Phân tích tính tất yếu của thời kỳ quá độ lên CNXH liên hệ thực tiễn việt nam

Đặt vấn đề Thời kỳ quá độ là thời kỳ lịch sử mà bất cứ một quốc gia nào đi lên chủ nghĩa xã hội cũng đều phải trải qua, ngay cả đối với những nước đã có nền kinh tế rất phát triển, bởi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

-*** -BÀI T P L N MÔN CH NGHĨA XÃ H I KHOA H C Ậ Ớ Ủ Ộ Ọ

ĐỀ TÀI: Phân tích tính tất yếu của thời kỳ quá độ lên CNXH Liên hệ

thực tiễn Việt Nam.

Họ và tên SV: Đào Trang Anh Lớp tín chỉ: EMQI K63

Mã SV: 11210318

GVHD: TS NGUYỄN VĂN HẬU

HÀ NỘI, NĂM 2022

LỜI MỞ ĐẦU

Trước thời kỳ mô hình chủ nghĩa xã hội tiên phong ở Liên Xô và hệ thống các nước

xã hội chủ nghĩa sụp đổ, con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là dường lối tất yếu không có gì phải bàn cãi Tuy nhiên, sau sự sụp đổ ấy, vấn đề này đã được đưa ra để rồi trở thành tâm điểm chính trị với nhiều luận điệu bao gồm cả ủng hộ tích cực lẫn chống phá, xuyên tạc tiêu cực, buộc ta phải nhận định tính đúng đắn của việc quyết định liệu có nên tiếp tục đi lên con đường chủ nghĩa xã hội?

Trên thực tế, Đảng ta đã nhận định con đường tiến lên chủ nghĩa xã hội đang và sẽ là

sự lựa chọn duy nhất của đất nước ta từ khi khai sinh ra đến giờ Bài viết này sẽ góp phần làm sáng tỏ tính tất yếu cũng như tính đúng đắn của quyết định đi lên con đường chủ nghĩa xã hội Đảng đặt ra, nêu lên lập trường vững trãi bảo vệ con đường này trước những nguy cơ chống phá từ các thể lực thù địch trong lẫn ngoài nước

Sau khi giữ vững lập trường chính trị, những khó khăn lớn khác đang chờ đợi Việt Nam khi vận động theo xu thế chung của thế giới- đi lên con đường chủ nghĩa xã hội tất yếu đòi hỏi Đảng và Nhà nước ta phải có được phương hướng, đường lối lãnh đạo đúng đắn Phải nêu được rõ nhiệm vụ cơ bản mà chúng ta cần làm Để có thể làm được điều

đó, Việt Nam cần có nhận thức đúng đắn về chủ nghĩa xã hội và con đường quá độ để tiến lên chủ nghĩa xã hội Và để có thể làm được điều đó thì tất cả chúng ta cùng phải đồng lòng, chung sức vun đắp nó Vấn đề đặc biệt quan trọng dẫn đến thành công đó chính là nhờ vào đường lối lãnh đạo của Đảng, sự đổi mới quan điểm cùa Đảng Cộng sản Việt Nam về con đường lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa

NỘI DUNG

I Đặt vấn đề

Thời kỳ quá độ là thời kỳ lịch sử mà bất cứ một quốc gia nào đi lên chủ nghĩa xã hội cũng đều phải trải qua, ngay cả đối với những nước đã có nền kinh tế rất phát triển, bởi lẽ, ở các nước này, tuy lực lượng sản xuất đã phát triển cao, nhưng vẫn còn cần phải cải tạo và cần xây dựng quan hệ sản xuất mới, xây dựng nền văn hoá mới Dĩ nhiên, đối với những nước thuộc loại này, về khách quan có nhiều thuận lợi hơn, thời

kỳ quá độ có thể sẽ diễn ra ngắn hơn Đối với nước ta, một nước nông nghiệp lạc hậu

đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, thì lại càng phải trải qua một thời kỳ quá độ lâu dài

