BÀI tập lớn CHỦ NGHĨA xã hội KHOA học đề tài lý luận về cơ cấu xã hội – giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, từ đó liên hệ thực tiễn với việt nam

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂNKHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ ---o0o---BÀI TẬP LỚN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC Đề tài: Lý luận về cơ cấu xã hội – giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hộ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

-o0o -BÀI TẬP LỚN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

Đề tài: Lý luận về cơ cấu xã hội – giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ

nghĩa xã hội, từ đó liên hệ thực tiễn với Việt Nam.

Giảng viên: TS Lê Ngọc Thông

Họ và Tên: Dương Quang Anh

Mã sinh viên: 11210355 Lớp chuyên ngành: Quản Trị Marketing CLC 63A Lớp tín chỉ: CNXHKH_AEP(221)_CLC_13

Hà Nội, tháng 3/2022

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn vấn đề nghiên cứu

Cơ cấu xã hội luôn vận động, biến đổi Lênin đã từng nói: “kết cấu xã hội và chính quyền có nhiều biến đổi, nếu không tìm hiểu những biến đổi này thì không thể tiến được một bước trong bất kỳ lĩnh vực hoạt động nào” Xuất phát từ cơ cấu xã hội – giai cấp mà người ta xây dựng các chính sách phát triển kinh tế, xã hội, văn hoá của mỗi xã hội trong từng giai đoạn cụ thể

Nghiên cứu cơ cấu xã hội – giai cấp, xu hướng biến đổi của cơ cấu xã hội- giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội mang ý nghĩa lý luận

và thực tiễn quan trọng Nó giúp chúng ta hiểu được những đặc trưng, đặc tính của xã hội, đánh giá được trình độ phát triển của xã hội, chỉ ra được sự cân bằng hay sai lệch trong xã hội, đưa ra được những dự báo nhằm đảm báo tính hệ thống của cơ cấu và thúc đẩy nghiên cứu động lực phát triển xã hội

Đó cũng chính là lí do thôi thúc tôi chọn đề tài : “Lý luận về cơ cấu xã hội –

giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, liên hệ thực tiễn Việt Nam”

2 Những công trình nghiên cứu có liên quan

Dưới đây là một số đề tài cấp bộ và công trình xuất bản liên quan đến

cơ cấu xã hội – giai cấp:

- Đề tài cấp bộ “Cơ cấu xã hội – giai cấp và chính sách xã hội trong

thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta” 1988-1990, Viện Mác -Lênin

-Hồ Chí Minh

- Đề tài khoa học cấp bộ “ Cơ cấu xã hội-giai cấp trong thời kỳ đổi

mới, thực trạng và định hướng chính sách” 2004-2005, Viện Chủ nghĩa xã hội

khoa học

- Cơ cấu xã hội - giai cấp ở nước ta, Viện CNXHKH (1992), Nxb

Thông tin lý luận, Hà Nội

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là cơ cấu xã hội – giai cấp trong thời

kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về không gian: Nghiên cứu cơ cấu xã hội – giai cấp trong thời kỳ quá

độ lên chủ nghĩa xã hội trên thế giới và tại Việt Nam

Về thời gian: Tiểu luận tập trung nghiên cứu từ khoảng năm 1954 đến nay

4 Mục đích và nhiêm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích

Mục đích nghiên cứu của đề tài này là làm rõ cơ sở lý luận về cơ cấu xã hội – giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Trên cơ sở đó liên hệ thực tiễn đến cơ cấu xã hội – giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam

4.2 Nhiệm vụ

Làm rõ khái niệm, vị trí, các phân tích liên quan đến nội dung về cơ cấu

xã hội – giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Làm rõ xu hướng biến đổi của cơ cấu xã hội - giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Đánh giá, liên hệ thực tiễn cơ cấu xã hội - giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Cơ sở lý luận của tiểu luận là quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư

tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng ta về cơ cấu xã hội – giai cấp trong

thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp phân tích tổng hợp những tài liệu liên quan đến đề tài, kết hợp sử dụng phương pháp lịch sử, lôgic, hệ thống cấu trúc…

