Luận văn thạc sĩ VNU UEd sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử việt nam 1945 2000 ở trường trung học phổ thông (chương trình chuẩn)

Việc sử dụng kiến thức lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam nói chung và sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam nói riêng không

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

BÙI THỊ NGÀ

SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG LIÊN HỆ VỚI LỊCH SỬ THẾ GIỚI TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM 1945 – 2000 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi xin bày

tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới TS Hoàng Thanh Tú, người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới toàn thể các thầy cô trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội; thầy cô khoa Lịch sử, trường Đại học Khoa học

xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội; trường Đại học Sư phạm Hà Nội; thầy cô giáo và học sinh các trường THPT; cán bộ thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn; phòng tư liệu Đại học Giáo dục đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn

Lời cuối cùng, tôi xin trân trọng cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn động viên, giúp đỡ tôi vượt qua những khó khăn để hoàn thành luận văn này

Hà Nội, tháng 11 năm 2014

Tác giả

Bùi Thị Ngà

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục các chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng vi

Danh mục các biểu đồ, sơ đồ vii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 8

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 9

6 Giả thuyết khoa học 10

7 Đóng góp của đề tài 10

8 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài 10

9 Cấu trúc luận văn 10

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG LIÊN HỆ VỚI LỊCH SỬ THẾ GIỚI TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 11

1.1 Cơ sở lý luận 11

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản 11

1.1.2 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông 19

1.1.3 Những yêu cầu cơ bản của việc sử dụng bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông 24

1.1.4 Quy trình xây dựng và giải quyết bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới với lịch sử Việt Nam 26

1.1.5 Một số định hướng sử dụng bài tập tình huống trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông 32

1.2 Thực trạng sử dụng bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong dạy học

lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông 36

1.2.1 Mục đích khảo sát 36

1.2.2 Nội dung điều tra 36

1.2.3 Kết quả khảo sát 37

1.2.4 Những vấn đề đặt ra cần giải quyết 45

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 50

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG

LIÊN HỆ VỚI LỊCH SỬ THẾ GIỚI TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM 1945 ĐẾN NĂM 2000 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 51

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung kiến thức cơ bản phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2000 51

2.2 Xác định nội dung của phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2000 có mối liên hệ với lịch sử thế giới 54

2.3 Xây dựng bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới với lịch sử Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2000 58

2.3.1 Xây dựng bài tập tình huống liên hệ giữa sự kiện lịch sử Việt Nam và lịch sử thế giới theo quy luật đồng đại 58

2.3.2 Xây dựng bài tập tình huống liên hệ giữa sự kiện lịch sử Việt Nam và lịch sử thế giới theo quy luật lịch đại (liên hệ nhân quả và định hướng) 60

2.3.3 Xây dựng bài tập tình huống liên hệ giữa sự kiện lịch sử Việt Nam và lịch sử thế giới theo hướng liên hệ tác động, ảnh hưởng hai chiều 62

2.4 Một số biện pháp sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2000 64

2.4.1 Sử dụng bài tập tình huống kết hợp thảo luận nhóm để phân tích bản chất, mối liên hệ của các sự kiện lịch sử, rút ra ý nghĩa và bài học lịch sử 64

2.4.2 Sử dụng bài tập tình huống hướng dẫn học sinh thực hiện dự án học tập 68

2.4.3 Sử dụng bài tập tình huống hướng dẫn học sinh tự học, tự nghiên cứu 72

2.5 Thực nghiệm sư phạm 76

2.5.1 Mục đích thực nghiệm 76

2.5.2 Đối tượng thực nghiệm 76

2.5.3 Phương pháp thực nghiệm 77

2.5.4 Nội dung thực nghiệm 77

2.5.5 Kết quả thực nghiệm 80

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 88

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

PHỤ LỤC 96

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Bảng thống kê ý kiến của HS về mức độ sử dụng bài tập liên hệ với lịch

sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1945 – 2000 41 Bảng 1.2 Bảng thống kê ý kiến của HS và GV về việc lựa chọn các biện pháp sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam 42 Bảng 2.1 Bảng thống kê điểm kiểm tra của HS lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 85

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ

Biểu đồ 1.1 Biểu đồ tổng hợp ý kiến GV về khó khăn gặp phải khi trong việc sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam 44 Biểu đồ 2.1 Biểu đồ thể hiện mức độ hứng thú với giờ học ở lớp thực nghiệm và đối chứng 83 Biểu đồ 2.2 Biểu đồ so sánh kết quả bài kiếm tra của hai lớp thực nghiệm và đối chứng 86

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ về quy trình xây dựng và sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam 27

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài Xuất phát từ yêu cầu đổi mới chất lượng giáo dục đào tạo của Việt Nam nhằm tạo ra được những công dân có đủ tri thức, phẩm chất, năng lực phù hợp với

xã hội hòa bình, dân chủ và hội nhập hiện nay, giáo dục có vai trò quyết định trong việc hình thành và phát triển nhân cách con người và trang bị những kỹ năng và kiến thức cần thiết cho họ bước vào cuộc sống lao động Trong xu thế đổi mới giáo dục hiện nay, đặc biệt nhấn mạnh các phương pháp dạy học góp phần nâng cao tính tích cực của HS, các kiến thức trong sách vở được vận dụng vào các tình huống khác nhau để cải tạo hiện thực và cải tạo bản thân người học Phương pháp dạy học qua tình huống có nhiều ưu điểm nổi trội, làm tăng hứng thú học tập của

HS, mang lại hiệu quả học tập cao, giúp HS thường xuyên được rèn luyện năng lực

tư duy độc lập, năng lực giải quyết vấn đề, cụ thể hơn là tư duy phê phán và tư duy

sáng tạo, cơ sở của sự thích nghi và sáng tạo trong môi trường mới luôn biến động

của cuộc sống

Trong điều kiện xã hội phát triển chủ yếu dựa trên nền kinh tế tri thức, mục tiêu của giáo dục Việt Nam cần phát triển con người một cách toàn diện cả về phẩm chất và năng lực Cùng với các môn học khác ở trường phổ thông, môn Lịch

sử góp phần quan trọng vào việc giáo dục thế hệ trẻ theo mục tiêu giáo dục toàn diện, giúp cho HS đạt được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, góp phần hình thành thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng, bồi dưỡng năng lực tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội

Nội dung chương trình môn Lịch sử trong dạy học ở trường phổ thông bao gồm hai phần: Lịch sử thế giới và Lịch sử Việt Nam Lịch sử Việt Nam là một bộ phận của lịch sử thế giới và luôn có mối liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau với lịch

sử thế giới, đặc biệt là giai đoạn lịch sử từ 1945 đến năm 2000 Đây là một giai đoạn lịch sử dài, chứng kiến cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công đưa nước ta từ một nước thuộc địa trở thành một nước độc lập và tự do, chứng kiến hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ thần thánh của dân tộc và chặng đường đầu đầy khó khăn trong sự nghiệp đổi mới, xây dựng chủ

nghĩa xã hội ở Việt Nam Mặt khác đây cũng là giai đoạn lịch sử gần với bối cảnh mới của thời đại ngày nay Trong bối cảnh hội nhập toàn cầu hiện nay, Việt Nam đang có nhiều những cơ hội và thách thức mới nên cần phải có những bước đi phù hợp, xây dựng được một nền kinh tế hùng mạnh, phát triển nguồn tri thức, gìn giữ

và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Các vấn đề của lịch

sử dân tộc chịu ảnh hưởng và tác động qua lại với lịch sử thế giới Việc sử dụng kiến thức lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam nói chung và sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam nói riêng không những giúp HS nhận thức được toàn diện sự phát triển của lịch sử thế giới

và dân tộc mà còn có tác dụng giáo dục về tư tưởng, đạo đức, thế giới quan, cách nhìn nhận, đánh giá những biến đổi của lịch sử Tuy nhiên việc sử dụng, liên hệ các kiến thức lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường phổ thông chưa thực sự được khai thác triệt để và chưa có biện pháp sử dụng hiệu quả

Lịch sử Việt Nam là hình ảnh thu nhỏ, một bộ phận của lịch sử thế giới, nhưng có nét riêng biệt, đa dạng và phong phú của mình, đóng góp vào sự phát triển của lịch sử nhân loại Ngày nay, sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa đòi hỏi trước hết phải hiểu sâu tình hình đất nước, những điều kiện lịch sử cụ thể và mọi mặt tình hình Nếu không đặt lịch sử dân tộc trong mối tương quan với lịch sử thế giới, gắn với thế giới, với tiến trình phát triển thế giới thì cũng không thể đánh giá sâu sắc và đầy đủ tình hình đất nước Chỉ có tự giác nắm chắc những quy luật sâu xa của sự phát triển lịch sử thế giới, mới có thể xác định đúng con đường đi cho dân tộc Chỉ có nắm bắt nhanh nhạy những tình hình mới, những

xu thế mới diễn ra trên thế giới, mới có thể đề ra những chủ trương chiến lược, sách lược đúng đắn, thích hợp Do đó, để không lạc hướng trước thế giới với các

sự kiện phức tạp, chúng ta cần tìm hiểu các mối liên hệ bản chất, những quy luật

và tính quy luật nằm ở tầng sâu thế giới hiện tượng, những xu thế cơ bản ở

tầm "lịch sử thế giới", tầm thời đại

Việc sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch

sử Việt Nam giúp HS nhận thức được mối liên hệ giữa lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam, đặc biệt là phần lịch sử hiện đại từ năm 1945 đến năm 2000, đồng thời

thế giới, vận dụng nó vào giải quyết các tình huống thực tiễn của cuộc sống Với những bài tập tình huống từ thực tế cuộc sống hay tình huống do GV đặt ra sẽ giúp học sinh nâng cao khả năng giải quyết vấn đề, khả năng hợp tác và kích thích HS

tư duy Từ những tình huống đó sẽ tạo ra hứng thú đối với HS và với những kiến thức rút ra từ việc giải quyết tình huống sẽ là những hành trang bổ ích để các em vận dụng trong cuộc sống sau này Do vậy, việc sử dụng các bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam và xây dựng quy trình hợp

lý và vận dụng vào dạy học là một vấn đề thiết thực

Xuất phát những những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Sử dụng bài

tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam

1945-2000 ở trường THPT (chương trình chuẩn)" làm đề tài nghiên cứu cho luận văn

tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề Trong lịch sử phát triển của giáo dục, phương pháp dạy học tình huống đã được một số nhà nghiên cứu khoa học giáo dục quan tâm cả về mặt lý luận và thực tiễn nhằm góp phần nâng cao tính tích cực, chủ động, sáng tạo và hứng thú học tập của người học Nhiều công trình nghiên cứu ở nước ngoài và trong nước đã đề cập tới vấn đề dạy học thông qua nghiên cứu tình huống học tập