II Thời kỳ quá độ lên CNXH

1 Khái niệm về thời kỳ quá độ

Là thời kì cải tạo cách mạng xã hội tư bản chủ nghĩa thành xã hội xã hội chủ nghĩa, bắt đầu từ khi giai cấp công nhân giành được chính quyền và kết thúc khi xây dựng xong các cơ sở của chủ nghĩa xã hội Đặc trưng kinh tế của thời kì quá độ lên CNXH là cơ cấu kinh tế nhiều thành phần Nhiệm vụ cơ bản của nhà nước trong thời

kì quá độ, một mặt là phát huy đầy đủ quyền dân chủ của nhân dân lao động, chuyên chính với mọi hoạt động chống chủ nghĩa xã hội, mặt khác từng bước cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới

2 Thời kỳ qua độ lên chủ nghĩa xã hội

2.1 Tính tất yếu khách quan của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Với những luận điểm khái quát về chủ nghĩa xã hội, về dân chủ xã hội chủ nghĩa, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin đã khẳng định, xây dựng nền dân chủ xã hội

chủ nghĩa là quá trình tất yếu của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản vì:

- Thứ nhất: Dân chủ vừa là mục tiêu, vừa là động lực của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Theo quan điểm của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin thì động lực của quá trình phát triển xã hội, của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội là dân chủ Bởi

vì, để phát huy cao độ tính tích cực, sáng tạo của nhân dân, cũng như để nhân dân tham gia vào công việc quản lý nhà nước, quản lý và phát triển xã hội đòi hỏi phải phát triển chế độ dân chủ một cách đầy đủ, nghĩa là phải làm cho quần chúng nhân dân tham gia một cách thực sự bình đẳng và thực sự rộng rãi vào mọi công việc của nhà nước, của xã hội Đúng như V I Lênin nói “Chủ nghĩa xã hội không phải là kết quả của những sắc lệnh từ trên ban xuống… chủ nghĩa xã hội sinh động sáng tạo là sự nghiệp của bản thân quần chúng nhân dân”1 Có như thế dân chủ mới đáp ứng được nhu cầu của nhân dân, và là điều kiện tiền đề thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là điều kiện cần thiết và tất yếu để mỗi công dân được sống trong bầu không khí thực sự dân chủ

- Thứ hai: Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là quá trình vận động và thực hành dân chủ Chính quá trình ấy đã biến dân chủ từ khả năng trở thành hiện thực trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, đồng thời đưa các giá trị, chuẩn mực, nguyên tắc của dân chủ vào thực tiễn xây dựng xã hội mới Làm cho quá trình xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là cuộc cách mạng thực hiện chuyển giao quyền lực thực sự về cho nhân dân, để nhân dân trở thành người làm chủ và sáng tạo ra xã hội mới

- Thứ ba: Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là quy luật của sự hình thành và hoàn thiện hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa Chủ nghĩa xã hội chỉ thực sự thành công khi nền dân chủ xã hội chủ nghĩa được xây dựng Bởi khi đó nhân dân mới thực

sự là chủ mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và một nền dân chủ như vậy mới bảo đảm cho sự thành công của chủ nghĩa xã hội, cuối cùng là chủ nghĩa cộng sản

- Thứ tư: Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa vừa là quá trình thực hiện dân chủ hóa đời sống xã hội dưới sự lãnh đạo của đảng cộng sản, đồng thời cũng vừa là quá

trình chống lại những biểu hiên dân chủ cực đoan, vô chính phủ, lợi dụng dân chủ để

đi ngược lại với lợi ích của nhân dân, ngăn ngừa mọi hành vi coi thường kỷ cương, pháp luật Đây cũng là khía cạnh quan trọng khẳng định tầm quan trọng phải xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa

Tóm lại, sự tái hiện bức tranh về sự ra đời và phát triển của các chế độ dân chủ cho ta thấy, dân chủ có quá trình phát triển của riêng nó, dân chủ manh nha trong xã hội nguyên thủy, trở thành một chế độ chính trị trong xã hội nô lệ, trì trệ thoái lui trong chế độ phong kiến, đạt bước tiến dài trong xã hội tư bản, nhưng cũng chính ở đây nó bước tới giới hạn cuối cùng của các chế độ dân chủ do giai cấp bóc lột nắm quyền lực chính trị Dân chủ xã hội chủ nghĩa là bước ngoặt lớn nhất trong lịch sử phát triển dân chủ bởi vì nó là nền dân chủ mà quyền lực thuộc về nhân dân

