MÔN học SINH THÁI học báo cáo CHỦ đề PHÁT THẢI PLASTICS và tác hại của nó đối với ĐỘNG vật HOANG dã

Môi trường đặc biệt là các đại dương trên thế giới hàng năm phải tiếp nhận hơn chín triệu tấn rác nhựa; điều này đe dọa môi trường sống và sự sinh tồn của các loài động vật hoang dã.. Hơ

ĐẠI HỌC BÁCH KHOA TP HỒ CHÍ MINH

KHOA MÔI TRƯỜNG VÀ TÀI NGUYÊN

MÔN HỌC: SINH THÁI HỌC

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

NỘI DUNG 2

1 Phát thải plastic: 2

1.1 Khái niệm: 2

1.2 Hiện trạng ô nhiễm: 2

2 Tác động của phát thải nhựa đối với động vật hoang dã: 8

3 Giải pháp: 16

KẾT LUẬN 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

CHÚ THÍCH HÌNH ẢNH 21

CHÚ THÍCH BẢNG 22

ĐẶT VẤN ĐỀ

Loài nguời đang đối mặt với rất nhiều thách thức to lớn trong thế kỷ 21 Từ biến đổi khí hậu đến ô nhiễm nguồn nước, năng lượng, ô nhiễm không khí, mất rừng

và suy thoái rừng, đói nghèo, bệnh dịch Trong đó không khỏi kể đến ô nhiễm rác thải nhựa Nhựa có nhiều vai trò quan trọng trong xã hội Đặc biệt, nhựa đã được sử dụng như một vật liệu thiết yếu trong việc đảm bảo vệ sinh thực phẩm và an ninh lương thực; đóng gói sản phẩm thực phẩm ngăn ngừa hư hỏng, lãng phí và ô nhiễm thực phẩm, bảo vệ thực phẩm khỏi sâu bệnh và tăng thời hạn sử dụng Nhựa cũng đóng vai trò thiết yếu trong việc hạn chế sự lây lan của COVID-19 và giảm thiểu tử vong do dịch bệnh gây ra; hầu hết các thiết bị bảo vệ cá nhân và thiết bị y tế sử dụng để cứu người đều được làm hoàn toàn hoặc một phần từ nhựa Như vậy, chúng ta đang ở trong ―thời đại của nhựa‖, với sản lượng nhựa gần như tăng gấp đôi trong hai thập kỷ qua và dự kiến sẽ tăng lên hơn gấp ba vào năm 2050 Sản lượng gia tăng đã dẫn đến ô nhiễm nhựa ồ ạt thất thoát vào môi trường

Chúng ta đã biết rằng nhựa có khả năng hủy rất lớn đối với động vật hoang dã Một tìm kiếm đơn giản của Google về nhựa xung quanh đại dương cho thấy vô số bức ảnh chụp chim biển mắc vào dây đánh cá, mảnh vụn nhựa được tìm thấy trong dạ dày của cá chết, hải cẩu chết đuối trong lưới đánh cá và những hình ảnh kinh hoàng khác Nhựa rõ ràng đang tàn phá nhiều đối với động vật hoang dã, liệu nó có thực sự tồi tệ như người ta tưởng? Thật không may, nó có thể tồi tệ hơn chúng ta nghĩ Môi trường đặc biệt là các đại dương trên thế giới hàng năm phải tiếp nhận hơn chín triệu tấn rác nhựa; điều này đe dọa môi trường sống và sự sinh tồn của các loài động vật hoang dã Đây là vấn đề nghiêm trọng đối với sức khỏe của hệ sinh thái biển Đề tài

―Phát thải nhựa (plastic) và tác hại của chúng đối với động vặt hoang dã‖ sẽ giúp chúng ta nhận ra tầm nghiêm trọng của vấn đề này

NỘI DUNG

1 Phát thải plastic:

1.1 Khái niệm:

Plastics (nhựa) được tạo thành từ nhiều loại chất hữu cơ tổng hợp hoặc bán tổng hợp, mềm có thể đúc thành vật rắn có hình dạng đa dạng Plastic thường là các polyme hữu cơ có khối lượng phân tử cao, phổ biến nhất có nguồn gốc từ hóa dầu Thông thường kích cỡ nhựa được phân loại như sau (dựa trên chiều dài nhất của hạt):

