In Arnaud André-Jean sous la dir., Dictionnaire encyclopédique de théorie et de sociologie du droit, Paris, LGDJ, 2 e éd., 1993... In Arnaud André-Jean sous la dir.. Dictionnaire encycl
Trang 160
Bàn v tri t h c pháp lu t trong m i t ng quan
v i lý lu n chung v pháp lu t
Nguy n V n Quân*
H c vi n Khoa h c xã h i, 477 Nguy n i, Thanh Xuân, N i, Vi t Nam
Nh n ngày 24 tháng 6 n m 2015
Ch nh s a ngày 28 tháng 7 n m 2015; Ch p nh n ng ngày 20 tháng 8 n m 2015
Tóm t t: Tri t h c pháp lu t là ch t lâu c quan tâm nghiên c u và gi ng d y t i nhi u
qu c gia trên th gi i, c bi t là t i các qu c gia ph ng Tây Tuy nhiên, Vi t Nam ây là l nh
v c nghiên c u t ng i m i m , ch a có c s quan tâm thích áng t gi i nghiên c u, gi ng
d y Bài vi t này trình bày m t s v n liên quan n tri t h c pháp lu t trong m i t ng quan
v i lý lu n chung v pháp lu t, i m qua m t s tr ng phái c b n c ng nh xu h ng phát tri n
hi n nay c a tri t h c pháp lu t t i m t s qu c gia trên th gi i
T khóa: Ch ngh a th c ch ng; lu t t nhiên; l!ch s t t ng; tri t h c pháp lu t
D n nh p∗
Tri t h c pháp lu t (THPL) là ch b"t
#u có c s quan tâm nghiên c u, bàn lu n
n c ta1 Tuy v y, so v i t#m vóc và ý ngh a
c a b môn này c ng nh s phát tri n c a nó
trên th gi i, vi c nghiên c u tri t h c pháp lu t
v$n còn t ng i khiêm t n, c trong lý lu n
hàn lâm c ng trong gi ng d y Là m t l nh v c
nghiên c u còn r t m i m , nên nh n th c v
_
∗ T.: 84-942228822
Email: nguyen.vnu@gmail.com
1 Cho t i nay, ch có m t s bài vi t c a GS TS Võ
Khánh Vinh và GS TS Hoàng Th! Kim Qu c p t i
ch này Ví d%: Hoàng Th! Kim Qu , Tri t h c pháp
lu t trong h th ng các khoa h c pháp lý, T p chí Khoa
hoc HQGHN, Kinh t - Lu t, s 23 (2007) Võ Khánh
Vinh, Tri t h c pháp lu t: i tư ng nghiên c u, v trí và
ch c n ng, T p chí Nhân l c Khoa h c xã h i, s 4/2013;
V phương pháp lu n c a tri t h c pháp lu t, T p chí
Nhân l c Khoa h c xã h i, s 8/2014
THPL n c ta m i ch d ng l i m c s
l c, không ít ng i v$n nh#m l$n THPL v i lý
lu n chung v pháp lu t (LLCVPL), môn h c b"t bu c và n n t ng trong ch ng trình ào t o
c nhân lu t
Nhìn r ng ra trên ph m vi toàn th gi i, c%
th t i các n c Ph ng Tây, c i ngu&n c a t
t ng tri t h c và pháp lu t hi n i, thu t ng'
“tri t h c pháp lu t” c ng ch m i c s d%ng ph( bi n vào kho ng #u th k) 19, nh t
là v i s ra i c a tác ph*m “Các nguyên lý
c a tri t h c pháp quy n”2c a Hegel (1821) Tuy thu t ng' THPL ra i khá mu n so
v i các thu t ng' tri t h c hay lu t h c khác,
nh ng suy ng$m và nh n th c v các v n mà
nó c p thì ã c quan tâm t lâu nh chính b n thân pháp lu t v y Ngay t th i c( _
2 G.W.F Hegel, “Các nguyên lý c a tri t h c pháp quy n”, Bùi V n Nam S n d!ch, Nxb Tri th c, 2010, 916 tr
Trang 2i, THPL ã c c p trong các ph*m c a
Platon và Aristote, nh'ng ng i có nh'ng óng
góp quan tr ng cho s phát tri n c a môn khoa
h c này
Cho n nay, không có s th ng nh t v
!nh ngh a lu t pháp c ng nh !nh ngh a v
THPL T ng t , v$n luôn t&n t i tranh lu n
xoay quanh ch li u THPL có ph i là m t
nhánh c a tri t h c hay là m t b ph n c a
khoa h c pháp lý, v danh sách các v n
THPL nghiên c u, c ng nh v ch c n ng,
th m chí là ngay c thu t ng' “tri t h c pháp
lu t” v$n còn gây tranh cãi Th c t , ngay t i
nhi u qu c gia có THPL phát tri n, m t s tác
gi v$n có xu h ng ánh &ng THPL v i “lý
lu n chung v pháp lu t”
L!ch s hình thành và phát tri n c a THPL
v i t cách là m t khoa h c cho chúng ta th y
s i l p th ng xuyên c a chính nó v i “lý
lu n chung v pháp lu t”, th hi n qua s i
l p dai d+ng gi'a nh'ng ng i ng h “tri t h c
pháp lu t tr ng phái lu t t nhiên” và nh'ng
ng i theo u(i ch ngh a th c ch ng pháp lý
Chúng ta s, phân tích nh'ng v n trên tr c
khi ánh giá hi n tr ng c a l nh v c nghiên c u
này t i m t s qu c gia trên th gi i
1 Tri t h c pháp lu t và lý lu n chung v
pháp lu t: S i l p gi a trư ng phái lu t
t nhiên và th c ch ng pháp lý
N u nh thu t ng' THPL xu t hi n #u th
k) 19 v i tác ph*m n(i ti ng v tri t h c pháp
quy n c a Hegel, thì “lý lu n chung v pháp
lu t” xu t hi n vào cu i th k) 19, d i nh
h ng c a ch ngh a th c ch ng và ch ngh a
kinh nghi m, nh m t ph n ng ch ng l i
THPL v n r t th!nh hành lúc b y gi Nh'ng
ng i b o v cho lý lu n chung v pháp lu t ch
trích tri t h c pháp lu t c( i n vì c tính hoàn
toàn t bi n c a nó Theo nh'ng ng i theo ch ngh a th c ch ng thì nh'ng v n c( i n mà tri t h c gi i quy t nh : Lu t pháp là gì? Li u t&n t i các tiêu chí c a l, công b-ng? s, d$n
t i nh'ng xem xét, ánh giá mang tính siêu hình, trong khi ó nh'ng ng i này l i mu n thi t l p m t khoa h c d a trên các tiêu chí có
