rang tac gia chi gdi
thdng qua cac quan he dd'i l^p, song lai
thflc day ngifdi dpc phai tham gia suy luan
mdi cd hanh phflc ciia sfl kham pha Nhfl
vay dpc thd Dfldng theo tfl duy quan he
khdng phai la dpc d cac ddng thd ma la
dpc gifla cac ddng thd de tim quan he
Ve mat ngdn ngfl, cflng vi tfl duy
quan he tao ra sfl ddng nha't cac mat dd'i
lap, cflng vdi yeu edu nghiem ngat ciia
the loai, cho nen nhflng hfl tfl the hien
sfl ddng nha't hay thd'ng n h a t deu cd tdn
so' xuat hien cao Dd la he hfl tfl cdng,
tfldng, dfl (nghia cua chflng dai loai la
cflng nhau) Va de ndi len sU thd'ng nhat
60
ciia cai ddn n h a t vdi tdng the, thUdng
ngUdi ta dung he hfl tii co, dpc , nha't
Hai cau thd ndi tieng cua Vfldng Bpt:
"Lac ha dfl cd 16 te phi
Thu thiiy cong trfldng thien n h a t sac" (Canh cd bay vdi r a n g sa
Nfldc thu cflng vdi trdi xa mpt mdu)
da la mpt minh chflng ve viec sd dung
cd hieu qua cac he hfl tfl nay gdm "dfl",
"te", "cdng" va "nha't" Hai ddng thd cd den bd'n hfl tfl Ben canh dd la nhflng hinh anh nhfl cd pham, cd thdn, cd van,
cd nguyet van con dpng trong ldng ngfldi dpc ngan nay, khi nd la tie'ng long
ciia ca the tieu vfl tru mud'n hda vao dai vfl tru Ngflpc lai nhiing hfl tfl mang
mau sdc chflng minh hay tao ra mpi bien phap suy luan kieu nhfl: chi, hd, gia, da dfldng nhfl vang bdng trong cac bai thd Dfldng luat Bdi le quan niem cua tfl duy quan he trong thd Dfldng la cdn sfl ddng nha't trflc tie'p cac mat dd'i lap, chfl khdng can chflng minh va suy luan
3 Cau tfl nghe t h u a t -,115 p 3.1 Cau tfl nghe t h u a t la each thflc td chflc eua mdt tac pham nghe thuat, la pham trfl tham my quan trpng ciia nghe thuat Nd la thfldc do cua chat Ifldng thi
ca, khi nd dem lai cho dpc gia nhflng hflng thfl va hfldng thu thdm mi vd han, cung la k h a t vpng cua thflc tien sang tao nghe t h u a t d mdi nha thd
Dieu dac biet la cd nhieu nha thd ddi Dfldng cung viet ve mpt de tai nhfl: sdn thiiy dien vien, bien tai, chien tranh, cung nfl, chinh phu song mdi bai lai cd
mpt each thflc the hifin dpc dfeo khac
nhau Dieu nay la do cau tfl mdi bai
NGHIEN CUU TRUNS QUOC sa 8(96) - 2009
Trang 8Ve tdduy nghe thuat
khac n h a u Dd la each s a n g tao t r o n g
qua t r i n h k h a m p h a va t h e hien cudc
sd'ng cfla mdi n h a thd, l a m n e n sflc h a p
dan va sfl trfldng tdn cfla thd Dfldng
Ddng gdp eho sflc h a p d a n va trfldng tdn
ay khdng t h e k h d n g ndi tdi tfl duy q u a n
he xac lap tfnh ddng nha't cac m a t ddi
lap - m e t loai tfl duy sinh r a t r o n g ddi
Dfldng
Cau tfl (cdn gpi la tfl thd) la each
k h a m p h a va t h e hien cudc sd'ng m e t
each ddc dao nha't cfla tflng n h a thd
trdng tflng bai thd G a n n g h i a vdi cau tfl
thd, mi hpc T r u n g Qud'e cd k h a i niem "y
canh" h a y "y c a n h n g h e t h u a t " "cdnh gidi
nghe t h u a t " Dd la sfl k e t hdp hai hda