2.1 Tài liệu nước ngoài

Ở nước ngoài, có nhiều công trình mang tính lý luận cao, đề cập chuyên sâu tới một số khía cạnh như làm thế nào để phát huy tính tích cực của HS, làm thế nào

để xử lý tốt mối quan hệ giữa sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, phương pháp dạy học của GV, môi trường học tập Những cuốn sách này đã được dịch ra tiếng Việt

và được tiếp cận bởi các nhà giáo dục Việt Nam, chúng ta có thể kể đến các tác giả

và các công trình như:

Trong cuốn sách“Những cơ cở của việc dạy học nêu vấn đề” (Nxb Giáo dục -

1976), tác giả V Ôkôn đã đưa ra khái niệm về dạy học nêu vấn đề, ông quan niệm

“dạy học nêu vấn đề là tập hợp những hoạt động như tổ chức các tình huống có vấn đề, phát biểu vấn đề, giúp đỡ cần thiết cho HS trong việc giải quyết vấn đề, kiểm tra phép giải đó và cuối cùng điều khiển quá trình hệ thống hóa, củng cố kiến thức tiếp thu được” [49, tr.68] Tác giả phân định “vấn đề” được nảy sinh từ “tình

huống có vấn đề” Và theo đó, vấn đề luôn gắn với hai yếu tố “cái đã biết” và “cái chưa biết” trong đó cái đã biết là điều kiện để đi đến cái cần biết Bằng việc xây dựng cơ sở lý luận và kiểm chứng qua thực nghiệm, công trình của V.Ôkôn, từ lâu nay, được xem là viên đá đặt nền móng xây dựng tư tưởng dạy học nêu vấn đề trong lý luận dạy học hiện đại

I.Ia.Lecne với cuốn “Dạy học nêu vấn đề” (Nxb Giáo dục - 1977) nói về

nguồn gốc dạy học nêu vấn đề, các chức năng và tiêu chuẩn đánh giá trong dạy học nêu vấn đề, các dạng dạy học nêu vấn đề I.Ia Lecne là nhà sư phạm có đóng góp vào việc nghiên cứu lý luận dạy học thời Xô Viết, Lecne có nhiều công trình nghiên cứu về phương pháp dạy học Trên cơ sở phân biệt các kiểu dạy học xuất hiện từ lâu nay, Lecne chú ý tới vấn đề phát triển tư duy sáng tạo cho HS, xem đó

là yêu cầu quan trọng của nhà trường trong giai đoạn mới Vì thế, ông đi sâu nghiên cứu cơ sở lý luận của quan niệm dạy học nêu vấn đề Lecne cho rằng “Dạy học nêu vấn đề có nội dung là: trong quá trình HS giải quyết một cách sáng tạo các vấn đề và bài toán có vấn đề trong một hệ thống nhất định thì diễn ra sự lĩnh hội sáng tạo các tri thức và kĩ năng, sự nắm kinh nghiệm hoạt động sáng tạo mà xã hội tích lũy được, sự hình thành nhân cách có tính tích cực công dân, có trình độ phát triển cao và có ý thức tự giác của xã hội XHCN” [25, tr.81] Trên cơ sở phân tích mối quan hệ nội tại của dạy học nêu vấn đề, tác giả đi sâu giải thích các yếu tố tạo nên tư tưởng dạy học này, đó là “vấn đề”, “tình huống có vấn đề”

Trong tác phẩm “Chuẩn bị giờ học Lịch sử như thế nào?” (Nxb Giáo dục,

1978), N.G.Đairi - Nhà giáo dục Liên Xô đã trình bày các nguyên tắc cơ bản của giờ học lịch sử ở trường phổ thông Với ông trong giờ học cần đặc biệt chú ý đến nêu vấn đề, nhằm rèn luyện năng lực nhận thức, phát huy tính tích cực độc lập suy nghĩ của HS, góp phần nâng cao chất lượng của việc dạy học lịch sử

Cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh như thế nào”(Nxb Giáo dục,

1978) của nhà giáo dục Liên Xô I.F.Kharlamôp đã chú ý đến tác dụng của việc

phát triển tư duy học tập của HS qua dạy học nêu vấn đề Đồng thời qua đó ông cho rằng để giờ học đạt chất lượng cao, nhiệm vụ trọng tâm là việc phát huy tính tích cực học tập của HS HS tự chủ động tìm tòi tri thức qua cách nêu vấn đề trong

Ngoài ra, nhà sư phạm A M Machiuskin trong nghiên cứu: “Các tình huống có vấn đề trong tư duy và trong dạy học” nhấn mạnh vai trò của dạy học nêu vấn đề, xem “tính nêu vấn đề trong dạy học phải được hiểu trước hết là một giai đoạn cần thiết trong quá trình hình thành hành động, trong quá trình lĩnh hội

tri thức” [1, tr 120] Từ căn cứ này, tác giả tập trung tìm hiểu yếu tố then chốt của

dạy học nêu vấn đề là tình huống có vấn đề và đi sâu lý giải mối quan hệ từ góc độ tâm lý và tư duy khi tiến hành cách thức dạy học có tính sáng tạo

Trong cuốn “Các phương pháp dạy học hiệu quả” của các tác giả Robert J

Marzano, Debra J Pickering, Jane E Pollock (Nguyễn Hồng Vân dịch, Nxb Giáo

dục, 2011) Cuốn sách giới thiệu các phương pháp dạy học hiệu quả được rút ra từ

nhiều công trình nghiên cứu thực tế giảng dạy và lí thuyết tổng hợp với mục đích phát huy cao độ khả năng học tập của HS, nâng cao chất lượng giảng dạy của giáo viên đứng lớp Nhân tố quan trọng nhất tác động đến việc học của HS là các thầy

cô giáo, trên cơ sở đó, mỗi phương pháp dạy học đã chỉ ra cho GV những cách làm

cụ thể để thực hiện công tác giảng dạy hiệu quả nhất như áp dụng các nghiên cứu khoa học vào quá trình giảng dạy; Nhận ra sự giống nhau và khác nhau; Tóm tắt và ghi ý chính; Phương pháp khích lệ học tập và công nhận những cố gắng; Bài tập về nhà và thực hành trên lớp; Các cách thể hiện phi ngôn ngữ; Học phối hợp trong tổ nhóm; Lập mục tiêu và đưa ra thông tin phản hồi; Tạo và kiểm định các giả thuyết;

Gợi ý, câu hỏi và khung thông tin cho trước Khi HS tích cực tham gia học tập được sự hỗ trợ của GV, những người khuyến khích họ và có công nghệ để hỗ trợ họ,

HS có thể đi theo cách vượt ra ngoài sự mong đợi thông thường của một cấp hoặc lĩnh vực cụ thể mà không mất những yêu cầu cần thiết của GV đối với HS

2.2 Tài liệu trong nước

Ở Việt Nam, từ một số năm trở lại đây, phương pháp dạy học bằng tình huống cũng đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu và đưa vào áp dụng trong giảng dạy ở các lĩnh vực như Quản trị kinh doanh; Luật Đồng thời còn một số những công trình nghiên cứu khác về việc áp dụng phương pháp nghiên cứu tình huống vào những môn học cụ thể ở trường phổ thông

Đối với môn Lịch sử trong nhà trường, trong cuốn “Phương pháp dạy học

Lịch sử - tập I, II” do Phan Ngọc Liên chủ biên (Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội,

2009) nói về bản chất dạy học nêu vấn đề, chỉ rõ khái niệm tình huống, tình huống dạy học, xác định nguyên tắc sử dụng tình huống có vấn đề trong dạy học lịch sử

ở trường THPT

Trong tác phẩm “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” (Nxb

Đại học Sư phạm, 2005) của tác giả Phan Trọng Ngọ, tác giả đã đề cập đến các phương pháp dạy học phổ biến trong nhà trường như: thuyết trình, vấn đáp, thảo luận nhóm Trong đó có phương pháp dạy học bằng tình huống Tác giả đã chỉ ra

cơ sở lý luận của phương pháp, khái niệm về tình huống, các loại tình huống, cấu trúc của tình huống, phương pháp dạy học bằng tình huống, chức năng của GV trong dạy học bằng tình huống, điểm mạnh, điểm yếu của dạy học bằng tình huống

và một số điều cần lưu ý khi sử dụng phương pháp dạy học này Có thể nói, với các vấn đề mà tác giả đã đề cập trong tác phẩm đã nêu lên được những nội dung cơ bản nhất về phương pháp dạy học bằng tình huống và từ đó khẳng định được vai trò không nhỏ của phương pháp dạy học này trong hệ thống các phương pháp dạy học

Trong cuốn sách “Mối quan hệ giữa lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam trong

dạy học Lịch sử ở trường phổ thông” (Nxb Hà Nội, 2007), tác giả Nguyễn Xuân

Trường đã đề cập đến việc thể hiện mối quan hệ giữa lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam là điều cần thiết trong nghiên cứu và dạy học lịch sử, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và nghiên cứu lịch sử Đồng thời đưa ra những nguyên tắc trong dạy học lịch sử, đặc biệt là nguyên tắc sử dụng các loại tài liệu trong dạy học lịch sử, sử dụng kiến thức lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường phổ thông

Tác giả Nguyễn Thị Côi với cuốn sách: “Các con đường nâng cao hiệu quả

dạy học Lịch sử ở trường phổ thông (Nxb Đại học Sư phạm, 2011); khẳng định

dạy học nêu vấn đề là một biện pháp tốt để kích thích tư duy của HS trong việc học tập môn Lịch sử, chỉ ra cách thức tiến hành, các hình thức tổ chức dạy học nêu vấn đề

Tác giả Vũ Quang Hiển, Hoàng Thanh Tú trong cuốn “Phương pháp dạy học

môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông” (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội,

2014), đã đề cập đến các vấn đề về phân loại, quy trình thiết kế và sử dụng câu hỏi,

bài tập trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Trong đó nhấn mạnh tới bài tập

Đồng thời đưa ra định hướng nhằm hướng dẫn HS rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào cuộc sống thông qua các bài tập nhận thức

Bên cạnh đó, còn có các bài nghiên cứu đăng trên các tạp chí như:

Trong nghiên cứu “Tổ chức hoạt động lĩnh hội kiến thức cho HS trong học

tập lịch sử ở trường phổ thông” đăng trên Tạp chí nghiên cứu giáo dục, số

72/2002, tác giả Nguyễn Thị Côi đã đề cập về các hình thức tổ chức hoạt động học tập do GV trực tiếp tổ chức, điều khiển, lãnh đạo hoạt động nhận thức của HS nhằm phát huy tính tích cực, độc lập nhận thức của HS khi tiến hành các bài học lịch sử Tác giả nhấn mạnh về dạy học nêu vấn đề là một nguyên tắc chỉ đạo nhiều phương pháp dạy học Nó được vận dụng trong tất cả các khâu của giờ học và một kiểu dạy học Dạy học nêu vấn đề bao gồm: trình bày nêu vấn đề, tình huống có vấn đề và bài tập nêu vấn đề Trên cơ sở đó, GV tổ chức HS giải quyết vấn đề: nêu phương pháp tiếp nhận thông tin, đặt câu hỏi gợi mở kết hợp với trình bày nêu vấn