th !nh tính, !nh l ng c Trong khi
THPL d a trên m t th “lu t pháp lý
tư ng”, “vô trùng”, tách bi t m i ánh giá v
m t giá tr!, o c và luân lý; lý lu n chung v pháp lu t ch mu n bàn n pháp lu t nh nó
v n- ang-t n t i, t c d a trên lu t th c !nh
Nh v y, chúng ta d dàng nh n th y m i liên
h gi'a tri t h c pháp lu t v i h c thuy t lu t t nhiên, c ng nh m i liên h gi'a lý lu n chung
v pháp lu t và th c ch ng pháp lý Th m chí
ã có th i THPL c ánh &ng v i lu t t nhiên, c bi t là #u th k) 19: Ví d%, trong tác ph*m n(i ti ng v tri t h c pháp lu t mang t a
“Giáo trình lu t t nhiên hay tri t h c pháp
lu t, t o l p theo tình tr ng hi n t i c a khoa
h c này nư c c”3, xu t b n l#n #u vào
n m 1839 tri t gia-lu t gia ng i c Heinrich
Ahrens ã s d%ng thu t ng' “lu t t nhiên” và
“tri t h c pháp lu t” nh nh'ng khái ni m
t ng ng4
Trong khi ó, lý lu n chung v lu t pháp
c ph( bi n m nh m, trong n a #u th k)
20, c bi t v i s nh h ng c a nhà lu t h c n(i ti ng ng i Áo Hans Kelsen (1881-1973),
ng i ã trình bày cách lu n gi i c làm m i _
3 Heinrich Ahrens, Cour de droit naturel ou de
philosophie du droit: fait d’après l’état actuel de cette science en Allemagne, Paris, Brockhaus et Avenarius,
1839, 300 tr
4 Ví d%: “Tri t h c pháp lu t hay lu t t nhiên, là khoa h c trình bày nh'ng nguyên t"c hàng #u v lu t pháp, nh'ng nguyên t"c c l p nên d a trên b n ch t c a con ng i
và c ngh ra b i lý tính” (La philosophie du droit, ou
le droit naturel, est la science qui expose les premiers principes du droit fondés dans la nature des hommes et conçus par la raison ) Xem: Ahrens Heinrich, ã d n, tr 2
Trang 3c a ch ngh a th c ch ng pháp lý thông qua
công trình có t a “lý thuy t thu n túy v lu t
pháp lu t tìm th y cu n sách này c a Kelsen
s o n tuy t th c s v m t khoa h c lu n:
i v i Kelsen thì s i l p gi'a THPL và lý
lu n pháp lu t là m t s l a ch n mang tính
ph ng pháp lu n có cân nh"c B i vì theo ông,
nh'ng ng i ng h nhi t thành gi ng d y tri t
h c pháp lu t th ng là nh'ng tín & c a lu t t
nhiên, và c ng vì th các tác ph*m c a nh'ng
ng i này th ng là s ti p n i và kéo dài c a
nh'ng chuyên lu n v lu t t nhiên v n th!nh
hành trong su t th k) 17 và 18 Chính s &ng
nh t tri t h c pháp lu t và h c thuy t c a nh'ng
ng i theo tr ng phái lu t t nhiên ã thúc
*y Hans Kelsen ch n c%m t “lý thuy t thu n
túy” cho cu n sách #u tiên c a ông v lý lu n
chung v pháp lu t6 Trong “L i d n” cho
l#n xu t b n #u tiên c a cu n sách này vào
n m 1934, Kelsen gi i thích cách hi u c a ông
v lý lu n pháp lu t nh là “lý lu n tách kh!i
m i ý th c h chính tr và m i y u t thu c v
ngành khoa h c t nhiên… M"c ích c a tôi là
xây d ng lý thuy t pháp lu t thành m t khoa
h c th c th"”7
Chính Kelsen ã cùng v i giáo s lu t
ng i Pháp Léon Duguit và nhà lu t h c ng i
Ti p Kh"c Frantz Weyr, l p ra t p chí qu c t
#u tiên v l nh v c này v i tên g i “T p chí
qu c t v lý lu n v lu t pháp”, xu t b n song
ng' Pháp- c (Revue internationale de la
_
5 B n ti ng c c xu t b n l#n #u tiên vào n m 1934
v i tên g i “Reine Rechtslehre“, sau ó c ch nh s a và
xu t b n l#n th hai vào n m 1960, g#n nh là m t cu n
sách m i, c d!ch ra ti ng Anh l#n #u tiên vào n m
1967 Xem: Hans Kelsen, Pure Theory of Law, Lawbook
Exchange, 2009, 516 tr
6 Hans Kelsen, như trên
7 Hans Kelsen (1934), Théorie pure du droit, b n ti ng
Pháp c a “Reine Rechtslehre” do Charles Eisenmann
d!ch, Paris, Nxb Dalloz, 1962
théorie du droit-Internationale Zeitschrift für Theorie des Rechts) T ây lý lu n v pháp
lu t-th c ch ng pháp lý tr thành m t trào l u
áp o trong nghiên c u pháp lý S th"ng th
c a th c ch ng pháp lý c ng &ng ngh a v i
s “lép v ” t m th i c a tri t h c pháp lu t
trong nh'ng n m 30 c a th k) 20 Th m chí các h c gi h n ch s d%ng tiêu liên quan
n THPL t tên cho các công trình nghiên
c u c a mình, b i cái nhìn tiêu c c c a gi i h c thu t i v i tri t h c pháp lu t-lu t t nhiên Theo nh'ng ng i làm công tác th c ti n (quan tòa, lu t s …), tri t h c pháp lu t d a trên ý
t ng mà theo ó, “các gi#i pháp cho các v$n
pháp lý ph#i ư c tìm ki m trong các tác ph%m tri t h c ch không d a trên các kinh nghi m pháp lý”8 M t khác, vi c các lu t gia không tìm th y trong tri t h c pháp lý nh'ng
ph n ánh th c ti n ho t ng và suy lu n c a
c a mình khi n h quay l ng l i v i l i t duy tri t h c
Tuy v y, ngay tr c Chi n tranh Th gi i
th hai, tr ng phái lu t t nhiên, v n t o l p
n n t ng c a m t th lu t pháp công b-ng và xác !nh nh'ng gi i h n c a quy n l c nhà
n c i v i công dân, ã c quan tâm tr
l i, c bi t là t i c trong b i c nh chính tr!