gifla tfl tfldng t i n h cam chfl q u a n cua tac
gia vdi mdi trfldng c a n h v a t k h a c h q u a n
tao t h a n h h i n h tfldng m a n g h a m nghia
phong phu, klicu gdi tri tfldng tfldng cua
ddc gid Nhfl vay eau tfl va y c a n h deu
phai dflng tdi t h a e tac tfl duy va dac biet
d day la " sU k e t hdp hai hda gifla tfl
tfldng t i n h cam chu q u a n cua tac gia vdi
mdi trfldng c a n h v a t k h a c h quan", mdt
kieu tfl duy q u a n he lam nen cai ddc dao
treng cau tfl cua thd Dfldng
Tren cd sd md'i q u a n he cd b a n cua
triet hpc am dfldng, cac n h a thd Dfldng
da tad dflng vd v a n cae mdi q u a n he t h e
hien tfl thd T i e u bieu nha't la q u a n he
gifla ngfldi vdi ngfldi bad gdm t r a m md'i
quan he c h d n g chit, gifla ngfldi vdi v a t
va gifla vat vdi vat, nhflng v a t d day van
la de t h a y t h e cen ngfldi, chu yeu la
quan he gifla con ngfldi vdi t h i e n n h i e n
gifla tinh va c a n h O day cdn Iflu y n h a
nghien eflu Nhfl T h a n h n h a n m a n h leai
quan he ddc hflu cua thd Dfldng la q u a n
he ddng n h a t gifla eac mat, cac hien tfldng m a giac q u a n che la ddi lap Nhfl vay tim h i e u tfl thd Dfldng thflc c h a t la
p h a t hien cac q u a n he tim hieu va li giai cac ldp y n g h i a cua cac q u a n he ay
3.2 Xet tfl gdc dp cfla tfl duy q u a n he,
p h a t t r i e n k i e n giai ve tfl thd Dfldng cfla
n h a n g h i e n eflu P h a n Ngpc , ta cd t h e
t h a y each thflc cau tfl cua thd Dfl dng
l u a t theo ba k i e u q u a n he cd b a n Mdt la ddng nha't gifla cac m a t ddi lap, h a i la dflng m a t n a y ndi m a t kia t r e n cd sd hai
m a t dd'i lap, b a la tad r a cac cdnh h u d n g
n g h e t h u a t
a Kieu cau tfl thfl nha't la ddng n h a t cac m a t dd'i lap, tieu bieu t r o n g nhflng bai thd: T h u hflng (Dd Phfl), De dd t h a n h
n a m t r a n g (Thdi Hp), X u a n tfl (Lf Bach), Lflng Tay h a n h (Trdn Dao) trong nhflng bai thd nay cd dfl loai ddng nha't gifla ngfldi va c a n h , gifla q u a khfl va hicn tai m a t va cdn, gifla sd'ng va chet
C h a n g h a n bai X u a n tfl cua Lf Bach
da t h e hien cao dp cua nhflng ddng n h a t nay:
Yen thdo nhfl bi'ch ty Tdn t a n g de luc Dfldng q u a n hoai quy n h a t Thi t h i e p d e a n trfldng thi
X u a n p h o n g b a t tfldng thflc
H a sfl n h a p la vi
Dich thd
Cd Yen nhfl sdi td x a n h
D a u Tdn x a n h n g a t r u c a n h s u m sue Khi c h a n g t u d n g nhd ngay ve
Chfnh la k h i t h i e p t a i te t r e n g ldng Gid x u a n d a u biet chi cflng
Trang 9Cd sao len ldi vao trong man la
Ndi tdi tfl thd xuan la ndi tdi sfl md
ddu cua nam, sfl doan tu cua mpi ngfldi
va hanh phuc Ifla ddi
Hai cau md ddu la sfl ddng nhat cua
thdi gian mfla xuan va dd'i lap ve khdng
gian xa each gifla da't Yen va dat Tan
Dflng sfl phat trien khac nhau ciia cay