đề, tổ chức trao đổi, đàm thoại

Tác giả Lê Thị Thu Hương với bài nghiên cứu “Tình huống có vấn đề trong

dạy học lịch sử ở trường phổ thông” đăng trên Tạp chí Giáo dục, số 242, kì 2 -

tháng 7/2010, đã đề cập đến một số nội dung như: Thế nào là dạy học bằng tình huống? Những ưu điểm và khuyết điểm của dạy học bằng tình huống và vận dụng phương pháp dạy học này vào giảng dạy môn Lịch sử như thế nào để có hiệu quả

Ngoài ra, một số công trình nghiên cứu, luận án, luận văn, khóa luận cũng đã nghiên cứu về dạy học nêu vấn đề như: Trong đề tài khoa học cấp Đại học quốc

gia, 2010, tác giả Nguyễn Thị Phương Hoa chủ nhiệm đề tài: “Sử dụng phương

pháp nghiên cứu tình huống trong giảng dạy môn Giáo dục học tại trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội” đã nêu lên khái niệm về tình huống, tình

huống dạy học, phương pháp nghiên cứu tình huống trong dạy học, thực trạng sử dụng phương pháp nghiên cứu tình huống trong giảng dạy môn Giáo dục học ở trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội; Luận văn Thạc sĩ Giáo dục

của Nguyễn Văn Quyết “Vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực vào phần

lịch sử thế giới cận đại lớp 10 trung học phổ thông (Chương trình chuẩn)” (Đại

học Sư phạm Hà Nội, 2013); Khóa luận của sinh viên Khoa Sư phạm - Đại học

Giáo dục với đề tài“Sử dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong giảng dạy

những nội dung lịch sử ngoại giao Việt Nam ở chương trình lớp 12” của Nguyễn

Thị Hường

Nhìn chung, phương pháp dạy học bằng tình huống đã được các nhà khoa học, nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu nhằm vạch ra bản chất, vai trò của phương pháp này trong quá trình dạy học Các công trình nghiên cứu trên đều tập trung nghiên cứu việc áp dụng tình huống trong công tác giảng dạy, biện pháp sử dụng tình huống nhằm nâng cao khả năng quyết đoán và giải quyết vấn đề của người học Các tác giả đều khẳng định phương pháp dạy học bằng tình huống góp phần nâng cao hiệu quả trong việc trợ giúp người học hình thành khả năng tư duy sâu sắc, liên hệ lý thuyết với thực hành, và do đó, kích thích hứng thú học tập của HS

Những công trình nghiên cứu trên là một gợi ý về mặt lý luận rất quý báu cho

chúng tôi nghiên cứu đề tài: “Sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế

giới trong dạy học lịch sử Việt Nam 1945-2000 ở trường THPT (chương trình chuẩn)"

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Quá trình thiết kế và sử dụng sử dụng bài tập tình

huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2000 ở trường THPT, chương trình chuẩn

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: Đề tài tập trung nghiên cứu vào việc thiết kế, xây dựng quy trình sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học phần Lịch sử Việt Nam 1945 – 2000

Về hình thức tổ chức dạy học: tập trung vào bài học nội khóa

Về phạm vi điều tra, khảo sát thực trạng và thực nghiệm: tiến hành tại 3 trường THPT ở Bắc Ninh gồm trường THPT: Tiên Du số 1, Lương Tài số 1, Lương Tài số 2

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích

Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong giảng dạy lịch sử Việt Nam, đề tài xác định mối liên

1945 đến năm 2000 và đề xuất các cách thức thiết kế và biện pháp sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học phần Lịch sử Việt Nam hiện đại từ năm 1945 đến năm 2000 (Lớp 12, chương trình chuẩn), góp phần nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn

4.2 Nhiệm vụ

- Tìm hiểu cơ sở lý luận của việc sử dụng bài tập tình huống và những yêu cầu cần thiết khi sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam

- Khảo sát, đánh giá thực trạng dạy học Lịch sử nói chung, thực trạng việc thiết kế và sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch

sử Việt Nam nói riêng

- Nghiên cứu nội dung phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2000 (lớp 12, chương trình chuẩn), xác định mối quan hệ với lịch sử thế giới và đề xuất quy trình thiết kế và định hướng biện pháp sử dụng bài tập tình huống theo hướng liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam

- Thực nghiệm và đánh giá tính hiệu quả, khả thi của việc thiết kế, sử dụng bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong giảng dạy phần Lịch sử Việt Nam

từ năm 1945 đến năm 2000

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận: dựa trên những quan điểm của chủ nghĩa Mác

Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường lối của Đảng và Nhà nước ta về lịch sử, giáo dục

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lí thuyết: đọc và phân tích, tổng hợp tài liệu sách báo, tạp chí, internet… về tâm lý học, giáo dục học, phương pháp dạy học lịch sử; phân tích nội dung chương trình, SGK Lịch sử lớp 12

- Nghiên cứu thực tiễn: quan sát, dự giờ, trao đổi với giáo viên, học sinh, điều tra xã hội học để đánh giá về thực trạng việc sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT; Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra, đối chứng kết quả nghiên cứu của luận văn

6 Giả thuyết khoa học Nếu GV vận dụng quy trình thiết kế và các biện pháp sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam theo như yêu cầu

và đề xuất trong luận văn sẽ đáp ứng được mục tiêu dạy học lịch sử nói chung, dạy học phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2000 (lớp 12) ở trường THPT nói riêng, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường THPT hiện nay

7 Đóng góp của đề tài Thực hiện tốt những nhiệm vụ đề ra, luận văn góp phần:

- Khẳng định vai trò, ý nghĩa, sự cần thiết của việc sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT

- Đánh giá được thực trạng dạy học lịch sử nói chung, thực trạng thiết kế và

sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam nói riêng

- Xây dựng một hệ thống bài tập tình huống, đề xuất quy trình thiết kế và sử dụng bài tập tình huống theo hướng liên hệ lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam và các biện pháp sử dụng bài tập tình huống theo hướng dạy học tích cực

8 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài

- Ý nghĩa khoa học: làm phong phú thêm lí luận phương pháp dạy học lịch sử nói chung và vấn đề thiết kế, sử dụng bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT nói riêng

- Ý nghĩa thực tiễn: là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên các trường Cao đẳng, Đại học Sư phạm, Đại học Giáo dục; GV môn Lịch sử và bản thân tác giả luận văn vận dụng trong quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT

9 Cấu trúc luận văn Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông Chương 2: Một số biện pháp sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2000 ở trường trung học phổ thông Thực nghiệm sư phạm

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản 1.1.1.1 Khái niệm về tình huống

Theo Từ điển Tiếng Việt, tình huống là toàn thể những sự việc xảy ra tại một địa

điểm, trong một thời gian cụ thể, buộc người ta phải suy nghĩ, hành động, đối phó, tìm cách giải quyết Tình huống cũng có thể được hiểu là sự mô tả hay trình bày một trường hợp có thật trong thực tế hoặc mô phỏng nhằm đưa ra một vấn đề chưa được giải quyết và qua đó đòi hỏi người đọc (người nghe) phải giải quyết vấn đề đó

Ở góc độ Tâm lý học “tình huống là hệ thống các sự kiện bên ngoài có quan

hệ với chủ thể, có tác dụng thúc đẩy chủ thể đó Trong quan hệ không gian, tình huống xảy ra bên ngoài nhận thức của chủ thể Trong quan hệ thời gian, tình huống xảy ra trước so với hành động của chủ thể Trong quan hệ chức năng, tình huống là

sự độc lập của các sự kiện đối với chủ thể ở thời điểm mà người đó thực hiện hành

1.1.1.2 Khái niệm về tình huống có vấn đề

Tình huống có vấn đề là khái niệm chủ yếu của dạy học nêu vấn đề Mấu chốt của dạy học nêu vấn đề là tạo ra được các tình huống có vấn đề trên cơ sở tạo ra các mâu thuẫn khách quan được HS chấp nhận và tìm cách giải quyết

I.Ia Lecne quan niệm: Tình huống có vấn đề là một khó khăn được chủ thể ý thức rõ ràng hay mơ hồ, mà muốn khắc phục thì phải tìm tòi những tri thức mới, những phương thức hành động mới Nói tóm lại, các định nghĩa về tình huống có vấn

đề đều đề cập chung đến một điểm như sau: “Tình huống luôn chứa đựng vấn đề mâu thuẫn và kích thích người học mong muốn, hứng thú giải quyết” [25, tr 132]

Trong giảng dạy, tình huống không phải là những trường hợp bất kỳ trong thực tế mà là những tình huống đã được điều chỉnh, nghiên cứu kỹ lưỡng để mang tính điển hình và phục vụ tốt cho mục đích và mục tiêu giáo dục, tức là giúp cho người học có thể hiểu và vận dụng tri thức cũng như rèn luyện được các kỹ năng

và kỹ xảo Tình huống được sử dụng để kích thích người học phân tích, bình luận, đánh giá, suy xét và trình bày ý tưởng của mình để qua đó, từng bước chiếm lĩnh tri thức hay vận dụng những kiến thức đã học vào những trường hợp thực tế Như I.Ia Lecne quan niệm: “vấn đề là một tình huống có vấn đề mà chủ thể tiếp nhận

để giải quyết dựa trên các phương tiện (tri thức, kĩ năng, kinh nghiệm tìm tòi) sẵn

có của mình” [25, tr 27]

1.1.1.3 Khái niệm bài tập tình huống

Có nhiều cách hiểu khác nhau về bài tập tình huống Theo cách hiểu của D.I

Izarenkov (1994), bài tập tình huống là “sự tổ chức tối ưu các loại hình bài tập có định hướng theo điều kiện dạy – học cụ thể, nhằm hình thành ở người học kỹ năng giao

tiếp học tập với một khối lượng đã xác định ở một trình độ nhất định” [5, tr 41]

Tình huống trong bài tập là những tình huống xây dựng trong quá trình dạy học và được cấu trúc dưới dạng bài tập Bài tập tình huống là dạng bài tập đòi hỏi hoạt động nhận thức của người học phải có tính nỗ lực, tìm tòi vận dụng kiến thức một cách tích cực sáng tạo Tình huống – gắn với câu hỏi, bài tập, với yêu cầu đặt

ra là người học phải lí giải, giải thích (Tình huống “Tại sao”), phải lựa chọn (Tình huống lựa chọn), hay phải đi tìm cái mới, cách mới theo phương pháp mới do phương pháp cũ không thể áp dụng được, không khả thi (Tình huống bế tắc)