c bi t c a qu c gia này, v i vi c ng Qu c
xã lên n"m quy n Tri t h c pháp lu t ch ph i ch!u m t s suy y u t ng i tr c s lên ngôi
c a lý lu n chung v pháp lu t, thu t ng' “tri t
h c pháp lu t” v$n c s d%ng t tên cho các công trình nghiên c u c ng nh trong gi ng
d y i h c
Trong nh'ng n m 1950, v i s phát tri n
c a tri t h c phân tích t i Anh và M., ch _
8 Norberto Bobbio, “Philosophie du droit” In Arnaud André-Jean (sous la dir.), Dictionnaire encyclopédique de
théorie et de sociologie du droit, Paris, LGDJ, 2 e éd., 1993
Trang 4ngh a th c ch ng pháp lý l i c phát tri n
m nh m,, c ng &ng ngh a v i s quay tr l i
m nh m, c a b môn “lý lu n chung v pháp
lu t” (General Theory of Law) trong gi i hàn
lâm c ng nh trong gi ng d y i h c
Ngày nay, a ph#n các tác gi phân bi t
r ch ròi THPL v i LLCVPL v i t cách hai
khoa h c khác nhau, i n hình là giáo s lu t
ng i B Van Hoecke Mark9 Theo ông, THPL
là m t môn h c t bi n và quy chu*n, bao g&m
các b ph n c u thành sau ây:
- B n th h c pháp lu t, nghiên c u b n
ch t c a lu t pháp và m t s khái ni m nh dân
ch , Nhà n c hay cá nhân, m i quan h gi'a
lu t pháp và o c (nh t là v quy n con
ng i)
- Khoa h c lu n pháp lu t, c quan ni m
nh s xem xét các kh n ng t t i nh n th c
v b n ch t c a pháp lu t
- Thuy t m%c ích c a pháp lu t, có ch c
n ng nh-m xác !nh m%c ích c a lu t pháp
- Lô gic h c pháp lý, tìm cách phân tích các
lu n ch ng pháp lý
Trong khi ó lý lu n chung v pháp lu t,
theo Van Hoecke Mark, ch nh-m mô t và
phân tích lu t pháp nh nó ang là trong th c
t , thông qua vi c s d%ng m t ph ng pháp
khoa h c, và tách bi t v i m i ánh giá v giá
tr! (l, công b-ng, o c, luân lý…) Nh v y,
lý lu n chung v pháp lu t không thay th tri t
h c pháp lu t, v n t&n t i song song nh ng có
m c tr u t ng cao h n
S phân chia này có v là h p lý, nh ng
theo chúng tôi không phù h p v i vi c s d%ng
trên th c t thu t ng' “tri t h c pháp lu t” và
“lý lu n chung v pháp lu t” Trong th c ti n,
không ph i lúc nào c ng có th quy ra m i quan
_
9 Van Hoecke Mark, Jan Gijssels, What is Legal Theory?,
Leuven, Acco, 1985, tr.7
h qua l i gi'a t a c a m t công trình nghiên c u và danh sách nh'ng v n nó s,
c p, c ng nh m c tr u t ng, ph ng pháp nghiên c u mà tác gi s d%ng, hay tr ng phái
h c thuy t mà ng i này theo u(i Th ng
g p nh t, lý lu n chung v pháp lu t có m t ng' ngh a th c !nh, tuy nhiên có th có tr ng h p
m t công trình nghiên c u v i t a “lý lu n
chung…” nh ng l i hoàn toàn t bi n, c
vi t b i m t ng i theo tr ng phái lu t t nhiên, trong khi v i m t công trình khác, ng c
l i, cho dù c vi t b i m t ng i theo ch
ngh a th c ch ng nh ng l i có tiêu “tri t h c
lu t pháp”
2 Tính a nguyên c a thuy t lu t t nhiên
và th c ch ng pháp lý
Trên th c t , vi c quy m t tác gi vào m t
tr ng phái nào ó ph% thu c vào !nh ngh a và
l a ch n các tiêu chí ánh giá, và vi c s"p x p này không ph i luôn h p lý, có khi gây tranh cãi Ngay c Hans Kelsen, th ng xuyên c nhìn nh n nh m t trong nh'ng i di n quan
tr ng nh t c a ch ngh a th c ch ng pháp lý,
c ng có khi b! chính nh'ng ng i theo thuy t
th c ch ng quy là ng i theo “chu%n-th c
ch ng”, c ng có ngh a thu c vào s nh'ng
ng i theo “phái lu t t nhiên”
Các tiêu chí a ra ánh giá r t a d ng,
n m c s, h p lý h n h n h t là nói v ch ngh a th c ch ng và lu t t nhiên s nhi u,
t c là c#n nhìn nh n tính a nguyên t&n t i chính trong b n thân hai h th ng h c thuy t này
2 1 Các phái sinh c a h c thuy t lu t t nhiên
Dù t&n t i nhi u dòng phái sinh c a tr ng phái lu t t nhiên, chúng ta có th th y r-ng, nh'ng ng i theo tr ng phái này có ít nh t
m t i m chung: tính nh! nguyên Trong khi
Trang 5nh'ng ng i theo ch ngh a th c ch ng pháp lý
cho r-ng, v c b n ch t&n t i duy nh t m t th
lu t pháp-lu t th c nh, và ho t ng c a lu t
gia ch có th d a trên th lu t th c !nh duy
nh t này-th lu t pháp c t o ra b i con
ng i Ng c l i, nh'ng ng i theo thuy t lu t
t nhiên cho r-ng, t&n t i hai lo i lu t pháp: lu t
th c !nh10 và lu t t nhiên, và th lu t t nhiên
này có th nh n th c c Nh v y, c#n ph i
nh n m nh t i s b t i x ng gi'a phái lu t t
nhiên và th c ch ng: Phái th c ch ng ph nh n