- Hạt nhựa: > 5 mm

- Vi nhựa (microplastics): 5mm - 0.1 µm

- Hạt nhựa nano (nano plastics): < 0.1 µm

Ngày nay, nhựa sử dụng rộng rãi khắp mọi nơi và trở nên không thể thiếu trong cuộc sống chúng ta do các đặc tính của nó như độ bền, trọng lượng nhẹ, mềm dễ tạo thành nhiều hình dáng và giá thành rẻ Nhựa được ứng dụng trên nhiều lĩnh vực khác nhau như: bao bì đóng gói, thiết bị gia dụng, vật tư y tế, đồ điện tử, xe cộ,…

1.2 Hiện trạng ô nhiễm:

Việc sử dụng và phát thải plastics là mối quan tâm lớn trên toàn cầu Đến năm

2015, 60% tổng lượng nhựa từng được sản xuất đã trở thành rác thải, phần đáng kể trong đó đã trôi vào đại dương Khoảng 60-80% rác thải tìm thấy trên biển, trôi nổi trên đại dương hoặc nhựa phủ kín bờ biển.1

Lượng phát thải hàng năm vào đại dương được ước tính là 19-23 triệu tấn vào năm 2016.2

Theo báo cáo năm 2020 của tạp chí khoa học Science của Hiệp hội Mỹ cho biết: Đến nay thế giới đã sản xuất 8.3 tỷ tấn nhựa, trong đó có 6,3 tỷ tấn là rác thải nhựa Trên toàn thế giới, hàng năm hơn 5 nghìn

tỷ túi nhựa dùng một lần được sử dụng và hàng triệu chai nước uống bằng nhựa được mua mỗi phút Nhưng chỉ 9% chất thải nhựa được tái chế 12% rác thải nhựa được đốt, trong khi 79% còn tồn tại trong môi trường tự nhiên ở các bãi chôn lấp và cả môi trường biển.3

3 UN Environment, 2018 Our Planet Is Drowning in Plastic Pollution [WWW Document] URL https://www.unenvironment.org/interactive/beat-plastic-pollution/

Hơn nữa, các nghiên cứu trước đây ước tính rằng có tới 10% mảnh vụn nhựa được tạo ra cuối cùng ở đại dương và 88% bề mặt biển bị ô nhiễm bởi rác thải nhựa.4

Gần 80% mảnh vụn nhựa thải ra biển từ các nguồn trên đất liền5 do chất thải không được quản lý dọc theo chuỗi cung ứng, bắt đầu từ quá trình sản xuất cho đến khi kết thúc vòng đời của nhựa

Ảnh 1.1.1 Ô nhiễm rác thải và nhựa ở phía đông Caribe giữa các đảo Roatan và

Cayos Cochinos phía trước bờ biển Honduras

4 Condor Ferries, 2020 Plastic in the Ocean Statistics 2020 (Source: [WWW Document] URL

https://www.condorferries.co.uk/plastic-in-the-ocean-statistics#:~:text=88% 25 of the sea’s surface,tonnes of plastic every year

5 Li, W.C., Tse, H.F., Fok, L., 2016 Plastic waste in the marine environment: a review of sources, occurrence and effects Sci Total Environ 566–567, 333–349 https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2016.05.084

Các nguồn, quá trình vận chuyển và sự chìm các mảnh vụn nhựa trong đại dương trên toàn thế giới:

Ảnh 1.1.2 Đường đi của nhựa vào đại dương 6

6

Tekman, M B., Walther, B A., Peter, C., Gutow, L and Bergmann, M 2022 Impacts of plastic pollution in the oceans on marine species, biodiversity and ecosystems, 1-221, WWF Germany, Berlin Doi: 10.5281/zenodo.5898684

Hình 2: Đường đi của nhựa vào đại dương

Ô nhiễm nhựa gây những tác động nghiêm trọng:

- Động vật đại dương có thể chết, bị thương và suy giảm sức khỏe do tương tác với vật bằng nhựa