Tham khảo tài liệu trên mạng, sách báo, trên các phương tiện thông tin đại chúng liên quan đến đề tài

6 Kết cấu của đề tài

Ngoài mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, đề tài gồm

… chương tiết

NỘI DUNG

Chương 1:

KHÁI NIỆM VÀ VỊ TRÍ CỦA CƠ CẤU XÃ HỘI – GIAI CẤP TRONG

CƠ CẤU XÃ HỘI

1.1 Khái niệm cơ cấu xã hội – giai cấp

1.1.1 Cơ cấu xã hội

Xã hội nào cũng có cơ cấu của nó Từ điển bách khoa Việt Nam đã định nghĩa : “Cơ cấu xã hội là tổng hoà những mối quan hệ tương đối ổn định giữa các yếu tố cấu thành hệ thống xã hội” [9] Hay như tác giả Nguyễn Đình Tấn

đã viết: “Cơ cấu xã hội là kết cấu và hình thức tổ chức bên trong của một hệ thống xã hội nhất định - biểu hiện như là sự thống nhất tương đối bền vững của các nhân tố, các mối liên hệ, các thành phần cơ bản nhất cấu thành hệ thống xã hội” [1, tr.22]

Cơ cấu xã hội tóm lại được hiểu một cách khái quát là tổng thể những cộng đồng người cùng toàn bộ những mối quan hệ xã hội do sự tác động lẫn nhau của các cộng đồng ấy tạo nên Trong xã hội thường có các loại cơ cấu xã hội chủ yếu sau: cơ cấu xã hội - giai cấp; cơ cấu xã hội – dân số; cơ cấu xã hội; cơ cấu xã hội – nghề nghiệp, cơ cấu xã hội – dân tộc, cơ cấu xã hội – tôn giáo, tín ngưỡng

Cơ cấu xã hội luôn vận động biến đổi do tác động của rất nhiều yếu tố, trong đó đặc biệt là sự biến đổi cơ cấu, kết cấu kinh tế C.Mác và Ph Ăng-ghe từng nói: “Trong mỗi thời đại lịch sử, sản xuất kinh tế và cơ cấu xã hội - cơ cấu này tất yếu phải do sản xuất kinh tế mà ra - cả hai cái đó cấu thành cơ sở của lịch sử chính trị và lịch sử tư tưởng của thời đại ấy”[5, tr.11-12]

1.1.2 Cơ cấu xã hội – giai cấp

Cơ cấu xã hội – giai cấp là hệ thống các giai cấp, tầng lớp xã hội tồn tại khách quan trong một chế độ xã hội nhất định, thông qua những mối quan hệ

về sở hữu tư nhân tư liệu sản xuất, về tổ chức quản lý quá trình sản xuất, về địa vị chính trị - xã hội…giữa các giai cấp và tầng lớp đó Cơ cấu xã hội – giai cấp vừa phản ánh sự tồn tại xã hội và vừa tác động lại sự phát triển của xã hội C.Mác đã từng nói: “lịch sử tất cả các xã hội tồn tại từ trước tới nay chỉ là lịch sử đấu tranh giai cấp”

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, quan niệm về cơ cấu xã hội – giai cấp còn được hiểu như sau:

Cơ cấu xã hội – giai cấp là tổng thể các giai cấp, các tầng lớp xã hội được hình thành sau khi giai cấp công nhân dành được chính quyền, bắt đầu sử dụng chính quyền ấy tiến hành cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa, từng bước thực hiện các nhiệm vụ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội và tổng thể các mối quan hệ giữa giai cấp và tầng lớp xã hội đó, được hình thành, tồn tại, phát triển trong mối quan hệ hữu cơ với

sự vận động và biến đổi của cơ cấu xã hội nói chung, và dựa trên

cơ sở sự vận động biến đổi của cơ cấu kinh tế của nền sản xuất trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội [3]