2.2 T

Tính tất yếu của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội được lý giải từ các căn cứ sau đây:

- Một là, bất kỳ quá trình chuyển biến từ một xã hội này lên một xã hội khác đều

nhất định phải trải qua một hời kỳ gọi là thời kỳ quá độ Đó là thời kỹ còn có sự

đan xen lẫn nhau giữa các yếu tố mới và cũ trong cuộc đấu tranh với nhau Có thể nói đây là thời kỳ của cuộc đấu tranh “ai thắng ai” giữa cái cũ và cái mới mà nói

chung theo tính tất yếu phát triển lịch sử thì cái mới thường chiến thắng cái cũ, cái lạc hậu Từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội không là ngoại lệ lịch sử Hơn

nữa, từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội là một bước nhảy lớn và căn bản về chất so với các quá trình thay thế từ xã hội cũ lên xã hội mới đã từng diễn ra trong lịch sử thì thời kỳ quá độ lại càng là một tất yếu, thậm chí có thể kéo dài Nhất là đối với những nước còn ở trình độ tiền tư bản thực hiện thời kỳ quá độ lên chủ

nghĩa xã hội thì “những cơn đau đẻ” này còn có thể rất dài với nhiều bước quanh co

- Hai là, sự ra đời của một xã hội mới bao giờ cũng có những sự kế thừa nhất định từ những nhân tố do xã hội cũ tạo ra Sự ra đời của chủ nghĩa xã hội là sự kế thừa đối

với chủ nghĩa tư bản, đặc biệt là trên phương diện kế thừa cơ sở vật chất kỹ thuật

đã được tạo ra bởi sự phát triển của nền đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa Tuy

nhiên, cơ sở vật chất của chủ nghĩa xã hội mặc dù cũng là nền sản xuất đại công nghiệp nhưng đó là nền sản xuất đại công nghiệp xã hội chủ nghĩa chứ không phải

là nền đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa Do đó nó cũng cần phải có thời kỳ quá độ của bước cải tạo, kế thừa và tái cấu trúc nền công nghiệp tư bản chủ nghĩa

Đối với những nước chưa từng trải qua quá trình công nghiệp hóa tiến lên chủ

nghĩa xã hội, thời kỳ quá độ cho việc xây dựng cơ sở vật chất, kỹ thuật cho chủ

nghĩa xã hội càng có thể kéo dài với nhiệm vụ trọng tâm của nó là tiến hành công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa Đó là một nhiệm vụ vô cùng to lớn và đầy khó khăn, không thể “đốt cháy giai đoạn” được

- Ba là, các quan hệ xã hội của chủ nghĩa xã hội không tự phát nảy sinh trong lòng chủ nghĩa tư bản, chúng là kết quả của quá trình xây dựng và cải tạo xã hội chủ

nghĩa Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, dù đã ở trình độ cao cũng chỉ có thể tạo

ra những điều kiện, tiền đề cho sự hình thành các quan hệ xã hội mới xã hội chủ nghĩa, đo vậy cũng cần phải có thời gian nhất định để xây dựng và phát triển

những quan hệ đó

- Bốn là, công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội là một công việc mới mẻ, khó khăn

và phức tạp Với tư cách là người chủ của xã hội mới, giai cấp công nhân và nhân dân lao động không thể ngay lập tức có thể đảm đương được công việc ấy, nó cần phải có thời gian nhất định

Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở các nước có trình độ phát triển kinh tế - xã hội khác nhau có thể diễn ra khoảng thời gian dài, ngắn khác nhau Đối với những nước đã trải qua chủ nghĩa tư bản phát triển ở trình độ cao khi tiến lên chủ nghĩa xã hội thì thời kỳ quá độ có thể tương đối ngắn Những nước đã trải qua giai đoạn

phát triển chĩ nghĩa tư bản ở trình độ trung bình, đặc biệt là những nước còn ở trình