s t&n t i c a lu t t nhiên, trong khi phái lu t
t nhiên th a nh n s t&n t i c a lu t th c !nh
nh ng cho r-ng, th pháp lu t này th p h n và
ph i phù h p v i “pháp lu t t nhiên” Có ngh a
là lu t t nhiên và lu t th c !nh c t( ch c
theo tr t t th b c
Các bi n th phái sinh liên quan ch y u t i
b n ch t c a th pháp lu t t nhiên này, t i m i
quan h c a nó v i lu t th c !nh và d nhiên là
t i n i dung c a lu t t nhiên
D a trên b n ch t c a lu t t nhiên, các
kh o c u c a giáo s tri t h c pháp lu t ng i
Pháp Michel Villey11 ã ch ra trong l!ch s t
_
10
“ Positive law” lâu nay v n ư c d ch sang ti ng Vi t là
“lu t th c nh”, theo chúng tôi có th& d ch thành “lu t
nhân nh”, cách d ch này rõ ngh'a và phù h p hơn trong
m t s b i c#nh, (c bi t khi mô t# trư ng phái lu t t
nhiên (v n cho r)ng pháp lu t g m hai c$u thành: lu t t
nhiên (s*n có, không ph" thu c vào con ngư i) và lu t
nhân nh (do con ngư i t o ra)
11 Michel Villey (1914-1988) là nhà tri t h c và s h c
pháp lý ng i Pháp Ban #u ông gi ng d y t i i h c
Strasbourg, sau ó c b( nhi m giáo s i h c Paris
(Sorbonne) Ông cùng GS Batiffol l p ra Trung tâm tri t
h c lu t pháp thu c tr ng Sorbonne và t p chí Archives
de philosophie du droit (L u tr' tri t h c lu t pháp) Tài
n ng s ph m và n ng l c c a m t nhà s h c pháp lu t
c a Michel Villey ã giúp làm h&i sinh tri t h c pháp lu t
và t o l p c nh h ng sâu r ng t i t t ng pháp lu t
ng th i t i Pháp
M t s công trình vi t v l!ch s t t ng pháp lý, tri t
h c pháp lu t: Michel Villey (2013), La formation de la
pensée juridique moderne, (s hình thành tư tư ng pháp lý
hi n i), Paris, Presses universitaires de France, 2 e éd.;
(2009), Critique de la pensée juridique moderne: douze
t ng pháp lý s t&n t i nhi u quan ni m r t khác nhau, th m chí có khi i l p nhau ngay trong b n thân tr ng phái lu t t nhiên Tr c
h t là s khác nhau gi' h c thuy t lu t t nhiên c( i n và hi n i: H c thuy t lu t t nhiên c(
i n là khoa h c lu t pháp La Mã, ch!u nh
h ng c a tri t h c Aristote Lu t pháp không
ph i là t p h p c nguyên t"c mà nó là m t “s
v t”, thông qua “s v t” này, các quan h công b-ng gi'a con ng i c thi t l p Các quan
h này không ph i là th c ngh ra và mong
mu n b i con ng i, mà nó có m t “ i s ng
th c” (une existence réelle) Lu t pháp nh v y
ch a ng s cân i, t o nên m t tr t t xã h i hài hòa và t nhiên, c l p v i ý chí con
ng i Nhi m v% c a khoa h c là khám phá ra
th lu t t nhiên này thông qua phép quy n p
và trình bày l i d i d ng nh'ng ch d$n
Tr ng phái lu t t nhiên hi n i v c b n ch!u nh h ng c a tri t h c duy danh
(nominalism), theo ó hi n th c duy nh t là cá
nhân-con ng i và r-ng, d a vào b n tính c a
riêng h ,m/i ng i s h'u, các “quy n ch
th&”12; con ng i có th khám phá c các quy n này v i s h/ tr c a lý tính, và thông qua vi c xem xét b n tính c a con ng i Quy n l c chính tr! không t o nên mà có ngh a v% th a nh n các quy n ó, con ng i có th
òi c h ng các quy n ch th này Nh
autres essais (phê bình tư tư ng tri t h c hi n i: 12 ti&u
lu n khác), Paris, Dalloz; (2002), Leçons d'histoire de la
philosophie du droit (Bài gi#ng l ch s+ tri t h c pháp
lu t), Paris, Dalloz
12 Khái ni m quy n ch th c xây d ng trong Lu t La
Mã và c coi nh m t trong nh'ng khái ni m ch y u
c a lu t c b n M t cách t(ng quát, quy n ch th c
hi u là s th a nh n c a pháp lu t v vi c m t ch th c a
lu t (g i nôm na là m t ng i) c th% h ng m t l i ích nào ó và t t c ng i khác ph i tôn tr ng s th% h ng
ó Ví d%, ch s h'u i v i m t tài s n là ng i có các quy n c a ch s h'u i v i tài s n và t t c m i ng i
ph i tôn tr ng các quy n ó Xem: Nguy n Ng c i n,
Quy n ch th&, (c quy n và quy n ưu tiên, T p chí Nghiên c u l p pháp, s 4/2005
Trang 6v y, thuy t lu t t nhiên là ngu&n g c c a các
quy n con ng i
Liên quan n i t ng h ng n c a lu t
t nhiên, chúng ta có th phân bi t gi'a các
dòng phái sinh quan ni m lu t t nhiên dành
cho phía l p pháp và dòng quan ni m lu t t
nhiên có i t ng là t t c m i ng i Trong
tr ng h p lu t t nhiên dành cho nhà làm lu t,
khi so n th o ra lu t ch th này ph i d a theo
các nguyên t"c c a lu t t nhiên, n u phía l p