1.2 Vị trí của cơ cấu xã hội – giai cấp trong cơ cấu xã hội

Cùng một con người sẽ thuộc về nhiều cộng đồng người khác nhau theo các hình thức phân chia khác nhau (thuộc về một giai cấp, tầng lớp, một nhóm nghề nghiệp, một địa bàn cư trú, một tôn giáo hoặc không theo tôn giáo nào,…) Các loại hình của cơ cấu xã hội có mối quan hệ với nhau và tác động qua lại lẫn nhau Trong xã hội có giai cấp, cơ cấu xã hội – giai cấp là loại hình

cơ bản và có vị trí quyết định nhất, chi phối các loại hình cơ cấu xã hội khác,

vì nó quy định sự khác nhau về địa vị kinh tế, về quyền sở hữu tư liệu sản xuất, mối quan hệ xã hội giữa người với người trong hệ thống sản xuất, tổ

chức lao động và phân phối thu nhập Nó tồn tại nhằm bảo vệ lợi ích của các giai cấp, tầng lớp trong xã hội

Lênin nhấn mạnh lịch sử từ khi có giai cấp, đấu tranh giai cấp thì cơ cấu xã hội – giai cấp là thể hiện bản chất của cơ cấu xã hội: “Chúng ta luôn luôn cần phải thấy rõ rằng sự phân chia xã hội thành giai cấp như thế trong quá trình lịch sử là sự kiện căn bản” Vì vậy, muốn thấy rõ bản chất, đặc điểm, hình thái cụ thể của mỗi xã hội còn tồn tại giai cấp trước kia cũng như hiện nay, trước hết và căn bản phải nghiên cứu các giai cấp hiện tồn của xã hội đó cùng mối quan hệ giữa các giai cấp Đó chính là cơ cấu giai cấp của xã hội

-cơ cấu căn bản và cốt lõi của xã hội có giai cấp Cơ cấu xã hội – giai cấp thể hiện một cách rõ nét nhất đặc điểm của cơ cấu xã hội nói chung, thể hiện bản chất giai cấp của mỗi chế độ xã hội, thông qua đó thể hiện vị trí xã hội – chính trị của mỗi giai cấp và tính chất của cuộc đấu tranh giữa các tập đoàn xã hội đó Cơ cấu xã hội – giai cấp quy định tính chất và thực chất quan hệ xã hội, chính trị, tôn giáo Nó là yếu tố đặc trưng cho sự khác nhau về chất giữa

xã hội này với xã hội khác Nó là cốt lõi của toàn bộ tổ chức xã hội

Xuất phát từ cơ cấu xã hội – giai cấp mà người ta xây dựng các chính sách, chiến lược phát triển kinh tế, xã hội, văn hoá của mỗi xã hội trong từng giai đoạn cụ thể Vị trí của cơ cấu xã hội – giai cấp là có ý nghĩa quan trọng, song không được tuyệt đối hoá, tức là chỉ thấy và dựa vào cơ cấu xã hội – giai cấp, coi nhẹ các loại cơ cấu xã hội khác; cũng không thể tuỳ tiện xoá bỏ nhanh chóng các giai cấp, tầng lớp xã hội bằng biện pháp giản đơn theo ý muốn chủ quan

Chương 2:

XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI CỦA CƠ CẤU XÃ HỘI – GIAI CẤP TRONG

THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI

2.1 Xu hướng biến đổi chung của cơ cấu xã hội – giai cấp trong thời kỳ quá độ

Đặc điểm của cơ cấu xã hội giai cấp là đấu tranh giai cấp nếu thắng lợi

về phía giai cấp vô sản thì tạo ra cơ cấu xã hội giai cấp tiến bộ, ngược lại nếuthắng lợi về phía gc tư sản thì cơ cấu Xh giai cấp sẽ trở trên phức tạp Vì vậy, phục vụ đấu tranh giai cấp phải liên minh giai cấp Các giai tầng xã hội

sẽ xích lại gần nhau trong quan hệ đối với tư liệu sản xuất và phân phối sản phẩm.Các giai tầng xã hội xích lại gần nhau trong quan hệ tích chất lao động

và mức độ hưởng thụ Mác nói: “Lao động phức tạp là bội số của lao động giản đơn Các giai tầng xã hội sẽ xích lại gần nhau trong việc hưởng thụ và sáng tạo ra những giá trị tinh thần, khoa học ”