độ phát triển tiền tư bản, có nền kinh tế lạc hậu thì thời kỳ quá độ thường kéo dài với rất nhiều khó khăn, phức tạp

Với tiền đề phân loại thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội dựa trên quá trình hình thành, ta có hai loại quá độ:

- Quá độ trực tiếp:

Là khi những nước đã trải qua chủ nghĩa tư bản phát triển đi lên chủ nghĩa cộng

sản Tuy nhiên, cho đến nay thời kỳ quá độ trực tiếp lên chủ nghĩa cộng sản từ chủ

nghĩa tư bản phát triển chưa từng diễn ra trên thực tế

- Quá độ gián tiếp:

Đây là thời kỳ quá độ bỏ qua giai đoạn phát triển của tư bản chủ nghĩa Theo đúng

lý luận Mác-Leenin, trong một thế kỷ qua, Liên Xô, các nước Đông Âu trước đây,

Trung Quốc, Viêt Nam và một số nước xã hội chủ nghĩa khác ngày nay đều đang

trải qua thời kỳ quá độ gián tiếp với những trình độ phát triển khác nhau

2.2 Đặc điểm của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Đặc điểm nổi bật của thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội là

sự tồn tại những yếu tố của xã hội cũ bên cạnh những nhân tố mới của chủ nghĩa xã hội trong mối quan hệ vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau trên tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội

- Trên lĩnh vực kinh tế:

Thời kỳ quá độ là thời kỳ tất yếu còn tồn tại một nền kinh tế nhiều thành phần trong một

hệ thống kinh tế quốc dân thông nhất Đây là bước quá độ trung gian tất yếu trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, không thể dùng ý chí để xóa bỏ ngay kết cấu nhiều thành phần của nền kinh tế, nhất là đối với những nước còn ở trình độ chưa trải qua sự phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa Nền kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội được xác lập trên cơ sở khách quan của sự tồn tại nhiều loại hình sở hữu về tư liệu sản xuất với những hình thức tổ chức kinh tế đa dạng, đan xen hỗn hợp và tương ứng với nó là những hình thức phân phối khác nhau, trong đó hình thức phân phối theo lao động tất yếu ngày càng giữ vai trò là hình thức phân phối chủ đạo

- Trên lĩnh vực chính trị:

Do kết cấu kinh tế của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội đa dạng, phức tạp, nênkết cấu giai cấp của xã hội trong thời kỳ này cũng đa dạng phức tạp Nói chung,

thời kỳ này thường bao gồm: giai cấp công nhân, nông dân, tầng lớp trí thức,

những người sản xuất nhỏ, tầng lớp tư sản và một số tầng lớp xã hội khác tuỳ theo

từng điều kiện cụ thể của mỗi nước Các giai cấp, tầng lớp này vừa hợp tác, vừa

đấu tranh với nhau

Học thuyết hình thái kinh tế- xã hội của chủ nghĩa Mác - Lênin đã chỉ rõ: lịch

sử xã hội đã trải qua 5 hình thái kinh tế- xã hội: Cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô

lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa So với các hình thái kinh tế xã hội đã xuất hiện trong lịch sử, hình thái kinh tế- xã hội cộng sản chủ nghĩa có sự khác biệt về chất, trong đó không có giai cấp đối kháng, con người từng bước trở thành

người tự do Bởi vậy, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, từ chủ nghĩa tư

bản lên chủ nghĩa xã hội tất yếu phải trải qua thời kỳ quá độ chính trị C Mác khẳng định: “Giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội cộng sản chủ nghĩa là một thời kỳ cải biến cách mạng từ xã hội này sang xã hội kia Thích ứng với thời kỳ ấy là một thời kỳ quá độ chính trị, và nhà nước của thời kỳ ấy không thể là cái gì khác hơn là nền

chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản"" V.I.Lênin trong điều kiện nước Nga

xô- viết cũng khẳng định: “Về lý luận, không thể nghi ngờ gì đuoc rằng giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa cộng sản, có một thời kỳ quá độ nhất định"