pháp không tuân theo i u này, con ng i v$n
ph i có ngh a v% tuân theo Trong tr ng lu t t
nhiên h ng t i t t c m i ng i, ng i ta có
th quan ni m v m t th lu t t nhiên thi u
v"ng n i dung c% th và ch y u làm c s cho
tính h p pháp c a nhà làm lu t, n m c m i
i t ng có ngh a v% ph i ph%c tùng s ch
o c a nó (ví d% quan ni m c a Hobbes trong
tác ph*m “Léviathan”), ho c là ng i ta quan
ni m v m t th lu t t nhiên ch a ng các
“quy n ch th&” mà con ng i có th òi c
h ng, th m chí là ch ng l i phía l p pháp
(Locke, trong Hai chuyên lu n v Nhà nư c,
-Two Treatises of Government)
T s phân bi t này mà quan h gi'a lu t t
nhiên và lu t th c !nh c ng t t y u thay (i
Ngo i tr tr ng h p lu t t nhiên thi t l p nên
c s c a lu t th c !nh - v n bu c ph i d a
trên và ph i phù h p v i luât t nhiên, ph#n l n
các phái sinh c a thuy t lu t t nhiên còn l i
u dùng lu t t nhiên nh m t ph ng ti n
gi i h n lu t th c !nh
M t s tác gi quan ni m r-ng, lu t th c
!nh trái v i lu t t nhiên không mang tính
pháp lý, các các i t ng pháp lu t có th nh n
th y s mâu thu$n này b-ng lý tính, nh ng v$n
ph i có ngh a v% ph%c tùng Trong khi ó, m t
s tác gi khác ánh giá r-ng, quy ph m trái v i
lu t t nhiên v$n mang tính pháp lý, b i vì nó
ã c t o ra, nh ng quan tòa có quy n g t b0
quy ph m ó M t s tác gi khác a ra l p
tr ng mang tính ôn hòa h n, theo ó lu t t nhiên không th ch th! cho lu t th c !nh tuân theo hay không tuân theo Lu t th c !nh là lu t
là cái- ang-có, còn lu t t nhiên là cái-c
n-ph#i-có, và s i chi u v i lu t t nhiên ch có
ch c n ng cho phép s ánh giá lu t th c !nh
v m t o c hay chính tr!
V n i dung c a lu t t nhiên, nó là ch
c a các bi n t u vô t n, vì n u luôn t&n t i s
&ng thu n r-ng n i dung c a lu t c#n d$n chi u t i lý t ng c a l, công b-ng, thì các quan ni m khác nhau v l, công b-ng s, d$n t i nh'ng lu n thuy t r t khác nhau Ví d%, chúng
ta có th tìm th y lu t t nhiên C c giáo
nh ng c ng tìm th y quan ni m lu t t nhiên
ki u Qu c-xã (phát xít)
Thuy t t nhiên là i t ng ch trích c a nh'ng ng i theo ch ngh a th c ch ng Các
ch trích này c b n d a trên v n liên quan
n tri nh n lu n o c (cognitivism ethics),
t c là lu n theo ó, t&n t i các giá tr! mang tính khách quan và có th nh n bi t c (tri giác c) Trái l i, ph#n l n nh'ng ng i theo
ch ngh a th c ch ng pháp lý cho r-ng, các giá tr! mang tính khách quan ó không t&n t i, dù sao i n'a (ng i ta) ch có th nh n bi t nh'ng
gì- ang-t n t i, và t s hi u bi t v cái- ang-t&n t i ó, chúng ta không th phái sinh ra m t
là công b-ng hay b t công không ph i b i vì
b n thân hành vi ó th c s ch a ng c tính úng, công b-ng hay b t công, mà b i vì nó
c d a trên s l a ch n và mong mu n c a chính chúng ta Vì v y, i v i nh'ng ng i theo thuy t th c ch ng pháp lý, l, công b-ng là
m t khái ni m mang tính ch quan và t ng i
2.2 Các trào lưu th c ch ng pháp lý
i u ch"c ch"n và không ph i bàn cãi r-ng,
Trang 7gi'a lu t pháp và o c Tuy nhiên, b n thân
“th c ch ng pháp lý” c ng có th hi u d i
nhi u giác khác nhau Theo nhà tri t h c
pháp lu t n(i ti ng ng i Ý Norberto Bobbio13,
chúng ta có th có 3 cách hi u: Th c ch ng
(positivism) nh quan ni m v m t ngành khoa
h c-khoa h c pháp lý (1), nh m t lý lu n v
lu t pháp (2), và nh m t lý t ng lu t pháp
(3) Trong ngh a #u tiên, nh n th c v lu t
pháp không ph% thu c vào b t k1 ánh giá o
c nào; trong ngh a th hai, n i dung c a lu t
pháp không ph% thu c vào o c; trong cách
hi u th ba, lu t pháp ph i thay th o c
Gi'a ba ph ng di n này c a th c ch ng,
không nh t thi t có m i liên h Có ngh a r-ng,
m t tác gi có th là ng i theo ch ngh a th c
ch ng d i góc lu t h c, không nh t thi t
ph i là ng i c( v cho lý lu n pháp lu t th c
ch ng hay lý t ng th c ch ng
1 Th c ch ng pháp lý theo cách ti p c n
th nh t c c tr ng b i lòng tin và mong
mu n t o d ng m t khoa h c pháp lý th c s ,
d a trên mô hình c a các khoa h c t nhiên
i u này s, d$n t i m t s h qu : Tr c h t
c#n phân tách “khoa h c” ( ây là khoa h c
pháp lý) v i chính i t ng c a nó, có ngh a là
c#n có s phân bi t r ch ròi gi'a lu t và lu t
h c Khoa h c c hi u là vi c nh n th c m t