ed'i trong thdi diem mfla xuan de the hien
sfl xa each qua ldn ve khdng gian, cung la
de gidi thieu sfl each trd qua ldn ciia ddi
Ifla ke chinh phu ngfldi ehinh phu
Hai cau tiep la met cap Iflu thfly dd'i
the hien ndi nhd thfldng thfldng tnic ndi
Cdn tim cfla ddi Ifla xa each kia dfldng
nhfl cd thdn giao each cam cfl chang ndi
bien tai nhd ngay ve la thiep ndi que nha
dau den dflt rudt Va ngfldi dpc lai thay
sfl ddng nha't ve tam trang treng sfl dd'i
lap ve khdang each khdng gian
Hai cau cudi la sfl ddng nha't ngfldi
chmh phu vdi gid xuan de rdi lai dd'i lap
vdi gid xuan Lan gid xuan da gpi len
hanh phflc Ifla doi trong long ngfldi
chinh phu Gid xuan cung tfl de dn ao
chang ai ngan nd'i nhfl ndi ldng ngfldi
chinh phu khdn ngudi nhd thfldng da
diet ke ehinh phu ndi Ifl thfl Nhflng lan
gid xuan khdng quen biet kia chui vao
man cflng lam ngfldi chinh phu giat
minh canh giac Cau cud'i la mdt cau hdi
cua ngfldi chmh phu - hei gid hay tfl hdi
minh de rdi khdng dinh sfl kien trinh
trong trang cua ngfldi chinh phu
Rd rang thdng qua viec ddng nha't cac
mat dd'i lap Lf Bach da tao dflng dfldc
mpt tfl thd trong sang va dam tinh ngfldi
b Kieu cau tfl thfl hai la dung mat nay ndi mat kia tren cd sd hai mat dd'i lap Ben canh nhflng tfl thd ddng nha't cac mat ddi lap, cac nha thd Dfldng cdn hay dflng ddng ndi tinh nhfl "Dieu minh gidn" (Vfldng Duy), dung mdng ndi thflc nhfl "Xuan oan" (Kim Xfldng Tfl), dung canh ndi tinh la mpt quan he cd ban va phd bien cua thd Dfldng, tieu bieu nhfl
"Hoang hac lau td'ng Manh Hao Nhien chi Quang Lang" (Li Bach)
Hai cau thd cud'i trong bai "Hoang hac lau td'ng Manh Hao Nhien chi Quang Lang" cua Lf Bach viet:
"Cd pham vien dnh bfch khdng tan, Duy kien Trfldng Giang thien te Iflu" (Bdng budm da k h u a t bdu khdng, Trdng theo chi thay ddng sdng lflng trdi) Hai eau thd nay hdu nhfl chi ed cdnh Nhflng trong cai cdnh kia da the hien chan chfla tinh cua nha thd hp Lf trong eudc dfla tien nay thdng qua hai nhan tfl
la "cd" va "duy" Trong bai thd "Dieu minh gian" (Khe chim keu) ciia Vfldng Duy - nha thd Phat, tfl thd chu yeu dfldc tao nen nhd quan he dung dpng ta tinh that tinh te Yen tinh dfldc nha thd mieu
ta ngay cang tang tien Ddu tien la sfl yen tinh eiia "ngfldi nhan" trong dem vang nghe dfldc ca "tieng ddng" cfla hoa que nhe rdi Yen tinh dflpc nang len de'n trinh dp tuyet dd'i tdi mflc ngpn nfli vao mfla xuan cung nhfl nhoe tan bien vao dat trd i - "xuan sdn khdng" Yen t inh cflng lam cho anh tra ng vfla Ide sang
da hi chuyen ddi chflc nang thanh sflc manh cua am thanh khien cho chim nfli kinh hai va cud'i cflng la khe nui cang
Trang 10Ve tif duy nghe thuat
yen tinh hdn khi tieng chim keu dem
vang len, lai tdt lim di, de rdi tra lai cho
ndi day sfl yen tinh cang dam dac hdn,
cung nhfl trong dem den chi cdn mdt anh
Ifl Ide len rdi lai tat chi lam cho mdu den