Ảnh 1.1.3 Cá nhà táng vướng vào lưới mang và mắc cạn ở bãi biển Pozo de Lisas, Ilo,

miền nam Peru

- Chuỗi thức ăn bị ô nhiễm hạt nhựa, nhựa nano và các hóa chất độc hại phát tán từ nhựa có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với sự tăng trưởng, sức khỏe và sinh sản của động vật, bao gồm con người

Ảnh 1.1.4 Tác động của nhựa đối với sức khỏe con người

- Các chức năng hệ sinh thái đại dương bị ảnh hưởng tiêu cực bởi những thay đổi về cấu trúc, hóa học và sinh thái

- Các loài vật trung gian truyền bệnh lây lan như những người đi nhờ xe trên các mảnh vụn nhựa

Ảnh 1.1.5 Các tương tác vi sinh - vi nhựa tiềm ẩn xảy ra trên bề mặt của chất dẻo

- Hệ thống thoát nước, đập và nước thải bị tắc nghẽn, đường nước tù đọng do rác thải nhựa

- Du lịch và giải trí ven biển bị ảnh hưởng do ô nhiễm nhựa, tốn nhiều chi phí

và công sức để loại bỏ nhựa

- Các ngành như vận tải biển và du thuyền, đánh bắt, nuôi trồng thủy sản, nông nghiệp ven biển hoặc cơ sở hạ tầng sản xuất năng lượng phải chịu chi phí do các vật cản trong thiết bị gây ra bởi các mảnh vụn nhựa và tai nạn hàng hải

Theo báo cáo của WWF, 88% các loài sinh vật biển mà tổ chức này nghiên cứu

bị ảnh hưởng bởi sự ô nhiễm nhựa rất nghiêm trọng Ít nhất có 2.144 loài phải sống trong môi trường ô nhiễm nhựa

Dự báo về ô nhiễm nhựa trong tương lai: Một số nghiên cứu đã dự kiến sự sản xuất và phát thải nhựa vào môi trường Hầu hết đều dự kiến mức độ sản xuất và phát thải tăng đáng kể trong ba thập kỷ tới Sản lượng nhựa dự kiến sẽ tăng hơn gấp đôi vào năm 2040 và ô nhiễm nhựa trong đại dương dự kiến sẽ tăng gấp 3 lần Nhựa sau khi thải ra đại dương vẫn tiếp tục bị phân hủy thành hạt vi nhựa và vi nhựa trở thành hạt nhựa nano dẫn đến mật độ hạt nhựa ở đại dương tăng 4 lần vào năm 2050 và tăng

số lượng hạt vi nhựa trong đại dương lên một con số đáng báo động - gấp 50 lần vào

năm 2100.7 Ngay cả dự kiến lạc quan nhất dựa trên việc giảm lượng lớn nguồn rác thải, cải thiện quản lý chất thải, loại bỏ nhựa quy mô toàn cầu thì ô nhiễm nhựa trên biển cũng sẽ tiếp tục gia tăng, mặc dù mức độ thấp hơn Tóm lại, ô nhiễm nhựa sẽ tiếp tục gia tăng, nhưng mức độ phụ thuộc rất nhiều vào chính phủ, các ngành công nghiệp

và thương nghiệp

2 Tác động của phát thải nhựa đối với động vật hoang dã:

Mỗi người chúng ta có lẽ cũng vô tình lướt qua những video quay lại những sinh vật biển gặp rắc rối với rác thải nhựa, nổi tiếng nhất có lẽ là câu chuyện chiếc ống hút trong mũi chú rùa Mọi chuyện xoay quanh một chuyến khảo sát của các nhà khoa học trên biển, họ phát hiện ra chú rùa này và nghĩ thứ đang mắc kẹt trong mũi chỉ là một con sâu ký sinh, cho đến khi kéo ra một đoạn, người ta mới phát hiện ra nó chính

là một ống hút nhựa – vật dụng con người chúng ta tiếp xúc và thải ra môi trường hằng ngày Thế nhưng, chú rùa nói trên đã may mắn hơn rất nhiều những sinh vật khác sống trong đại dương bao la khi được phát hiện và cứu giúp kịp thời Theo đánh giá của các nghiên cứu hiện tại, cho đến nay có tổng cộng 2141 loài đã tiếp xúc với ô nhiễm nhựa trong môi trường sống tự nhiên, chúng có thể bị vướng vào hoặc nuốt nhầm rác thải nhựa, bị nhựa làm ngạt thở hoặc bị ảnh hưởng bởi hóa chất tiết ra từ quá trình phân hủy nhựa Để hạn chế những tác động tiêu cực của phát thải nhựa; đưa ra được những giải pháp hiệu quả, cũng như nâng cao nhận thức của con người về việc

sử dụng nhựa và bảo vệ động vật, chúng ta cần làm rõ rác thải nhựa có ảnh hưởng như thế nào đến động vật hoang dã