i t ng bên ngoài Ti p ó c#n ph i mô t i
t ng này mà không có nh'ng ánh giá v m t
giá tr! ( !nh Wertfreiheit - t m d!ch là “tính
trung l p v giá tr!”) Lu t pháp c nh n
d ng không kèm theo các ánh giá v nó, mà
lu t pháp ( i t ng c a khoa h c pháp lý) ch
bao g&m các mô t các s vi c, hi n t ng,
không ph i là m t t p h p các s v t, hi n
t ng (này) v i m t ánh giá v m t giá tr! nào
ó Cu i cùng, i t ng c a khoa h c này ch
_
13 Norberto Bobblio (1961), Sur le positivisme juridique,
Mélanges Paul Roubier, t 1, Paris, Dalloz et Sirey, 1961,
tr 52
có th là lu t th c !nh, có ngh a là th lu t pháp c l p nên b i quy n l c chính tr!, lo i
tr lu t t nhiên hay luân lý Nói cách khác,
“th c ch ng” ây ph n ánh rõ tính “th c
!nh” c a lu t pháp
2 Khi nó c tr ng cho m t quan ni m v khoa h c pháp lý, chúng ta có th phân làm hai phái sinh c a “th c ch ng”: thuy t quy chu*n
và thuy t duy th c Thuy t quy chu*n h ng
t i thi t l p m t khoa h c theo mô hình phái sinh t các khoa h c th c nghi m, nh ng l i là khoa h c v m t i t ng không mang tính
th c nghi m-các quy ph m Trái l i, thuy t duy
th c tham v ng “cô ng” lu t pháp l i thành
t p h p các s ki n-hành x c a c quan t pháp, và t ó bi n khoa h c pháp lý thành m t khoa h c th c nghi m
Liên quan n lý lu n pháp lu t, các tác gi
mà chúng ta v$n th ng g i là các nhà lý lu n
lu t h c ng h th c ch ng pháp lý, nh'ng
ng i này ng h các lu n thuy t r t a d ng và
th ng là không n nh p v i nhau Tuy nhiên
có m t ch chung có s th ng nh t gi'a nh'ng ng i này là s tán thành tách lu t pháp
ra kh0i o c Ng i ta v$n nhìn nh n r-ng
lu n thuy t th c ch ng pháp lu t quan ni m n i dung c a lu t pháp hoàn toàn trung l p v m t
o c Ý t ng nh th b! bác b0 b i chính thuy t th c ch ng pháp lu t, v n nh n m nh r-ng, các quy ph m pháp lu t th hi n nh'ng
l a ch n v m t o c c a nh'ng ng i t o
ra nó S tách b ch gi'a pháp lu t và o c
ch th hi n ch/ ngh a pháp lu t không c xây d ng d a trên m t h quy chi u o c
nào ó (Ví d%: lu t pháp th n quy n)
3 Ngh a th ba c a th c ch ng pháp lý nh
m t “lý tư ng v l, công b)ng”, òi h0i s
ph%c tùng m i lu t pháp t ra, b i vì ng i ta cho r-ng nó công b-ng, ho c b i vì ch n gi n
ó là lu t pháp (th ng c di n t b-ng
công th c Gesetz ist Gesetz-lu t là lu t), theo
Trang 8ó t&n t i m t ngh a v% o c bu c con ng i
ph i ph%c tùng lu t pháp mà không c#n quan
tâm n n i dung c a lu t pháp (có công b-ng
và h p lý hay không) ây chính là i m ng i
ta th ng phê phán “lý tư ng th c ch ng” -
v n khuyên nh con ng i s ph%c tùng quy n
l c vô i u ki n, c ng nh t o i u ki n cho
các ch chuyên quy n lên ngôi Nh ng c#n
ph i nh"c l i r-ng, th c ch ng theo ngh a này là
m t lý t ng v l, công b-ng, nên nó i l p
v i th c ch ng ngh a th nh t-m t quan ni m
v khoa h c pháp lý Có ngh a là, gi ng nh
m t cách ti p c n, nó g#n v i thuy t lu t t
nhiên, b i vì nó không t h n ch vi c mô t
lu t pháp, mà a ra nh'ng ánh giá v m t giá
tr! c ng nh các ch d$n
Theo cách phân lo i c a Michel Villey,
n gi n hóa, chúng ta có th chia thành “lu t
t nhiên c- i&n” c a Aristote và Thomas
d’Aquin gi ng d y, tr ng phái “lu t t nhiên
Burlamaqui…), phái Kant-m i
(Neo-Kantianism) v i chi phái “lu t t nhiên v i n i
dung bi n thiên” (Naturrecht mit wechselndem
Inhalt, v i Stammler, Del Vecchio và Gény), và
cu i cùng là phái Thomas-m i (Neothomisme,
v i Dabin là i di n tiêu bi u) S a d ng
c ng t&n t i ngay trong tr ng phái th c ch ng,
v i thuy t ý chí pháp lý (Scot, Hobbes,
Benham, Austin, Carrré de Malberg), tr ng
phái chú gi i, ch ngh a quy ph m (Kelsen),
tr ng phái xã h i h c (Ehrlich, Gurvitch,
Duguit, Cardozo, Pound), lý thuy t phân tích
pháp lu t (Hart, Bobbio, Guastini), ch ngh a
duy th c M (Holmes, Bingham, Frank,
Llewellyn, Cohen), ch ngh a duy th c B"c Âu
(Hägerström, Olivecrona, Ross) và cu i cùng là
thuy t th ch (v i Hauriou, MacCormick,
Weinberger) Cách li t kê và phân lo i này ch
mang tính t ng i và gi n l c, b i vì m/i
tác gi có th g"n bó v i nhi u dòng và trào l u
khác nhau, thêm n'a ngay trong m/i trào l u
có th có nhi u tác gi b t &ng, th m chí i
l p nhau
S a d ng v các tr ng phái là m t c