ciia dem them dam dac hdn ma thdi Ca
bai thd la chfl "tinh" tuyet dd'i cua Thien
dfldc the hien bang nhan td'"ddng" dd'i lap
c Kieu cau tfl thfl ba la dflng len cac
"canh hud'ng" ham chfla ddy mau thudn
Rat nhieu bai thd Dfldng khdng he cd
canh de the hien tinh, cflng chdng tha'y
cd sfl ddng nha't cac mat dd'i lap, ma chi
tha'y nha thd dflng len nhflng canh
hud'ng dac biet vdi nhflng quan he phi
logic Cdn ngfldi se dfldc "ddn ngp" khi
rdi vao nhflng canh hud'ng nay Kieu cau
tfl nay rat gdn vdi "cdng an Thien" Dd la
each dflng hinh thflc ldi day de dfla ra
phep tu tap trflc tiep cua cac thien sfl vi
dai ddi Dfldng, giflp eac de tfl cua minh
den ngp trflc tiep, be qua nhieu khau
trung gian Legic cua cdng an Thien la
Idgic cua cai ph i li Ne be gay nhflng
chuan mflc quen thupc cfla le phdi thdng
thfldng, pha tan tang bang vinh eflu cua
"If tfnh phd thdng", de rdi sau dd, khi can
bang dfldc tren nhflng manh vd nay la sfl
den ngd Nhflng bai thd tieu bieu cho
kieu cau tfl nay la: Dang U Chau dai ca
(Trdn Tii Ngang), Hdi hfldng ngdu thfl
(Ha Tri Chfldng), Dp Tang Can (Gid
Dao), Tan gia nfldng (Vfldng Kien)
Trong canh hud'ng Trdn Tfl Ngang dflng
tren Dai U Chau nhin trfldc, nhin sau
chang thay ai, ngam trdi dat ma rdi le
Cd cam nhan dfldc sfl trdng vang vd cflng
gifla thdi gian va khdng gian cfla mdt ca
the nhd nhoi trong dai vfl tru bao la, mdi tha'y het dflpc ndi dau cd ddc tuyet ddi cua nha thd Hdi hfldng ngdu thfl lai la mdt cdnh hud'ng dac biet khac eua Ha Tri Chfldng Tinh hud'ng dae biet nay
da tao nen net ddc dao "ngu bi fl hai" (gifi cai bi vao cai hai) ciia bai thd Hdn tam mfldi nam mdi ve que, ban be, hp hang cflng trang Ifla khdng cdn nen nha thd vd'n la "chfl" lai bi bien thanh
"khach" trfldc nhflng chau be tfldi cfldi
ma "xa la" Nu cfldi cang hdn nhien ma ngay thd cua nhflng chau be lai cang lam cho ndi budn, that vpng cua nha thd cang tang len trong tinh hud'ng den sflng sd nay Va Dp Tang Can lai la mdt khoanh khac dd'n ngp khi rdi Tinh Chau ndi Iflu trfl da mfldi nam Mfldi nam lam khach Tinh Chau, long khdng ngudi nhd que nha Nhflng hdm nay qua ben Tang Can, nhin lai Tinh chau da thanh cd' hfldng That bat ngd, tfldng nhfl phi If nhflng nghi ki lai thi tha'y rat hpp If Tat ca la nhflng canh hud'ng dac biet nay deu dfla theo quy luat bat ngd den mflc phi legic cua tfl duy quan he
Cd' nhien de tim hieu het cai hay cai dep cua thd Dfldng cdn phai quan tam tdi nhieu yeu to' nghe thuat khac ca ben trong va ben ngoai tac pham de cd each tiep can tdng the, lien nganh Song tim hieu thd Dfldng tfl gdc dp van hda, dac biet la tfl tfl duy quan he la mdt van de
ed tfnh then chd't va If thu hfla hen cd the dem lai nhflng kien giai mdi Tfl duy quan he da anh hfldng manh me va sau sac tdi qua trinh sang tad nghe thuat cua thd Dfldng va da trd thanh mdt kieu