Bài tập tình huống chứa đựng tình huống có vấn đề, ở đó chứa những khó khăn nào đó chưa được chủ thể là người học ý thức rõ ràng hoặc còn mơ hồ Muốn khắc phục, HS phải huy động tri thức vốn có, tìm tòi tri thức mới, những phương

dung học tập, giúp HS phát huy tính chủ động, sáng tạo, đặt họ vào tình huống và phải đi tìm ra hướng giải quyết Nói cách khác, bài tập tình huống trở thành đối tượng của hoạt động nhận thức của HS trong bài học lên lớp chừng nào làm xuất hiện trong ý thức của HS một mâu thuẫn nhận thức tự giác, một nhu cầu bên trong muốn giải quyết mâu thuẫn đó Như vậy, khi HS chấp nhận mâu thuẫn bên trong của bài tập tình huống (cái khách quan) thành mâu thuẫn và nhu cầu bên trong của bản thân mình (cái chủ quan) thì người học biến thành chủ thể của hoạt động học tập

1.1.1.4 Khái niệm bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới với lịch sử Việt Nam

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, nguyên lý về mối liên hệ

phổ biến là nguyên tắc lý luận xem xét sự vật, hiện tượng khách quan tồn tại trong

mối liên hệ, ràng buộc lẫn nhau tác động, ảnh hưởng lẫn nhau giữa các sự vật, hiện tượng hay giữa các mặt của một sự vật, của một hiện tượng trong thế giới Mối liên

hệ có ba tính chất cơ bản: Tính khách quan, tính phổ biến và tính đa dạng, phong phú Tính khách quan của mối liên hệ biểu hiện: các mối liên hệ là vốn có của mọi

sự vật, hiện tượng, không phụ thuộc vào ý thức của con người Tính phổ biến của mối liên hệ biểu hiện: bất kỳ một sự vật, hiện tượng nào, ở bất kỳ không gian nào

và ở bất kỳ thời gian nào cũng có mối liên hệ với những sự vật, hiện tượng khác

Ngay trong cùng một sự vật, hiện tượng thì bất kỳ một thành phần nào, một yếu tố nào cũng có mối liên hệ với những thành phần, những yếu tố khác Tính đa dạng, phong phú của mối liên hệ biểu hiện: sự vật khác nhau, hiện tượng khác nhau, không gian khác nhau, thời gian khác nhau thì các mối liên hệ biểu hiện khác nhau

Các mối liên hệ này có vị trí, vai trò khác nhau đối với sự tồn tại và vận động của

sự vật, hiện tượng

Bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông là cách tiếp cận trong mối tương quan so sánh và liên hệ giữa Việt Nam và thế giới, trải rộng trên nhiều lĩnh vực như giao lưu văn hóa; truyền thống dân tộc; an ninh, chính trị; kinh tế; tôn giáo; quan hệ ngoại giao; môi trường góp phần nâng cao khả năng hội nhập khu vực và quốc tế trong hoạt động học tập môn Lịch sử nói chung và học tập lịch sử dân tộc nói riêng

ở trường THPT Việc xây dựng và sử dụng bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam trong hoạt động học tập một mặt, GV không

nên áp đặt các em HS học thuộc kiến thức mà quan trọng là thách thức người học với các góc nhìn, đánh giá khác nhau, có quan điểm tiếp cận có tư duy; mặt khác,

sự chủ động và có ý thức chọn lọc, tăng cường trao đổi thông tin giữa những người học với nhau là yếu tố rất cần thiết, đồng thời tăng cường tính tương tác giữa người dạy và người học và giữa người học với nhau

Theo chúng tôi, việc xây dựng bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam có thể được tiếp cận theo các hướng sau:

Thứ nhất, bài tập tình huống liên hệ giữa sự kiện lịch sử Việt Nam và lịch sử

thế giới theo quan hệ đồng đại (liên hệ cấu trúc, liên hệ song song) Những liên hệ này chỉ mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau và đồng thời của các sự kiện lịch sử Bài tập tình huống sẽ đi vào nghiên cứu và so sánh những dữ kiện khác nhau xảy ra trong cùng một thời gian lịch sử để làm rõ mối liên hệ lẫn nhau giữa các sự kiện, hiện tượng cần xem xét và tính hệ thống của nó

Ví dụ: Khi dạy bài 16: “Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng khởi nghĩa tháng Tám (1939 – 1945) Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời” Từ những điều kiện dẫn đến thời cơ của cách mạng tháng Tám, GV đưa ra bài tập tình huống

liên hệ với lịch sử thế giới như: Cuộc chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai

đoạn kết thúc: ở châu Âu, phát xít Đức bị tiêu diệt hoàn toàn, buộc phải đầu hàng Đồng minh không điều kiện (5/1945); ở châu Á, quân phiệt Nhật cũng đã đầu hàng Đồng minh (8/1945) Vào thời điểm thuận lợi của tháng Tám năm 1945, cơn bão táp giải phóng dân tộc khởi nguồn từ Đông Nam Á Các nước Đông Nam Á và Việt Nam đã tận dụng tình hình đó như thế nào để giải quyết vấn đề độc lập dân tộc?

Tại sao nói thời cơ cách mạng đã chín muồi khi phát xít Nhật đầu hàng Đồng minh? Giải quyết bài tập trên, HS nhận thức được hoàn cảnh lịch sử đưa đến quyết

định tổng khởi nghĩa của Đảng ta và phân tích được thời cơ cách mạng chín muồi của nước ta là ngay sau khi phát xít Nhật đầu hàng Đồng minh và trước khi quân Đồng minh vào nước ta Đầu tháng 8 năm 1945, cuộc chiến tranh thế giới đi vào giai đoạn kết thúc Sau khi tiêu diệt phát xít Đức tại sào huyệt của chúng, Liên Xô quay sang tấn công phát xít Nhật Phong trào đấu tranh chống Nhật bùng lên mạnh

mẽ ở các nước phía Đông và Đông Nam châu Á Thời cơ cách mạng đang mở ra

trước con đường giải phóng của các dân tộc, Đảng ta đứng trước một cơ hội lịch sử

ngàn năm có một, giờ phút có ý nghĩa quyết định đối với vận mệnh của đất nước

Thứ hai, bài tập tình huống liên hệ giữa sự kiện lịch sử Việt Nam và lịch sử

thế giới theo quan hệ lịch đại (liên hệ nhân quả và định hướng) Bài tập tình huống

sẽ nghiên cứu, so sánh các dữ kiện cùng loại (sự kiện về chính trị, kinh tế, quân sự, văn hóa ) nhưng thuộc về các biên độ thời gian khác nhau để thấy được sự vận động phát triển của các sự kiện, hiện tượng; dự báo khuynh hướng phát triển của chúng theo thời gian, theo tiến trình phát triển của lịch sử Đối với mỗi hiện tượng cũng như đối với mỗi hệ thống đều chứa đựng những yếu tố của các giai đoạn trước và các giai đoạn tiếp sau, đã mở ra con đường, nhằm vạch ra khuynh hướng phát triển, cũng như hiểu rõ được những việc đã qua của nó Một trong những cách hiểu quá khứ là dựa vào những mối liên hệ nhân quả giữa các hiện tượng, sự kiện lịch sử Lịch sử là một dòng chảy với những sự kiện liên tục, diễn ra theo trình tự thời gian Các sự kiện lịch sử thường có liên quan logic với nhau, sự kiện này là nguyên nhân dẫn đến sự kiện kia Đây là dạng bài tập trong đó cần phải tìm hiểu những mỗi liên hệ nhân quả, tức là những liên hệ phải phù hợp với phương hướng của dòng chảy thời gian, trong đó có tác động giữa các sự kiện, có thể là tác động trực tiếp và gián tiếp trong quan hệ với những gì trước và sau đó của các sự kiện lịch sử

Ví dụ: Khi dạy bài 21: “Xây dựng CNXH ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mỹ và chính quyền Sài Gòn ở miền Nam (1954 – 1965)”, GV sử dụng bài tập

tình huống tìm hiểu âm mưu của đế quốc Mỹ khi xâm lược Việt Nam như: Trong

Hiệp Định Giơ ne vơ, Mỹ tuyên bố: “Mỹ sẽ tự kiềm chế không đe dọa hoặc dùng

vũ lực để phá những thỏa hiệp trong Hiệp Định Giơnevơ… Trong trường hợp những quốc gia này bị chia đôi ngoài ý muốn, chúng tôi sẽ tiếp tục tìm kiếm giải pháp thống nhất qua bầu cử tự do, giám sát bởi Liên Hiệp Quốc để bảo đảm là bầu cử được thi hành nghiêm chỉnh” Mỹ tuyên bố như vậy, nhưng rồi Mỹ đã làm gì? Vì lý do gì mà Mỹ lại nuốt lời và trắng trợn can thiệp vào Việt Nam? Mỹ có một lý do chính đáng nào để can thiệp vào Việt Nam, một nước nhỏ, nghèo, chưa phát triển và không có bất cứ một khả năng nào có thể gây hại cho nước Mỹ? Để

giải quyết bài tập này, GV hướng dẫn HS liên hệ với kiến thức lịch sử thế giới để

giải quyết bài tập tình huống như: Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Mỹ triển khai chiến lược toàn cầu với tham vọng làm bá chủ thế giới Chiến lược toàn cầu của

Mỹ nhằm thực hiện ba mục tiêu chủ yếu: một là, ngăn chặn và tiến tới xóa bỏ chủ nghĩa xã hội trên thế giới; hai là, đàn áp phong trào giải phóng dân tộc, phong trào

công nhân và cộng sản quốc tế, phong trào chống chiến tranh, vì hòa bình dân chủ

trên thế giới; ba là, khống chế, chi phối các nước tư bản đồng minh phụ thuộc vào

Mỹ Mỹ đã khởi xướng cuộc Chiến tranh lạnh, đồng thời trực tiếp gây ra hoặc ủng

hộ hàng chục cuộc chiến tranh xâm lược và bạo loạn, lật đổ chính quyền ở nhiều nơi trên thế giới, tiêu biểu là việc tiến hành chiến tranh xâm lược ở Việt Nam

Ngay sau khi Hiệp định Giơnevơ năm 1954 về Đông Dương được ký kết, Mỹ liền thay thế Pháp, dựng lên chính quyền Ngô Đình Diệm ở miền Nam, thực hiện âm mưu chia cắt Việt Nam, biến miền Nam Việt Nam thành thuộc địa kiểu mới, thành căn cứ quân sự của Mỹ ở Đông Dương và Đông Nam Á, làm tiền đồn chống chủ nghĩa cộng sản ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương, thực hiện mục tiêu chiến lược toàn cầu của Mỹ Việc liên hệ với lịch sử thế giới để làm rõ âm mưu xâm lược Việt Nam của đế quốc Mỹ, đồng thời cho thấy tính chất chính nghĩa của cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc của nhân dân Việt Nam và cuộc chiến tranh xâm lược phi nghĩa của đế quốc Mỹ

