Bài tập lớn học phần tôn giáo và xã hội đề tài những mâu thuẫn cơ bản của thời đại hiện nay

Đó chính là cách phân định xã hội bằng đời đại, bằng việc dựa vào những tiêu chí, tiêu chuẩn nhất định để phân kỳ lịch sử và từ đó đặt tên cho nó.Việc nhận thức rõ rang và xác định đúng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI

_KHOA SƯ PHẠM_

BÀI TẬP LỚN HỌC PHẦN: TÔN GIÁO VÀ XÃ HỘI

ĐỀ TÀI: NHỮNG MÂU THUẪN CƠ BẢN CỦA THỜI ĐẠI HIỆN

NAY

Hà Nội, 2022

I Mở đầu

Lịch sử phát triển của loài người vẫn thường được đo bằng những khái niệm thời gian như thiên niên kỷ, thế kỷ, thập kỷ, năm, tháng, ngày, giờ…

Nhưng bên cạnh đó, vẫn còn có cách đo khác sâu sắc hơn, ý nghĩa hơn và đặc biệt nó có tính khái quát cụ thể, chi tiết hơn những cách trên Đó chính là xác định sự phát triển của xã hội loài người bằng những chuyển biến, những thay đổi

có tính bước ngoặt, những quyết định quan trọng được bắt đầu bởi những sự kiện báo hiệu sự chuyển hóa về chất của đời sống xã hội Đó chính là cách phân định xã hội bằng đời đại, bằng việc dựa vào những tiêu chí, tiêu chuẩn nhất định

để phân kỳ lịch sử và từ đó đặt tên cho nó.Việc nhận thức rõ rang và xác định đúng đắn được thời đại có ý nghĩa vô cùng quan trọng bởi nó sẽ giúp con người

ta nhận biết được rõ rang những nấc thang phát triển của xã hội, nắm bắt được những yếu tố có tính ổn định và lâu dài trong một thế giới đầy biến động như ngày nay; đồng thời cũng sẽ giúp ta tìm thấy được những xu hướng tất yếu trong

vô vàn những hiện tượng phức tạp mang tính ngẫu nhiên của đời sống xã hội con người

Mỗi quốc gia, mỗi dân tộc và đặc biệt hơn hết là mỗi nền chính trị, nền kinh tế khác nhau cần phải biết rõ được hiện tại mình đang sống trong thời đại nào; thời đại ấy có đặc điểm, tính chất, nội dung và xu thế phát triển của nó là

gì Nhận biết được điều đó cũng đồng thời với việc ta hiểu rõ được thời đại mà

ta đang sinh sống và nó sẽ dẫn ta tới đâu, từ đó giúp ta nhìn xa trông rộng, hoàn thiện bản than, nắm bắt được khuynh hướng phát triển và quy luật xoay vần của nhân loại để dựa vào đó lựa chọn được hướng đi đúng đắn, phù hợp với cả bản thân lẫn sự phát triển của lịch sử Qua đó, ta vừa được dự báo, vừa đoán định được để lường trước những thách thức, khó khăn phức tạp; tránh được những vấp ngã sai lệch trên con đường mà ta đã chọn Ta sẽ bỏ qua được những chao đảo hay tránh sự cuốn trôi của dòng nước phong ba bão táp của dòng nước chính trị đời sống Có như vậy đất nước mới có thể phát triển mạnh mẽ, dân giàu thì

nước ắt sẽ mạnh; thoát được cảnh đói nghèo, gìn giữ được bình yên, hạnh phúc cho nhân dân và đất nước

Vậy câu hỏi đặt ra ở đây chính là “Những mâu thuẫn cơ bản trong thời đại ngày nay và những đối sách nào để chúng ta cùng tồn tại, phát triển trong mâu thuẫn đó” sẽ là đề tài mà em lựa chọn để đi sâu phân tích với mong muốn hiểu

rõ hơn vấn đề này

II Quan niệm về thời đại

Sự phân chia các thời đại trong lịch sử nhân loại chưa từng là một việc đơn giản, nó có những tiêu chí, xuất phát từ những cơ sở khác nhau Chính vì vậy, có

vô vàn cách phân chia và cách hiểu về thời đại Nhìn chung, tất cả các cách phân chia đều có đặc điểm chung là tính khái quát cao, đều có những căn cứ và những yếu tố hợp lý nhất định nhưng đâu đó vẫn còn tồn tại cách nhìn phiến diện, chỉ nhấn mạnh được một vài khía cạnh nổi bật của sức sản xuất, lao động mà không chỉ ra được tính chất tổng hòa của đời sống xã hội và hơn hết là không nêu được động lực chính của sự phát triển lịch sử xã hội

1 Khái niệm

Dựa trên cơ sở phương pháp luận biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