7

Tekman, M B., Walther, B A., Peter, C., Gutow, L and Bergmann, M 2022 Impacts of plastic pollution in the oceans on marine species, biodiversity and ecosystems, 1-221, WWF Germany, Berlin Doi: 10.5281/zenodo.5898684

Ảnh 2.1 Ống hút kẹt trong mũi chú rùa

Tác động vật lý của ô nhiễm nhựa đối với quần thể sinh vật có thể hiểu bằng cách nhìn ở hai cấp độ thông tin là tiếp xúc và tác động Trong bài báo cáo này bàn tới các tiếp xúc vật lý sinh vật biển có thể gặp phải là vướng vào, nuốt nhầm, và một số ảnh hưởng khác

Thứ nhất, các loài động vật hoang dã dễ bị vướng vào rác thải nhựa như

túi nhựa, dây nhựa, dây cước hoặc các ngư cụ hư hỏng thải ra ngoài môi trường Những thứ này có thể quấn vào động vật khiến cho chúng bị siết cổ, khó di chuyển, bị thương do cắt vào da thịt hay thậm chí dẫn đến tử vong Có ít nhất 451 loài đã được

Ảnh 2.2 Sơ đồ tiếp xúc được báo cáo thường xuyên nhất và ảnh hưởng của

chúng đối với các loài sinh vật (LITTERBASE)

báo cáo bị vướng vào rác thải nhựa Trong đó chỉ riêng chim đã có 265 loài được ghi nhận là vướng vào nhựa và các vật liệu tổng hợp bỏ đi khác

Ngư cụ bỏ hoang (gồm dây câu và lưới) là nguyên nhân gây ra hầu hết các trường hợp vướng mắc, với 83% các loài bị vướng vào Dây câu có tỷ lệ các loài mắc phải cao hơn lưới, với tỷ lệ mắc phải lưới giảm dần từ chim biển qua chim nước ngọt

và chim đất liền Có 4 – 7% các loài chim bị vướng vào dây bóng bay, nhưng dây diều chủ yếu chỉ gây hại cho các loài chim đất liền Những chiếc vòng 6 lỗ (dùng để giữ 1

lô 6 lon nước), nắp chai là vấn đề đối với chim nước ngọt và chim biển nhưng tỷ lệ nhỏ, và những chiếc dây đai đóng gói được ghi nhận là chỉ có những con chim biển vướng vào Có thể xem cụ thể hơn trong bảng sau:

Bảng 2.1 Lượng vật dụng bằng nhựa vướng vào các loài chim (được tính bằng tỷ lệ

Những loài có tập tính sống trên bờ và kiếm ăn dưới nước nếu bị vướng vào các lưới đánh cá có thể ngăn cản chúng quay trở lại mặt biển để thở, từ đó chết vì ngạt thở Nhưng ngay cả các động vật thở bằng mang cũng bị ảnh hưởng vì nếu cá hoặc động vật không xương sống bị vướng quá lâu, chúng sẽ chết vì không tìm được thức

ăn hoặc bị các loài khác ăn thịt Mùi xác phân hủy cũng thu hút nhiều loài động vật khác đến kiếm ăn và khiến chúng mắc lại trong tình trạng tương tự Vòng luẩn quẩn này được gọi là ―câu cá ma‖ và có thể tiếp diễn trong một thời gian khá dài Phần lớn các loài được ghi nhận bị vướng vào nhựa là cá có kích thước trung bình, cá mập, cá đuối và san hô

8 Peter G Ryan (2018), Entanglement of birds in plastics and other synthetic materials, FitzPatrick Institute of African Ornithology