Thứ ba, bài tập tình huống liên hệ giữa sự kiện lịch sử Việt Nam và lịch sử

thế giới theo hướng liên hệ tác động, ảnh hưởng hai chiều Bài tập tình huống cần xem xét và trình bày quá trình phát triển của các sự vật, hiện tượng lịch sử theo một trình tự liên tục và nhiều mặt, trong mối liên hệ với các sự vật, hiện tượng khác Đồng thời đặt quá trình phát triển của hiện tượng trong mối quan hệ tác động qua lại, thúc đẩy hoặc hỗ trợ lẫn nhau trong suốt quá trình vận động của chúng

Chẳng hạn những sự kiện thể hiện mối quan hệ, tác động lẫn nhau giữa các nước trên thế giới, ảnh hưởng tới sự phát triển của lịch sử Việt Nam, ngược lại sự phát triển của tiến trình lịch sử Việt Nam có tác động trở lại với phong trào cách mạng thế giới

Ví dụ: Khi dạy bài 20: “Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp kết thúc (1953 – 1954)”, tìm hiểu nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa lịch sử của chiến

cuộc tiến công chiến lược Đông Xuân 1953 – 1954 và chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ đã giáng đòn quyết định vào ý chí xâm lược của thực dân Pháp, làm xoay chuyển cục diện chiến tranh ở Đông Dương, tạo điều kiện thuận lợi cho cuộc đấu tranh ngoại giao của ta giành thắng lợi Tại sao thực dân Pháp mạnh nhưng vẫn bị thất bại ở Điện Biên Phủ, trước dân tộc Việt Nam bé nhỏ? Nhân dân ta đã làm nên Chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”, trở thành mốc son chói lọi trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam ở thế kỷ XX, đồng thời tác động mạnh mẽ đến phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc ở nhiều quốc gia trên thế giới Nêu những sự kiện lịch sử thế giới chứng minh ý nghĩa lịch

sử của chiến thắng Điện Biên Phủ ở Việt Nam Giải quyết bài tập trên, HS phân tích

được tình thế của Mỹ, bất lợi của Pháp lúc đó, kết quả của các chiến dịch trước đó Việt Nam đã giành được quyền chủ động trên chiến trường như thế nào, đồng thời

HS nhận thức được với thắng lợi của chiến dịch Điện Biên Phủ, lần đầu tiên quân đội của một nước thuộc địa châu Á đánh bại đội quân của một cường quốc châu Âu

Thắng lợi của nhân dân Việt Nam đã tạo ra một phản ứng dây chuyền trong phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới Từ sau chiến thắng Điện Biên Phủ, phong trào giải phóng dân tộc không dừng lại ở châu Á mà lan nhanh sang các nước châu Phi

và khu vực Mỹ Latinh Hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa đế quốc tan vỡ từng mảng lớn trong những năm 1954-1960 Ngược lại, sự phát triển của phong trào giải phóng dân tộc, là một đòn nặng nề giáng vào chính hậu phương của chủ nghĩa đế quốc, gây

sự bất ổn của chủ nghĩa đế quốc và làm suy yếu nó Điều này góp phần tạo thuận lợi cho Việt Nam trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân trên cả mặt trận quân

kỹ năng, phương pháp mới

Thứ hai, bài tập tình huống chứa đựng những sự kiện cho trước hay những điều

HS đã biết Bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam không chỉ nêu ra cho HS vấn đề mà còn cung cấp cho các em những thông tin cần thiết để giải quyết được vấn đề ấy Những thông tin sự hiện có thể chỉ đơn giản

là những chi tiết, dữ kiện được diễn đạt bằng lời, một bảng biểu, những tài liệu tham khảo, hình ảnh minh hoạ, một đoạn băng… hay bất cứ một tư liệu nào khác có thể trợ giúp người học trong quá trình giải quyết vấn đề Những thông tin, sự kiện cho thấy mỗi sự kiện, hiện tượng lịch sử là một chỉnh thể riêng biệt, song chúng tồn tại không phải trong trạng biệt lập tách rời tuyệt đối với các sự kiện, hiện tượng lịch sử khác Ngược lại, trong sự tồn tại của mình thì chúng tác động lẫn nhau và nhận sự tác động của các sự kiện, hiện tượng lịch sử khác Chúng vừa phụ thuộc nhau, chế ước nhau, làm tiền đề cho nhau tồn tại và phát triển Đó chính là hai mặt của quá trình tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng Bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam luôn có tính khách quan và chủ quan Tính khách quan được thể hiện ở những sự kiện lịch sử tồn tại khách quan, có mối liên hệ với nhau Tính chủ quan được thể hiện ở mục đích của GV để tạo ra được những tình huống có vấn đề phù hợp với nội dung của bài học, phù hợp với trình độ nhận thức của HS, hướng dẫn HS xác định các sự kiện, mâu thuẫn trong nhận thức và định hướng cách giải quyết Trên cơ sở mối liên hệ giữa sự kiện lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam, việc xây dựng các bài tập tình huống làm nảy sinh mâu thuẫn trong nhận thức của HS, xuất hiện nhu cầu giải quyết vấn đề đặt ra

Thứ ba, bài tập tình huống kích thích hứng thú và nhu cầu nhận thức của HS

bằng cách nêu ra những yêu cầu cần giải quyết Chính điều này tạo động lực cho HS huy động những kiến thức và kỹ năng đã có để giải quyết vấn đề được đặt ra Tình huống phải gợi nhu cầu nhận thức, phải làm bộc lộ sự khiếm khuyết về mặt kiến thức và kĩ năng của HS để các em cảm thấy cần thiết phải bổ sung, điều chỉnh, hoàn thiện tri thức, kĩ năng bằng cách tham gia giải quyết vấn đề nảy sinh Tình huống cần khơi dậy ở HS cảm nghĩ là tuy mình chưa có ngay lời giải nhưng có một số tri thức, kĩ năng đã biết liên quan đến vấn đề đặt ra và nếu tích cực suy nghĩ thì có nhiều hy vọng giải quyết được vấn đề đó Như vậy là HS có được niềm tin ở khả

năng của bản thân mình trong việc huy động tri thức và kĩ năng để giải quyết hoặc tham gia giải quyết vấn đề

1.1.2 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông

1.1.2.1 Vai trò

Mục tiêu của giáo dục là nhằm phát triển con người một cách toàn diện cả về phẩm chất và năng lực Quá trình học tập môn Lịch sử ở trường phổ thông góp phần quan trọng vào việc giáo dục thế hệ trẻ theo mục tiêu giáo dục toàn diện

Việc liên hệ kiến thức lịch sử thế giới để xây dựng bài tập tình huống trong dạy học lịch sử Việt Nam có vai trò quan trọng trong dạy học bộ môn ở trường THPT hiện nay

Thứ nhất, đây được coi là biện pháp hiệu quả để thực hiện phương châm giáo

dục “học đi đôi với hành”, nâng cao tính thực tiễn của môn học Sau khi đã được cung cấp các kiến thức lý thuyết, một bài tập tình huống sẽ giúp HS có cái nhìn sâu sắc và thực tiễn hơn về vấn đề lý thuyết đã được học Đồng thời, thông qua việc xử

lý tình huống, HS sẽ có điều kiện để vận dụng linh hoạt các kiến thức lý thuyết, nâng cao tính chủ động, sáng tạo và sự hứng thú của HS trong quá trình học tập

Chính trong quá trình tư duy, tranh luận, bảo vệ và sửa đổi các đề xuất, giải pháp của mình, HS đã tham gia vào quá trình nhận thức Sự tham gia tích cực đó đã góp phần tạo ra sự hứng thú và say mê học tập, sáng tạo của người học

Thứ hai, sử dụng bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong dạy học lịch

sử Việt Nam chính là thực hiện mục tiêu của môn học Mục tiêu của môn Lịch sử

ở trường phổ thông nhằm giúp cho HS đạt được những kiến thức cơ bản, cần thiết

về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới Việc liên hệ với lịch sử thế giới để xây dựng bài tập tình huống trong dạy học lịch sử Việt Nam có vai trò quan trọng trong việc nhận thức về vai trò, vị trí, mối quan hệ giữa lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới ngày càng phát triển và tác động qua lại với nhau Đây là biện pháp đảm bảo tính toàn diện trong dạy học bộ môn, tránh được những quan điểm sai lầm trong giảng dạy và học tập lịch sử: hoặc đề cao lịch sử dân tộc, xem nhẹ lịch sử thế giới; hoặc

đề cao lịch sử thế giới, xem nhẹ lịch sử dân tộc; tách các sự kiện lịch sử dân tộc ra khỏi lịch sử thế giới

Thứ ba, dạy học lịch sử Việt Nam thông qua việc sử dụng bài tập tình huống

liên hệ với lịch sử thế giới góp phần quan trọng trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của bộ môn ở trong nhà trường Vai trò của việc dạy học lịch sử được thể hiện trên ba mặt: giáo dưỡng (cung cấp kiến thức), giáo dục (tư tưởng, phẩm chất, đạo đức) và phát triển (khả năng tư duy, thực hành) Việc liên hệ lịch sử thế giới để xây dựng bài tập tình huống dạy học lịch sử Việt Nam góp phần giáo dục HS những hiểu biết về quá khứ, những quy luật lịch sử để các em có khả năng phân tích, quan sát và rút ra bài học kinh nghiệm vận dụng vào cuộc sống hiện tại, nhận thức đúng đắn con đường mà loài người và dân tộc đã trải qua Đồng thời, trên cơ

sở những tri thức lịch sử giúp HS có thái độ và hành vi đúng trong cuộc sống hiện tại, trong những thời kỳ có nhiều biến động phức tạp, sâu sắc của đất nước cũng như trên thế giới

Mặt khác, bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam có tác dụng nâng cao tính tích cực, chủ động, sáng tạo và hứng thú học tập, phát triển các kỹ năng của của HS Các bài tập tình huống mang tính thách thức đối với người học, trong một thời khắc nhất định HS không dễ dàng tìm ra phương án giải quyết, mà phải có tư duy, trong quá trình tư duy người học phải đặt mình vào trong nhân vật, trong tình huống đó, hay đặt mình vào một môi trường, mối liên hệ tác động ảnh hưởng của các sự kiện lịch sử… buộc người học phải giải quyết Từ đó, quá trình tương tác giữa GV với HS và giữa HS với nhau sẽ ngày càng trở nên dễ dàng và hiệu quả hơn đồng thời HS có điều kiện được rèn luyện đầy đủ các kỹ năng phát hiện vấn đề, thu thập thông tin, vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề một cách linh hoạt, sáng tạo