2.1.1 Từng bước xích lại gần nhau giữa các giai tầng xã hội trong quan hệ sản xuất

Sự biến đổi của cơ cấu – xã hội trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội từng bước xoá bỏ giai cấp bóc lột, xoá bỏ sự bất bình đẳng xã hội giúp các giai cấp tầng lớp trong xã hội ngày càng xích lại gần nhau, gắn kết chặt chẽ với nhau, không thể tách rời nhau Sự xích lại gần này bắt nguồn từ mối quan

hệ trong tư liệu sản xuất

Xu hướng này thể hiện thông qua việc dần dần hoàn thiện quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa từ thấp đến cao, đặc biệt là phải xác lập được quan hệ sản xuất trong đó dựa trên sở hữu công về tư liệu sản xuất Với chủ trương phát triển nhiều thành phần kinh tế, đa dạng hóa chế độ sở hữu… tạo điều kiện cho các thành phần xã hội tồn tại bên cạnh nhau, xích lại gần nhau, đan xen lẫn nhau để cùng phát triển

2.1.2 Xích lại gần nhau về tính chất lao động

Xu hướng này thể hiện thông qua việc phát triển cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, ứng dụng những thành tựu mới vào quá trình sản xuất Từ

đó giúp cho những giai cấp, tầng lớp như: công nhân, nông dân, doanh nhân, trí thức,…gắn kết và phát triển, rút ngắn khoảng các của sự khác biệt giữa các lực lượng xã hội trong quá trình lao động Từ đó, tạo điều kiện cho xu hướng hội nhập khu vực và quốc tế trong lĩnh vực kinh tế

2.1.3 Xích lại gần nhau trong quan hệ phân phối tư liệu tiêu dùng

Sự xích lại gần nhau trong quan hệ phân phối tư liệu tiêu dùng giữa các giai cấp, tầng lớp bắt nguồn từ quan hệ sản xuất dựa trên sở hữu công về tư liệu sản xuất và từ việc tổ chức quản lý nền sản xuất Xu hướng còn diễn ra trên cơ sở thực hiện nhiều hình thức phân phối nhưng trong đó lấy phân phối theo lao động làm nguyên tắc cơ bản

2.1.4 Xích lại gần nhau trong tiến bộ về đời sống tinh thần

Xu hướng này thể hiện trực tiếp thông qua cách mạng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa Những tư tưởng, ý thức, phong tục tập quán lạc hậu cổ hủ dần dần được xoá bỏ Cùng với đó xây dựng nền văn hoá mới,

hệ tư tưởng mới, con người mới Từ đó tác động đến sự xích lại gần nhau và xoá bỏ dần mâu thuẫn giữa thành thị và nông thôn, giữa lao động trí óc và lao động chân tay

2.2 Những vấn đề có tính quy luật của sự biến đổi cơ cấu xã hội – giai cấp trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Sự biến đổi của cơ cấu xã hội- giai cấp gắn liền và được quy định bởi biến động cơ cấu kinh tế, thành phần kinh tế, cơ cấu hành chính kinh tế - xã hội Chính sự phát triển của nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần đưa tới sự biến đổi cơ cấu thành phần kinh tế, cơ cấu ngành nghề, cơ chế hành chính, kinh tế, xã hội Điều đó dẫn đến cơ cấu xã hội – giai cấp biến đổi đa dạng, phức tạp và xuất hiện các tầng lớp đội ngũ mới Trong đó các giai cấp, tầng lớp xã hội và các nhóm xã hội cơ bản gồm: giai cấp công nhân, giai cấp nông

dân, tầng lớp trí thức, tầng lớp doanh nhân, tầng lớp tiểu chủ, thanh niên, phụ

nữ

Quá trình biến đổi cơ cấu xã hội – giai cấp cũ sang cơ cấu xã hội – giai cấp mới là một quá trình diễn ra dần dần từng bước, liên tục trong suốt thời

kỳ quá độ Giai đoạn đầu, cơ cấu xã hội – giai cấp biến đổi nhanh chóng, mạnh mẽ, có những yếu tố mang tính tự phát nhưng sẽ dần đi vào ổn định khi nền kinh tế ổn định, lực lượng sản xuất đã phát triển và quá trình công nghiệp hoá – hiện đại hoá triển khai có hiệu quả