Ảnh 2.3 Vòng lặp “Câu cá ma” (Olive Ridley Project)

Thứ hai, các loài động vật hoang dã có thể nuốt phải rác thải nhựa Tìm

kiếm thức ăn là nhu cầu tất yếu của tất cả các loài sinh vật vì thế không thể tránh khỏi việc bị nuốt nhầm rác thải nhựa vào trong cơ thể Động vật lớn nuốt phải những mảnh rác thải lớn, động vật nhỏ hơn hay sinh vật phù du có thể nuốt phải những mảnh vi nhựa Có thể nhận thấy, từ sinh vật đứng gần đầu chuỗi thức ăn cho tới các động vật bậc cao đều có khả năng nuốt phải nhựa Việc này làm giảm khả năng hấp thụ thức ăn

do cảm giác ―no ảo‖ từ rác thải nhựa tạo ra

Trong Địa Trung Hải, có 6% tôm biển quan trọng về mặt thương mại đã ăn phải nhựa, một số trong đó có bụng đói, một số lại có tình trạng nghiêm trọng hơn khi

có sự xuất hiện các quả bóng được tạo ra từ sợi nhựa rối gây tắc nghẽn hệ thống tiêu hóa của chúng9 Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm nhận thấy cá giảm sức ăn, tăng trưởng kém khi thức ăn bị ô nhiễm bởi lượng lớn vi nhựa, phản ứng miễn dịch, khả năng sinh sản, đồng thời chức năng và hành vi của tế bào cũng bị thay đổi.10 Hệ thống miễn dịch của động vật có thể bị tổn thương do các hóa chất truyền từ nhựa vào Chúng cũng nhiễm nhiều ký sinh trùng hơn, sinh sản ra ít con non hơn, con cũng nhỏ hơn và dễ chết Các tác động được báo cáo thường xuyên nhất bao gồm, tỉ lệ tử vong,

9 Bordbar và cộng sự (2018), First evidence of ingested plastics by a high commercial shrimp species

(Plesionika narval) in the eastern Mediterranean

10 Naidoo, T., Glassom, D.(2019), Decreased growth and survival in small juvenile fish, after chronic exposure

to environmentally relevant concentrations of microplastic

thay đổi sinh lý trong hấp thụ thức ăn, sinh lý, tăng trưởng, hành vi, đường đi vào ruột, máu, độc tính và thương tích Trong khi đó các tác động có thể nghiêm trọng đối với một số loài, cũng có thể không đáng kể đối với hầu hết các loài khác Tuy nhiên có thể

dễ dàng nhận thấy được với mức độ sản xuất nhựa và ô nhiễm nhựa như hiện tại, các tác động bất lợi có khả năng sẽ tăng trong tương lai Những ảnh hưởng này được tổng hợp đầy đủ và rõ ràng hơn ở sơ đồ dưới đây

Khi nhựa được sinh vật ăn vào, các chất gây ô nhiễm có thể được chuyển từ nhựa vào các mô động vật, và do đó nhựa ăn vào còn có thể có các tác động độc hại khác, ngoài các tác động vật lý và sinh học trên

Nhựa là vật liệu phức tạp, gồm nhiều loại polymers như polyethene, polypropylene, polystyrene Ngoài ra nhiều hợp chất hóa học khác cũng có thể được thêm vào nhựa trong quá trình sản xuất để lm nhựa mềm, bền, trong suốt hoặc có màu, bảo vệ nhựa khỏi ánh nắng mặt trời và lửa Một vài chất phụ gia thêm vào có thể là phthalates, UV stabilisers, và brominated flame retardants (PBDEs) – đều là những chất nguy hiểm đang được quan tâm và nghi ngờ là có độc Các chất ô nhiễm hóa học khác có trong nước biển do các hoạt động khác của con người (ví dụ: Persistent organic pollutants – POP – chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy, polychlorinated biphenyls (PCB) và dichlorodiphenyltrichloroethane (DDT)) có thể liên kết với nhựa

và vì chúng rất kỵ nước nên những chất ô nhiễm này sẽ ―hút‖ nhựa vào và có thể hấp

11 Dịch từ Stephanie Megan Avery-Gomm (2020), Pastic pollution and conservation of imperilled seabird species, The university of Queensland