1.1.2.2 Ý nghĩa Thứ nhất, về mặt kiến thức, thông qua bài tập tình huống liên hệ với lịch sử

thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam, HS nhận thức được vấn đề một cách sâu sắc gắn liền với quá trình giải quyết tình huống đó, có thể tự rút ra những kiến thức

lý luận bổ ích và ghi nhớ những kiến thức này một cách dễ dàng trong thời gian dài Đồng thời HS có cơ hội để liên kết, vận dụng các kiến thức đã học được để giải quyết yêu cầu đặt ra Vì vậy, việc xây dựng bài tập tình huống liên hệ với lịch

phát triển hợp quy luật của xã hội loài người, phân tích được sự kiện lịch sử theo quan điểm khoa học, đánh giá được các sự kiện trong đời sống xã hội ở quá khứ cũng như hiện tạị, vận dụng các quy luật lịch sử, rút ra được bài học từ quá khứ, qua đó sẽ nhận thức sâu sắc hơn lịch sử dân tộc… để có tác động thực sự trong tư tưởng, tinh cảm, thái độ

Ví dụ: Khi dạy Bài 17: “Nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa từ sau ngày

2/9/1945 đến trước ngày 19/12/1946”, tìm hiểu nội dung đấu tranh ngoại xâm và nội phản, bảo vệ chính quyền cách mạng, GV hướng dẫn HS liên hệ với lịch sử thể giới về những thỏa thuận về việc đóng quân tại các nước nhằm giải giáp quân đội phát xít, phân chia phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu và châu Á của Hội nghị Ianta (2/1945), Hội nghị Pốtxđam nhóm họp và ra quyết định đưa quân đội Đồng minh vào Đông Dương giải giáp quân đội Nhật (17-7-1945), đưa ra bài tập tình huống:

Tác động của tình hình thế giới đã dẫn tới các thế lực đế quốc nào có mặt trên đất nước ta sau ngày Cách mạng tháng Tám thành công? Tại sao, sau cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa ra đời với tư cách là một quốc gia độc lập, là “chủ nhà” đón tiếp quân Đồng minh vào giải giáp quân đội Nhật lại phải ký Hiệp định sơ bộ 6/3 và Tạm ước 14/9 năm

1946, chịu nhân nhượng, hòa hoãn với Pháp? Giải quyết được bài tập này, HS

nhận thức được các sự kiện chính của lịch sử thế giới sau chiến tranh thế giới thứ hai và tác động của những sự kiện đó tới lịch sử Việt Nam thời gian sau cách mạng tháng Tám năm 1945, chủ trương, sách lược của Đảng và chính phủ cách mạng đối

với kẻ thù chính của dân tộc lúc đó là thực dân Pháp

Thứ hai, về mặt kỹ năng, việc giải quyết các bài tập tình huống liên hệ với

lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam giúp HS được rèn luyện và hoàn thiện các kỹ năng trong học tập và cuộc sống như như kỹ năng thuyết trình, làm việc nhóm, kỹ năng lãnh đạo, kỹ năng tổ chức công việc vào thực hiện giải quyết các vấn đề của bài tập tình huống Trong quá trình giải quyết bài tập tình huống, luôn có môi trường thuận lợi để so sánh giữa HS với nhau, các em có thể dễ dàng nhận ra những ưu điểm và hạn chế của bản thân Từ đó sẽ có cơ hội học hỏi kỹ năng làm việc nhóm, tranh luận và thuyết trình; phân tích vấn đề một cách logic;

biết vận dụng linh hoạt lý thuyết để giải quyết các tình huống thực tế; biết phản

biện, bảo vệ quan điểm cá nhân, đồng thời có khả năng thương lượng và dễ dàng chấp nhận các ý kiến khác biệt, biết lắng ghe và tôn trọng ý kiến của người khác để làm phong phú hơn vốn kiến thức của mình

Ví dụ: Khi dạy bài 20: “Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp kết thúc (1953 – 1954), tìm hiểu Hiệp định Giơ ne vơ năm 1954 về chấm dứt chiến

tranh, lập lại hòa bình ở Đông Dương, GV đưa ra bài tập tình huống: Tháng

1/1954, Hội nghị ngoại trưởng 4 nước Liên Xô, Mỹ, Anh, Pháp họp ở Beclin đã thỏa thuận về việc triệu tập một hội nghị quốc tế ở Giơnevơ để giải quyết vấn đề Triều Tiên và lập lại hòa bình ở Đông Dương Một ngày sau chiến thắng Điện Biên Phủ, Hội nghị Giơnevơ được triệu tập (8/5/1954) với sự tham gia của nhiều cường quốc Việt Nam ở vào thế làm khách mời, không có quyền chủ động của một bên tham chiến Tại sao việc đàm phán để kết thúc chiến tranh ở Đông Dương không phải là công việc chủ yếu giữa các lực lượng kháng chiến ở Đông Dương với Pháp? Kết quả của cuộc đàm phán có ngang tầm với thắng lợi của nhân dân Việt Nam trên chiến trường không? Giải quyết bài tập trên, đòi hỏi GV hướng dẫn

HS tìm hiểu về quan hệ quốc tế trong bối cảnh leo thang của Chiến tranh lạnh Hội

nghị Giơnevơ 1954 về Đông Dương là một hội nghị quốc tế, với sự tham gia của 9 bên Các nước lớn đến Hội nghị để giải quyết hòa bình cuộc chiến tranh Đông Dương với những động cơ không giống nhau, bao gồm những mục đích riêng và

cả những toan tính cho một ván cờ mới Hội nghị đã diễn ra rất phức tạp trong sự đấu tranh quyết liệt của đoàn đại biểu Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà và

sự dàn xếp của các nước lớn Lẽ ra việc đàm phán để kết thúc chiến tranh phải là công việc chủ yếu giữa các lực lượng kháng chiến ở Đông Dương với Pháp

Nhưng trật tự thế giới hai cực và cục diện chiến tranh lạnh đã chi phối kết quả việc giải quyết cuộc chiến tranh bằng một hội nghị quốc tế, với sự tham gia của nhiều cường quốc với những lợi ích khác nhau Việc liên hệ với lịch sử thế giới trong việc giải quyết bài tập trên rèn luyện cho HS kỹ năng vận dụng kiến thức lịch sử để làm bài tập lịch sử, xác định và giải quyết được mối liên hệ ảnh hưởng, tác động giữa sự kiện lịch sử khác nhau, kỹ năng đưa ra được cách thức câu trả lời cho các

câu hỏi đã đặt ra

Thứ ba, về mặt thái độ, việc sử dụng bài tập tình huống nói chung và bài tập

tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam nói riêng góp phần phát huy tính chủ động, sáng tạo, hứng thú của HS Đồng thời tạo ra một môi trường học tích cực có sự tương tác giữa GV và HS, giữa các HS với nhau

Trong đó, HS được đặt vào trong một hoàn cảnh buộc phải ra quyết định để giải quyết tình huống và phải dùng hết khả năng tư duy, kiến thức vốn có của mình để lập luận bảo vệ quyết định đó HS không bị phụ thuộc vào ý kiến và quyết định của

GV khi giải quyết một tình huống cụ thể mà có thể đưa ra các phương án giải quyết sáng tạo Bên cạnh đó, việc giải quyết các bài tập tình huống giúp HS có thể chia sẻ tri thức, kinh nghiệm cho nhau; tăng cường khả năng tự định hướng trong học tập của HS phù hợp với nhu cầu và sở thích của cá nhân người học Thông qua việc phân tích và thảo luận vấn đề, HS có thể học được cách tiếp cận và giải quyết các vấn đề khác nảy sinh trong tương lai, biết cách tìm kiếm thông tin và trở thành

người có thể tự định hướng học tập và nghiên cứu

Ví dụ: Khi dạy bài 26: “Đất nước trên đường đổi mới đi lên chủ nghĩa xã

hội”, tìm hiểu về hoàn cảnh lịch sử của công cuộc đổi mới của Đảng ta, GV hướng dẫn HS liên hệ với lịch sử thế giới về công cuộc cải tổ của Liên Xô, Đông Âu, cải cách của Trung Quốc và sự phát triển của khoa học kỹ thuật, đưa ra bài tập tình

huống: Những thay đổi của tình hình thế giới trong những năm 1976 – 1985 đặt ra

yêu cầu gì đối với Việt Nam? Mười năm sau thống nhất đất nước (1975 – 1985), nước ta căn bản vẫn chưa ổn định kinh tế, xã hội, ổn định đời sống nhân dân vẫn chưa thực hiện được Trong khi đó Liên Xô – trụ cột của khối XHCN đã tiến hành cải tổ nhưng phạm nhiều sai lầm nên đứng trước nguy cơ sụp đổ chế độ CNXH, vậy chúng ta rút ra được bài học gì từ Liên Xô khi tiến hành đổi mới và thực hiện công cuộc đối mới, xây dựng đất nước như thế nào? Giải quyết được bài tập nêu

trên, qua quá trình tìm hiểu hoàn cảnh lịch sử của đất nước, những tác động của tình hình thế giới đối với Việt Nam, HS được bồi dưỡng năng lực nhận xét, rút ra bài học kinh nghiệm từ những sự kiện, hiện tượng, vấn đề lịch sử, nhận thức được trách nhiệm công dân đối với công cuộc xây dựng và phát triển đất nước

Như vậy, việc sử dụng bài tập tình huống nói chung và bài tập tình huống liên

hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam nói riêng là một biện pháp

dạy học tích cực có thể vận dụng hiệu quả trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Thông qua việc giải quyết các tình huống giúp HS không chỉ chiếm lĩnh được kiến thức mà còn phát triển tư duy sáng tạo, hình thành các kỹ năng trong quá trình thực hiện giải quyết các vấn đề của bài tập tình huống góp phần nâng cao hứng thú học tập của HS và chất lượng dạy học bộ môn trong nhà trường

1.1.3 Những yêu cầu cơ bản của việc sử dụng bài tập tình huống liên hệ lịch

sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông Thứ nhất, sử dụng bài tập tình huống phải hướng tới mục tiêu của môn học, bài học Trước tiên, GV cần phải xác định được mục tiêu bài học, vì bài tập tình

huống, dù ở dạng thức nào cũng đều phục vụ một mục đích nào đó Trong giảng dạy tình huống, thì mục tiêu cần đạt được ấy chính là mục tiêu bài học Từ đó, GV

có thể tham chiếu trên cơ sở xác định mục tiêu đề ra để thiết kế bài tập tình huống sao cho phù hợp