Các giai cấp, tầng lớp, các nhóm xã hội trong cơ cấu xã hội – giai cấp vừa có mối quan hệ liên minh, hợp tác với nhau vừa có mối liên hệ đấu tranh, tiến tới xóa bỏ hiện tượng bất bình đẳng trong xã hội, đưa đến sự xích lại gần nhau giữa các giai cấp và tầng lớp trong xã hội, đặc biệt là giữa công nhân, nông dân và trí thức Vẫn tồn tại mối liên hệ đấu tranh là vì còn nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, nhiều giai cấp tầng lớp với những lợi ích khác nhau Nhưng đấu tranh ở đây chỉ trong nội bộ nhân dân, không dẫn đến đối kháng Mâu thuẫn và liên minh thể hiện tính độc lập tương đối và tính phát triển đa dạng của các giai tầng xã hội tạo nên sự hợp tác, xích lại gần nhau giữa các giai tầng cơ bản trong xã hội, xoá dần những quan hệ bóc lột giữa người với người

Giữa các giai cấp, tầng lớp hình thành mối quan hệ chặt chẽ không thể tách rời V.I.Lênin khẳng định trong cơ cấu xã hội – giai cấp ở thời kỳ quá độ, giai cấp nông dân là một lực lượng xã hội đông đảo và có vai trò to lớn, cho nên cùng cố khối liên minh của giai cấp công nhân với nông dân lao động có tầm quan trọng đặc biệt trong việc thúc đẩy phát triển nông nghiệp, công nghiệp và củng cố chính quyền của những người lao động Ông cũng nhấn mạnh: “Nguyên tắc cao nhất của chuyên chính là duy trì khối liên minh giữa giai cấp vô sản và nông dân” [10]

Chương 3:

CƠ CẤU XÃ HỘI – GIAI CẤP TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ

NGHĨA XÃ HỘI TẠI VIỆT NAM

3.1 Xu hướng phát triển của cơ cấu xã hội - giai cấp ở VN trong thời kỳ quá độ

3.1.1 Tính đa dạng

Tính đa dạng thể hiện ở sự tồn tại nhiều giai cấp, nhiều tầng lớp xã hội: giai cấp công nhân, giai cấp nông dân, đội ngũ trí thức, bộ phận tư sản và các tầng lớp nhân dân lao động khác Ngay cả trong cơ cấu của mỗi giai tầng đó cũng mang tính đa dạng và có sự thay đổi, vận động nhanh chóng để tiến tới

sự ổn định tương đối ở các giai đoạn cuối của thời kỳ quá độ

3.1.2 Tính thống nhất

Tính thống nhất thể hiện ở chỗ trong cơ cấu xã hội – giai cấp ấy, giai cấp công nhân, lực lượng tiêu biểu cho phương thức sản xuất giữ vai trò chủ đạo trong quá trình cải biến xã hội Điều này thể hiện ở chỗ giai cấp công nhân ngày càng phát triển mạnh mẽ cả về số lượng, chất lượng với cơ cấu hợp

lý Đồng thời vai trò chỉ đạo đó còn thể hiện ở sự phát triển của mối quan hệ liên minh giữa giai cấp công nhân, giai cấp nông dân và trí thức ngày càng giữ vị trí nền tảng chính trị – xã hội của nước ta Từ đó tạo nên sự thống nhất của cơ cấu xã hội – giai cấp trong suốt thời kỳ quá độ

3.2 Đặc điểm

3.2.1 Sự biến đổi cơ cấu xã hội – giai cấp vừa đảm bảo tính quy luật phổ biến, vừa mang tính đặc thù của xã hội Việt Nam

Tính phổ biến được biểu hiện qua việc vận động, biến đổi theo quy luật

và bị chi phối bởi những biến động kinh tế Tính đặc thù biểu hiện qua việc cơ cấu xã hội – giai cấp đa dạng thay cho cơ cấu xã hội – giai cấp đơn giản Từ