tr ng c a t t ng tri t h c pháp lu t Chính nhà tri t h c pháp lu t n(i ti ng g i Ý Noberto Bobbio di n t s ph c t p và ch&ng l n này
nh sau: “Trên bình di n h c thuy t, nơi không
dành ch cho s l%n tránh, tôi là ngư i theo
lu n, tôi là ngư i theo thuy t th c ch ng v i
ni m tin m nh m, Cu i cùng, trên bình di n lý
lu n v pháp lu t tôi không theo trư ng phái nào c#”14
3 Sơ lư c v th c tr ng tri t h c pháp lu t
m t s qu c gia
Cho t i gian o n g#n ây, tri t h c pháp
lu t c nghiên c u theo cách hoàn toàn khác nhau m/i qu c gia, v i nh'ng truy n th ng và
c tr ng riêng T i c, tri t h c pháp lu t ã
t ng phát tri n c c th!nh t #u th k) 19, xu t phát t nhi u nhân t khác nhau, tr c h t là s phát tri n m nh m, c a tri t h c nói chung t i
n c này, ti p ó xu t phát t các cu c tranh
lu n xoay quanh c u trúc và vai trò c a Nhà
n c (So v i nhi u qu c gia Châu Âu, c là
m t qu c gia non tr ) T i c, tranh lu n gi'a nh'ng ng i theo thuy t t nhiên và nh'ng
ng i ng h th c ch ng h c ã di n ra r t gay g"t trong nh'ng n m 30 khi ng Qu c- xã lên n"m quy n Tranh lu n gi'a hai tr ng phái này c ti p t%c sau Chi n tranh Th gi i th hai, trong b i c nh chính tr! và th ch c bi t
c a n c c trong giai o n này: Ch ngh a
th c ch ng b! cáo bu c ã giúp s c cho s n"m quy n c a ch phát xít toàn tr!, nh th m t
s ý t ng c a tr ng phái lu t t nhiên c _
14 Norberto Bobbio, Essais de théorie du droit, Louvain,
Bruylant, Paris, L.G.D.J, 1998, tr 53
Trang 9ghi nh n vào trong hi n pháp m i c a n c
c sau chi n tranh T i Italy, c ng th ng
di n ra tranh lu n gi'a nh'ng ng i Công giáo
( ng h thuy t t nhiên) và nh'ng ng i th t%c
(theo ch ngh a th c ch ng) Ng i ta c ng ghi
nh n các xu h ng tri t h c pháp lu t m i t i
nhi u qu c gia: ch ngh a th c ch ng phân tích
t i Italy, ch ngh a duy th c các n c B"c Âu
T i Pháp, vai trò c a tri t h c pháp lu t
t ng i y u t Môn h c này không ph i là
môn h c b"t bu c cho sinh viên viên lu t nh
t i các n c láng gi ng Và tr c ây r t ít
tr ng i h c gi ng d y môn h c này t i khoa
tri t hay khoa lu t T i Pháp các cu c tranh lu n
gi'a các tr ng phái tri t h c pháp lu t không
di n ra gay g"t nh m t s n c khác i u này
có th gi i thích m t ph#n b i xu h ng pháp
lu t t p trung (légicentrisme) v n có nh h ng
sâu r ng trong v n hóa pháp lý c a qu c gia
này Theo ó, các v n b n lu t là ngu&n duy
nh t c a lu t pháp và t t c các quy t !nh a
ra b i c quan hành chính hay t pháp ch n
gi n là di n gi i lu t l s2n có C ng th , c
quan qu n lý nhà n c, tòa án hay lu t s ch
n thu#n áp d%ng v n b n lu t, không c
phép tìm các gi i pháp ngoài các v n b n này,
c ng nh không c xem xét các câu h0i v
b n ch t hay c s c a lu t pháp, không c
quy n l t l i các khái ni m n n t ng Chính vì
th các tr ng lu t ch n gi n là cung c p s
ào t o thu#n túy mang tính k n ng
Tuy nhiên v i xu th toàn c#u hóa và giao
l u h c thu t, tình tr ng này d#n (i khác
Pháp c ng nh nhi u n c ph ng Tây khác,
các truy n th ng, c tr ng mang tính qu c gia
d#n m nh t, nh t là trong l nh v c nghiên c u
i u này xu t phát t s phát tri n c a các
ph ng ti n liên l c và s lên ngôi c a ti ng
Anh, t o i u ki n cho s giao l u h c thu t
c d dàng S thay (i sâu r ng v chính tr!,
kinh t và công ngh tác ng lên t t c các
qu c gia ph ng Tây, nh ng l i có nh'ng tác d%ng trái ng c lên tri t h c pháp lu t: Nh'ng thay (i ó d$n t i vi c t o ra ngày càng nhi u nh'ng quy ph m m i, bu c ng i ta k thu t hóa càng cao ngh lu t và s th v i các v n
lý thuy t Gi i hành ngh lu t ph i chú tâm
n các v n lu t th c !nh chuyên bi t tr c khi quan tâm n các v n thu#n túy lý thuy t
nh tri t h c pháp lu t M t khác, nh'ng thay (i sâu r ng c a xã h i Ph ng Tây sau Chi n tranh th gi i th hai c ng t ra nh'ng v n
m i, ví d% nh câu h0i v các c s c a các quy
ph m m i, s thích áng c a các khái ni m pháp lý truy n th ng trong b i c nh m i, ánh giá l i vai trò c a Nhà n c và cách th c Nhà
n c m b o vai trò ó m ng cho tri t
h c pháp lu t nh'ng chân tr i nghiên c u m i
Hi n nay chúng ta ch ng ki n s n r c a các công trình nghiên c u r t a d ng i h i
c t( ch c th ng xuyên và các công b c a
Hi p h i qu c t v tri t h c pháp lu t và tri t