Trên cơ sở mục tiêu chung của dạy học lịch sử ở nhà trường là cung cấp kiến

thức cơ bản có hệ thống về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, dạy học tình huống hướng HS đến các mục tiêu bậc cao như hiểu, phân tích, đánh giá, khái quát sự kiện, hiện tượng lịch sử, nhân vật lịch sử trong mối quan hệ về không gian, thời gian; rèn luyện các kỹ năng thực hành môn học vận dụng kiến thức đã học vào đời sống và định hướng phát triển các kỹ năng sống cho HS, giáo dục lòng yêu nước,

tự hào, tự tôn dân tộc, tôn trọng những giá trị văn minh nhân loại, tiếp thu, chọn lọc, học hỏi những giá trị tốt đẹp trên thế giới đồng thời giữ gìn, phát huy, phát triển giá trị bản sắc văn hóa dân tộc Do vậy không phải bài học nào cũng áp dụng bài tập tình huống vào trong giảng dạy

Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề có thể chia thành 4 mức độ sau:

Mức độ 1: GV đặt vấn đề, nêu cách giải quyết vấn đề HS thực hiện cách giải

quyết vấn đề theo hướng dẫn của GV GV đánh giá kết quả làm việc của HS

Mức độ 2: GV đặt vấn đề, gợi ý để HS tìm cách giải quyết vấn đề HS thực

hiện cách giải quyết vấn đề với sự giúp đỡ của GV khi cần thiết GV và HS cùng đánh giá

Mức độ 3: GV cung cấp thông tin, tạo tình huống gợi vấn đề HS phát hiện và

xác định vấn đề nảy sinh, tự lực đề xuất các giả thuyết và lựa chọn giải pháp HS thực hiện cách giải quyết vấn đề GV và HS cùng đánh giá

Mức độ 4: HS tự lực phát hiện vấn đề nảy sinh trong hoàn cảnh của mình

hoặc của cộng đồng, lựa chọn vấn đề phải giải quyết HS giải quyết vấn đề tự đánh giá chất lượng, hiệu quả, có ý kiến bổ sung của GV khi cần thiết

Thứ hai, sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam phải phù hợp với nội dung bài học Kiến thức lịch sử bao gồm

nhiều yếu tố: nhân vật lịch sử, thời gian, không gian của sự kiện lịch sử, các khái niệm để diễn đạt nội dung lịch sử được nhận thức Trong đó kiến thức cơ bản là kiến thức cần thiết nhất HS cần phải đạt được sau khi học xong một bài GV căn

cứ vào mục tiêu để lựa chọn kiến thức cơ bản Theo yêu cầu nội dung của các loại bài học: bài nghiên cứu kiến thức mới; bài ôn tập, sơ kết, tổng kết; bài kiểm tra , việc sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam cần đảm bảo cung cấp cho HS những kiến thức cơ bản của bài học Bài tập tình huống chứa đựng những liên hệ của các sự kiện lịch sử (có thể là những sự kiện cùng loại, chung bản chất, hoặc đó là hai sự kiện, hiện tượng đối lập, mâu thuẫn với nhau nhưng cần đem ra so sánh, đối chiếu ) mà GV đưa ra cần khuyến khích HS phát hiện vấn đề, định hướng cách giải quyết nhằm phục vụ hiệu quả cho

việc tìm hiểu nội dung kiến thức cơ bản

Thứ ba, bài tập tình huống phải diễn đạt rõ ràng, nêu được vấn đề cần giải quyết Các bài tập tình huống không tràn lan, không đặt ra những vấn đề quá lớn,

không nên sa vào những tình huống vụn vặt, chỉ nhằm thỏa mãn tính tò mò của HS

mà cần tập trung vào những nội dung then chốt, có hệ thống của mỗi chương, bài

Các bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam không chỉ yêu cầu thông tin, tái hiện mà còn giải thích, chứng minh, tìm hiểu bản

chất của sự kiện lịch sử

Thứ tư, sử dụng bài tập tình huống phải phù hợp với trình độ nhận thức của

HS, tạo ra được nhu cầu nhận thức, tính sáng tạo, kích thích tư duy của HS Sử

dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam cần được tiến hành với nhiều hình thức khác nhau, tránh sự đơn điệu nhàm chán

Trong quá trình dạy học, GV là người khơi dậy, gợi mở, định hướng những vấn đề cho HS nghiên cứu, tìm hiểu phù hợp với nội dung chương trình, phù hợp với trình

độ HS và điều kiện học tập Đặc biệt là chú trọng, phát hiện và phát huy tài năng của HS vào mọi hoạt động phù hợp với trình độ, sở trường của các em Đồng thời khuyến khích HS trình bày những suy nghĩ, đánh giá của bản thân về các sự kiện, hiện tượng lịch sử, tránh áp đặt chủ quan Chính vì vậy việc sử dụng bài tập tình huống nói chung và bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam nói riêng cần chú ý tới trình độ của người học Từ đó, GV đưa ra những bài tập tình huống vừa sức: không quá khó để cản trở HS giải quyết được vấn đề nhưng cũng không quá dễ để khiến cho HS cảm thấy nhàm chán, hướng tới các biện pháp giúp HS nhận thức được sâu sắc nguyên nhân dẫn đến sự phát triển của lịch sử Việt Nam, tìm ra được mối liên hệ giữa sự kiện, hiện tượng lịch sử thế giới với các sự kiện, hiện tượng lịch sử Việt Nam và phải đánh giá được vai trò, vị trí của nó đối với tiến trình lịch sử

Ngoài ra, việc tổ chức, hướng dẫn HS giải quyết bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam phải phù hợp với thực tế dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay Khi sử dụng bài tập tình huống nói chung trong dạy học và vài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới nói riêng trong dạy học lịch sử Việt Nam, GV phải chú ý tới các yếu tố khách quan, chi phối tới sự kết quả của việc giải quyết bài tập tình huống Chẳng hạn như tuỳ theo điều kiện vật chất mà người GV lựa chọn con đường truyền tải nội dung dễ hiểu nhất, như sử dụng máy chiếu, video, tranh ảnh và thiết kế nhóm thảo luận

1.1.4 Quy trình xây dựng và giải quyết bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới với lịch sử Việt Nam

Quy trình xây dựng và sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam có thể tiến hành theo các bước sau:

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ về quy trình xây dựng và sử dụng bài tập tình huống liên hệ

với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam

Thứ nhất, xác định mục tiêu, nội dung bài học: Việc xác định mục tiêu, nội

dung của bài học là cơ sở để xây dựng hệ thống bài tập tình huống Việc xác định

rõ mục tiêu và những nội dung lịch sử có mối liên hệ giữa lịch sử Việt Nam và lịch

sử thế giới giúp hình thành ở HS một hệ thống tri thức, nâng cao được nhận thức, hứng thú, sự quan tâm của HS đến các giá trị trong các bài học lịch sử, từ đó HS biết lựa chọn hành vi và thái độ tích cực thông qua việc xác định vấn đề và giải quyết vấn đề trong học tập và cuộc sống; phát triển được các kỹ năng xã hội tích cực giữa con người với con người trên cơ sở những giá trị mà môn Lịch sử mang lại; thiết lập được các mối liên hệ thực tiễn giữa các giá trị trong bài học lịch sử

Xác định mục tiêu, nội dung bài học

Xác định mục đích, nội dung cơ bản của bài tập tình

huống Chuẩn bị bài tập tình huống

Hướng dẫn giải quyết bài tập tình

huống

Trình bày kết quả

Giới thiệu tình huống chứa đựng vấn đề

Đặt câu hỏi Yếu tố đã biết Yếu tố chưa biết Tiếp cận tình huống, đề xuất các ý tưởng, giả thuyết

Định hướng nguồn thông tin giải quyết bài tập tình

với cộng đồng và thế giới; xây dựng được tinh thần, ý thức trách nhiệm xã hội của bản thân HS

Thứ hai, xác định mục đích và nội dung cơ bản của bài tập tình huống: Việc

xây dựng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam nhằm xác định mối liên quan giữa những kiến thức, kỹ năng đã học với kiến thức, kỹ năng mới để giải quyết bài tập tình huống Giải quyết các vấn đề đặt ra trong bài tập tình huống cần giúp HS nhận thức được mối quan hệ chặt chẽ, ảnh hưởng tác động giữa lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam, đồng thời nhận thức sâu sắc hơn tiến trình lịch sử Việt Nam Mặt khác, những kiến thức lịch sử thế giới được sử dụng để thiết kế bài tập liên hệ trong dạy học lịch sử Việt Nam, cần phải lựa chọn, xác định nội dung kiến thức cơ bản, mang tính chất điển hình, dễ hiểu, phù hợp để làm nổi bật lên các sự kiện lịch sử dân tộc

Thứ ba, tạo tình huống và đặt ra yêu cầu giải quyết: Việc thiết kế bài tập tình

huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam phù hợp với mục tiêu dạy học và trình độ nhận thức của HS, nêu vấn đề một cách rõ ràng Nhờ đó

HS ý thức được vấn đề, nghĩa là ý thức được mâu thuẫn nhận thức và hình thành nhu cầu giải quyết Xây dựng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới có thể được xây dựng theo những cách sau: Xây dựng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới từ các kiến thức đã học; xây dựng bài tập tình huống bằng cách lật ngược vấn đề;

xây dựng bài tập tình huống từ những bài học kinh nghiệm trong lịch sử; xây dựng bài tập tình huống liên hệ lịch sử thế giới từ các vấn đề thực tiễn

Thứ tư, hướng dẫn giải quyết bài tập tình huống: Với mỗi bài tập tình huống

liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam, việc tìm lời giải cho bài tập tình huống là nhiệm vụ của HS, vai trò của người GV như một người điều phối, dẫn dắt và trợ giúp GV có nhiệm vụ mở đầu cuộc thảo luận, thu hút ý kiến của người học, bàn rộng thêm những ý kiến đáng chú ý, chỉ ra những luận điểm trái ngược, tạo nên sự kết nối trong các buổi thảo luận và hướng buổi thảo luận đi theo nội dung bài học, định hướng và trợ giúp người học hơn là truyền đạt thông tin, giải thích hay đưa ra hướng giải quyết Việc giải quyết vấn đề của bài tập tình huống dưới sự chỉ dấn của GV được tiến hành theo các bước:

+ Tiếp cận bài tập tình huống: Người học có nhiệm vụ chính là chỉ ra được

đâu là mấu chốt, mâu thuẫn của vấn đề để theo đó giải quyết đúng mâu thuẫn, vấn

đề mà bài tập tính huống nêu ra, tránh đi lạc đề hay giải quyết không thấu đáo vấn

đề Đối với bước này, điều đầu tiên là HS cần phải đọc kỹ bài tập, có những nhận thức ban đầu về vấn đề cần giải quyết Một trong những cách tốt nhất là một thành viên trong nhóm sẽ đọc to tình huống cho những thành viên còn lại ghi chép, vạch

ra những ý chính Điều này sẽ giúp tiết kiệm thời gian đồng thời nâng cao sự tập trung của các thành viên khác trong nhóm thảo luận Thông thường, vấn đề mà tình huống nêu ra thường được đặt dưới dạng câu hỏi trực tiếp ở cuối đoạn