Mong muốn có ngay một chế độ xã hội xã hội chủ nghĩa tốt đẹp để thay thế xã hội tư bản chủ nghĩa bất công, tàn ác là những điều tốt đẹp, là khát vọng chính đáng; song theo các nhà kinh điển, điều mong ước ấy không thể có cánh với phép màu "cầu được ước thấy"; giai cấp vô sản cần phải có thời gian để cải tạo xã hội cũ do giai cấp bóc lột dựng nên và xây dựng trên nền móng ấy lâu dài của chủ nghĩa xã hội

Tổng kết kinh nghiệm đấu tranh cách mạng của Công xã Pari (1871), C.Mác và Ph.Ăngghen khẳng định rằng, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản là một quá trình biện chứng, lâu dài, gồm nhiều nấc thang quá độ và ở mỗi nấc thang quá độ ấy có một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng với một hình thức nhà nước thích hợp Tính tất yếu của thời kỳ quá độ được qui định một cách cụ thể bởi những đặc điểm văn hóa, những đặc thù của xuất phát điểm của các nước, các chế độ

xã hội khác nhau khi tiến lên chủ nghĩa xã hội Chính đặc điểm văn hóa và đặc thù của điểm xuất phát khi bước vào thời kỳ quá độ sẽ qui định nội dung, đặc điểm, mục tiêu, nhiệm vụ và độ dài của thời kỹ quả độ của môi quốc gia Điều này cung có nghĩa, môi quốc gia sẽ có thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội đặc sắc riêng của mình

Khẳng định tính tất yếu của thời kỳ quá độ, đồng thời các nhà sáng lập chủ

nghĩa xa hội khoa học cũng phân biệt có hai loại quá độ từ chủ nghĩa tu bản lên chủ nghĩa cộng sản:

1) Quá độ trực tiếp từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản đối với những nước đã trải qua chủ nghĩa tư bản phát triển Cho đến nay thời kỳ quá độ trực tiếp lên chủ nghĩa cộng sản từ chủ nghĩa tư bản phát triển chưa từng diễn ra

2) Quá độ gián tiếp từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cong sản đối với những nước chưa trải qua chủ nghĩa tư bản phát triển Trên thế giới một thế kỷ qua, kể cả Liên Xô

và các nước Đông Âu trước đây, Trung Quốc, Việt Nam và một số nước xã hội chủ nghĩa khác ngày nay, theo đúng lý luận Mác - Lênin, đều đang trải qua thời kỳ quá độ gián tiếp với những trình độ phát triển khác nhau

Xuất phát từ quan điểm cho rằng: chủ nghĩa cộng sản không phải là một trạng thái cần sáng tạo ra , không phải là một lý tưởng mà hiện thực phải tuân theo mà là kết quả của phong trào hiện thực, các nhà sáng lập chủ nghĩa xã hội khoa học cho rằng: Các nước lạc hậu với sự giúp đỡ của giai cấp vô sản đã chiến thắng có thể rút ngắn được quá trình phát triển: “với sự giúp đỡ của giai cấp vô sản đã chiến thắng, các dân tộc lạc hậu có thể rút ngắn khá nhiều quá trình phát triển của mình lên xã hội xã hội chủ nghĩa và tránh được phần lớn những đau khổ và phần lớn các cuộc đấu tranh mà chúng ta bắt buộc phải trải qua ở Tây Âu"" C.Mác, khi tìm hiểu về nước Nga cũng chỉ rõ: “Nước Nga có thể không cần trải qua đau khổ của chế độ (chế độ tư bản chủ nghĩa - TG) mà vẫn chiếm đoạt được mọi thành quả của chế độ ấy

Vận dụng và phát triển quan điểm của C Mác và Ph.Ăngghen trong điều kiện mới, sau cách mạng tháng Mười, V.I.Lênin khẳng định: “với sự giúp đỡ của giai cấp

vô sản các nước tiên tiến, các nước lạc hậu có thể tiến tới chế độ xô - viết, và qua những giai đoạn phát triển nhất định, tiến tới chủ nghĩa cộng sản không phải trải qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa (hiểu theo nghĩa con đường rút ngắn - TG)*