h c xã h i (IVR)15 liên quan n các cách ti p
c n r t a d ng v l nh v c cho t i i t ng nghiên c u, cho chúng ta th y s phong phú a
d ng này Các công trình nghiên c u liên quan
n t t c các tr ng phái tri t h c khác nhau,
t hi n t ng h c cho t i ch ngh a kinh nghiêm lô-gic, t xã h i h c cho t i kinh t , các ngành khoa h c nhân v n, th m chí t i tri u
ch ng h c và phân tâm h c Các tác gi phát _
15 Hi p h i qu c t v tri t h c pháp lu t và tri t h c xã
h i (The International Association for Philosophy of Law and Social Philosophy-IVR), c thành l p ngày 01/10/1909 t i Berlin nh-m truy n bá và ph( bi n các nghiên c u v tri t h c pháp quy n và tri t h c xã h i
Hi p h i này th ng xuyên t( ch c các i h i th gi i quy t% các chuyên gia trong l nh v c tri t h c pháp lu t và tri t h c xã h i i h i l#n th 27 c a IVR s, di n vào
n m 2015 t i Washington DC, do Tr ng Lu t c a ba i
h c Hoa K1 &ng ng cai (Tr ng Lu t thu c i h c Americain, tr ng Lu t thu c H Georgetown và tr ng
Lu t c a H Baltimore)
Trang 10tri n các trào l u truy n th ng nh lu t t
nhiên, th c ch ng pháp lý, &ng th i t i tìm
cách v t qua s i l p truy n th ng gi'a hai
dòng tri t h c lu t pháp ch o này M t s
trào l u m i xu t phát t lý thuy t th c ch ng
nh tân-th c ch ng B"c Âu, s khác phái sinh
t thuy t duy th c nh Critical Legal Studies
t i M c ng có nh'ng b c phát tri n m nh m,
Liên quan n i t ng nghiên c u, chúng
ta có th ghi nh n s quan tâm c làm m i
dành cho b n ch t c a pháp lu t Tri t h c pháp
lu t truy n th ng nghiên c u n i dung c a pháp
lu t và t t c nh'ng th c th mà d a trên nó
pháp lu t c t o l p nh s h'u, h p &ng
hay Nhà n c Trái l i, lý lu n pháp lu t theo
!nh h ng th c ch ng, b i vì lý lu n pháp lu t
t ch i l i t duy siêu hình và mu n t h n ch
vi c mô t m t cách chung nh t lu t th c
!nh, nghiên c u nh'ng gì chung cho m i h
th ng pháp lu t Th nh ng, nh'ng gì chung
nh t l i ch là hình th c ho c c u trúc c a lu t
pháp, trong khi ó n i dung c a các quy ph m
l i r t khác nhau m/i n c
Tài li u tham kh o
[1] Heinrich Ahrens (1939), Cour de droit naturel ou
de philosophie du droit : fait d’après l’état actuel
de cette science en Allemagne, Paris, Brockhaus
et Avenarius, 1839, 300 tr
[2] Norberto Bobbio (1993), “Philosophie du droit”
In Arnaud André-Jean (sous la dir.) Dictionnaire encyclopédique de théorie et de sociologie du droit, Paris, LGDJ ; 2 e éd
[3] Billier Jean Cassien, Maryoli Aglaé (2001), Histoire de la philosophie du droit Paris, A Colin., 328 tr
[4] Jean-Pascal Chazal (2001), Philosophie du droit et théorie du droit, ou l’illusion scientifiaque In Archives de philosophie du droit 45 (2001), Paris, Dalloz, 2001, n 45, tr 303-333
[5] Benoît Frydman, Guy Haarcher (2010), La philosophie du droit Paris, Dalloz, 3 e éd., 138 tr [6] Van Hoecke Mark, Jan Gijssels (1985), What is Legal Theory, Leuven, Acco, 146 tr
[7] Bjarne Melkevik (2000), Réflexions sur la philosophie du droit, l’Harmattan-Les Presses de l’Université Laval, 214 tr
[8] Michel Troper (2011), La philosophie du droit, Paris, PUF ; 3 e édi., coll « Que sais-je », 124 tr [9] Michel Villey (2013), La formation de la pensée juridique moderne, Paris, Presses universitaires de France, 2e éd.; 624 tr
[10] Michel Villey (2009), Critique de la pensée juridique moderne : douze autres essais, Paris, Dalloz, 274 tr
[11] Michel Villey (2002), Leçons d'histoire de la philosophie du, Paris, Dalloz, 318 tr
On the Philosophy of Law in the Relation
with General Theory of Law
Nguy n V n Quân
Graduate Academy of Social Sciences, 477 Nguy n Trãi, Thanh Xuân, Hanoi, Vietnam
Abstract: The philosophy of law has been studied and taught for a long time all over the world,
especially in Western countries However, this is quite new and has not received considerable attention from the researchers and teachers in Vietnam This article discusses some issues of the philosophy of law in connection with the general theory of law and summarizes some major schools as well as its
trend in several countries
Keywords: Positivism; natural law; history of theory; philosophy of law