+ Nghiên cứu, phân tích bài tập tình huống: Trong giai đoạn này, HS cần chỉ

ra những dữ liệu quan trọng mà đề bài cung cấp để giải quyết vấn đề và dựa vào đó

có sự phân tích, tổng hợp để đưa ra được những hướng giải quyết khác nhau cho vấn đề được đặt ra Để thực hiện được bước này, HS cần nghiên cứu và gạch chân dưới sự kiện lịch sử quan trọng, xác định được vấn đề chủ chốt cần phải giải đáp

+ Thu thập thông tin giải quyết bài tập tình huống: HS cần đọc tài liệu và tiếp

xúc với các nguồn thông tin khác nhau Các tài liệu tham khảo, tranh ảnh, video

chứa đựng những căn cứ khoa học, bằng chứng về tính chính xác, cụ thể, phong phú, trực quan của sự kiện lịch sử Tiếp xúc với tài liệu và các nguồn thông tin lịch

sử giúp HS thu thập các thông tin để giải quyết vấn đề mà bài tập nhận thức nêu ra

Đây là bước quan trọng để HS có sơ sở để phân tích nội dung, tìm hiểu bản chất, quy luật lịch sử, góp phần rèn luyện kỹ năng tự học, tự nghiên cứu của HS, thể hiện

ý nghĩa thực tiễn của việc học tập môn Lịch sử: HS chỉ có được những tri thức lịch

sử một khi bản thân họ tự giành lấy bằng lao động nhận thức của chính mình

+ Đưa ra quyết định về cách giải quyết vấn đề được nêu trong bài tập tình

huống: Trên cơ sở nghiên cứu tài liệu, HS trình bày kết quả bằng văn bản, đây là

bước cần được thực hiện độc lập của mỗi cá nhân hoặc nhóm HS HS có thể trao đổi về vấn đề nghiên cứu và chia sẻ tài liệu cho nhau Mỗi cá nhân hoặc nhóm sẽ đưa ra ý kiến của mình để từ đó so sánh và phân tích những ưu điểm, nhược điểm của từng giải pháp trong việc giải quyết vấn đề được xác định

+ Thảo luận, tranh luận để đạt được giải pháp trong việc giải quyết bài tập

tình huống: Trên cơ sở trình bày những ý tưởng khác nhau về việc giải quyết vấn

đề, HS tiến hành thảo luận, tranh luận Việc HS cung cấp kiến thức cho nhau được thực hiện chủ yếu trong bước này Trong quá trình thảo luận, người học cần phải biết lắng nghe những ý kiến và nhận định của người khác HS có thể sử dụng những ý tưởng của người khác để làm vững chắc hơn những luận điểm của mình

Tham gia tích cực và chủ động vào hoạt động thảo luận, HS giúp nhau giải quyết vấn đề, có cơ hội tự khẳng định trước tập thể, tạo dựng niềm tin vào khả năng học tập và kiến thức của bản thân

Thứ sáu, tổ chức các phương thức giải quyết bài tập tình huống: Thông qua

các phương pháp dạy học và các hình thức tổ chức dạy học tích cực có tác động không chỉ đến hiệu quả tiếp nhận tri thức mà còn tác động đến tư duy, đến hứng thú học tập, đến thái độ, hành vi HS, góp phần hình thành những phẩm chất tích cực trong xu hướng, tính cách của HS Phương pháp dạy học tích cực là con đường, cách thức dạy học theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo của HS, hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học Để tìm được giải pháp cho bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam, GV có thể thu hút HS tham gia vào các hoạt động tích cực như:

+ Tổ chức thảo luận: Thảo luận nhóm là phương pháp giải quyết vấn đề

thông qua sự tham gia trao đổi ý kiến của các thành viên dựa trên phân công cụ thể của một nhóm hay nhiều nhóm nhỏ Đây là cách thức GV tổ chức, hướng dẫn, điều khiển quá trình các nhóm HS trao đổi ý kiến về nội dung học tập nhằm đạt được mục tiêu dạy học Trên cơ sở những nội dung cơ bản, có chuẩn bị trước, HS theo trình tự thảo luận ở nhóm, rồi thảo luận ở lớp Trong quá trình giải quyết bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam, GV có thể

vận dụng cách thức chia nhóm thảo luận như: Chia nhóm theo các tuyến nhân vật:

Theo cách chia nhóm này, GV sẽ tuỳ vào bài tập tình huống để chia lớp học ra thành nhiều nhóm nhỏ, mỗi nhóm đại diện cho một quan điểm và cách nhìn nhận khác nhau (nhóm chuyên gia) và yêu cầu mỗi nhóm phân tích và giải quyết vấn đề

theo quan điểm của nhóm mình; Chia nhóm theo hai phe “ủng hộ” và “phản đối”:

Theo cách chia này thì lớp sẽ chỉ được chia làm hai nhóm: nhóm ủng hộ và nhóm phản đối Mỗi nhóm không chỉ nêu ra luận điểm mà còn phải sử dụng những lý lẽ

nhóm còn lại; Chia nhóm bất kỳ: Cách chia này phù hợp với những tình huống không gây tranh cãi mà tập trung chủ yếu vào việc giải quyết vấn đề Thảo luận

nhóm tạo cơ hội cho tất cả HS tham gia phát biểu ý kiến, tăng cường tương tác giữa người học với nhau, kích thích chủ động suy nghĩ và tinh thần trách nhiệm trong học tập, tạo điều kiện để người học có thể cung cấp kiến thức cho nhau, tự kiểm tra đánh giá việc học tập và tự khẳng định mình, tạo không khí sối nổi trong

giờ học, rèn luyện khả năng diễn đạt trước đông người + Thực hiện dự án học tập: Sử dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế

giới trong dạy học lịch sử Việt Nam gắn với tổ chức các dự án học tập là phương cách hiệu quả để gắn những nội dung kiến thức với thực tiễn cuộc sống, gắn lí thuyết với thực hành, gắn kết môi trường học tập nhà trường với môi trường xã hội Trong quá trình thực hiện dự án HS có cơ hội được vận dụng các kiến thức đã học vào hoạt động thực tiễn, thực hiện “học đi đôi với hành” Khi thự hiện dự án học tập, mục tiêu học tập được định hướng rõ ràng: định hướng nhiệm vụ HS phải thực hiện và định hướng sản phẩm phải hoàn thành như: bài viết, tập ảnh sưu tầm, bài trình chiếu, ấn phẩm Việc giải quyết vấn đề của bài tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam thông qua dự án, HS trực tiếp tham gia vào những tình huống để tìm hiểu kiến thức lịch sử thế giới và Việt Nam, nhận thức được mối liên hệ giữa lịch sử thế giới và Việt Nam

+ Tổ chức trò chơi lịch sử: Trò chơi, bản thân nó là một hoạt động trực tiếp

với tính hấp dẫn tự thân của mình có một tiềm năng lớn để trở thành một phương tiện dạy học hiệu quả, kích thích sự hứng thú nhận thức và niềm say mê học tập của người học Học tập thông qua trò chơi sẽ giúp HS ghi nhớ dễ dàng và bền vững hơn Trò chơi học tập khác với trò chơi khác là ở chỗ, nhiệm vụ nhận thức và luật chơi trong trò chơi đòi hỏi người chơi phải huy động trí óc làm việc thực sự

nhưng chúng lại được thực hiện dưới hình thức chơi vui vẻ, thú vị (chơi là phương

tiện, học là mục đích) Học trong quá trình chơi là quá trình lĩnh hội tri thức nhẹ

nhàng, tự nhiên không gò bó, khơi dậy hứng thú tự nguyện và giảm thiểu sự căng thẳng cho HS Việc giải quyết các vấn đề trong bài tập tập tình huống liên hệ với lịch sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam thông qua các trò chơi chứa đựng tình huống mô phỏng (ứng dụng trò chơi đóng vai theo chủ đề vào dạy học lịch

sử), HS được trải nghiệm với vai trò của các nhân vật lịch sử khác nhau, có thể là người ra quyết định, có thể là nhân chứng lịch sử trong bối cảnh lịch sử giả định

Vấn đề đặt ra trong bài tập tình huống, yêu cầu HS có kiến thức lịch sử khách quan

để giải quyết vấn đề lịch sử trong bối cảnh tình huống giả định nhưng phản ánh đúng sự thật lịch sử

+ Lập diễn đàn trao đổi trên Facebook, WebQuest, Googlesite Hiện nay với

sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và các trang mạng xã hội, GV có thể thiết lập các Website hoặc hướng dẫn HS lập các diễn đàn trao đổi về các vấn

đề của lịch sử Việt Nam trong lịch sử thế giới Tại các diễn đàn trao đổi trên Facebook, Website, hoạt động chủ yếu của HS là đăng tải, chia sẻ các đường link nghiên cứu về các đề tài lịch sử, trong đó có các vấn đề lịch sử Việt Nam đặt trong mối liên hệ với lịch sử thế giới, trao đổi, bình luận, đóng góp ý kiến để nhận thức sâu sắc hơn các sự kiện lịch sử Việt Nam cũng như thế giới đã được học hoặc các vấn đề mong muốn tìm hiểu khác của HS

Thứ bảy, tiến hành nhận xét, đánh giá, tổng kết kết quả của việc giải quyết bài

tập tình huống: Đánh giá cách giải quyết bài tập tình huống có thể được thực hiện bởi GV hoặc hướng dẫn HS tự đánh giá GV cần vận dụng mọi hình thức và phương pháp đánh giá nhằm đánh giá năng lực nghiên cứu, kỹ năng làm việc nhóm, năng lực tư duy sáng tạo, tinh thần học hỏi ) Điều này giúp cho GV có thể rút kinh nghiệm, đưa ra những điều chỉnh hợp lý để những buổi thảo luận giải quyết bài tập tình huống sau được diễn ra hiệu quả và chất lượng hơn, đồng thời cho phép nhận dạng và kích thích khả năng sáng tạo và ứng dụng rộng rãi kiến thức của HS, hơn chỉ là đòi hỏi HS đơn thuần ghi nhớ kiến thức

1.1.5 Một số định hướng sử dụng bài tập tình huống trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông

1.1.5.1 Sử dụng bài tập tình huống trong khâu mở đầu định hướng bài học

Khi mở đầu bài học, GV có thể vận dụng bài tập tình huống liên hệ với lịch

sử thế giới trong dạy học lịch sử Việt Nam để nêu rõ nhiệm vụ nhận thức cho HS

Với cách sử dụng này, HS được định hướng ngay từ đầu giờ học là cần phải làm nhiệm vụ gì để đạt được kiến thức cơ bản và phát triển các kỹ năng Bài tập đưa ra