để phân tích lịch sử xã hội, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lenin đã xem xét vấn đề thời đại một cách khoa học, phù hợp với sự vận động và phát triển của lịch sử loài người Họ coi hình thái tồn tại thực tế xã hội là hình thái kinh tế

- xã hội từ thấp đến cao Theo Mác và Ăng-ghen, lịch sử phát triển xã hội loài người cho đến thế kỷ XIX là các hình thái: cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô

lệ, phong kiến và tư bản chủ nghĩa Từ đó, họ đã rút ra kết luận là hình thái kinh

tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa tất yếu sẽ thay thế hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa

Như vậy, có thể hiểu thời đại theo 2 nghĩa: nghĩa rộng và nghĩa hẹp

Theo nghĩa rộng, thời đại là một khái niệm chính trị - kinh tế - xã hội khái quát tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại, là quãng thời gian dài lâu để chỉ

ra sự phân kỳ lịch sử xã hội mà từ đó sẽ dẫn đến nấc thang cao hơn, tiến bộ hơn, vượt bậc hơn và phủ định nấc thang cũ, sự lạc hậu để mở đường và bắt đầu cho

sự phát triển một thời đại mới Sau Cách mạng Tháng Mười Nga, nhân loại đã bắt đầu một thời đại mới: thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới

Thời đại theo nghĩa hẹp là khái niệm về thời gian để chỉ xu thế và nội dung phát triển trên các phương tiện kinh tế, văn hóa, kho học kỹ thuật, công nghệ…

2 Nội dung cơ bản của thời đại

Trong tư tưởng ngày nay, chúng ta đã và đang sử dụng những khái niệm đồng nghĩa như: thời đại ngày nay, thời đại mới, thời đại chúng ta…

Theo quan điểm của V.I.Lenin, nội dung của thời đại mới là xóa bỏ giai cấp

tư sản và chế độ tư bản chủ nghĩa, đồng thời thiết lập những cơ sở của xã hội mới là xã hội xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa Đây là quá trình lịch sử lâu dài, bắt đầu từ Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga, sau đó là những cuộc cách mạng ở nhiều nước khác trên thế giới Dựa trên quan điểm của V.I Lênin, Hội nghị đại biểu các Đảng Cộng sản và công nhân trong năm 1957

và năm 1960 đã xác định nội dung căn bản của thời đại chúng ta là sự quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản trên phạm vi toàn thế giới được mở đầu từ cuộc Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga vĩ đại

Nội dung thời đại cốt lõi có hai vấn đề mấu chốt

Một là, thời đại hiện nay là thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới

Hai là, thời đại được mở ra từ Cách mạng Tháng Mười Nga Nhận định về nội dung thời đại như vậy là sự khái quát mang tính lý luận và thực tiễn sâu sắc,

đầy tính thuyết phục, đã được sự nhất trí cao trong phong trào cộng sản và công nhân quốc tế

Tuy nhiên, sau khi thể chế xã hội chủ nghĩa ở các nước Đông Âu và Liên

Xô sụp đổ, các thế lực thù địch lợi dụng sự kiện này để dấy lên một chiến dịch công kích, xuyên tạc chủ nghĩa Mác – Lenin, bài bác những luận điểm cơ bản nhất về thời đại với mục đích nhằm làm tiêu tan lý tưởng cộng sản trong tâm trí nhân loại

Mặc dù tình hình thế giới trong giai đoạn hiện nay và thời gian sắp tới sẽ có nhiều biến đổi, có thể là thay đổi một cách khôn lường nhưng bản chất của thời đại mãi mãi sẽ trường tồn theo thời gian, không thay đổi Tình hình cụ thể trong từng thời kỳ, từng giai đoạn của thế giới sẽ có những biến động nhưng điều đó

sẽ không làm ảnh hưởng đến nội dung của thời đại; nhân loại vẫn đang trong thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội Các mâu thuẫn cơ bản trên thế giới vẫn tồn tại và phát triển, có những mặt sâu sắc, ý nghĩa hơn; nội dung và hình thức biểu hiện có nhiều nét sáng tạo, tươi mới hơn Đấu tranh dân tộc và đấu tranh giai cấp vẫn diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau

3 Tính chất của thời đại ngày nay

Sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại đã tác động mạnh mẽ và trực tiếp đến đời sống nhân dân các nước, nó đã và đang đẩy mạnh xu thế toàn cầu hóa, đưa đến những thuận lợi Đồng thời đặt ra được những thách thức cho nhiều nước, đặc biệt là những nước chậm phát triển và đang phát triển

Chủ nghĩa xã hội, phong trào cộng sản và công nhân lâm vào khủng hoảng thoái hóa làm thay đổi so sánh lực lượng trên trường quốc tế Chình vì vậy, nó tác động đến sự vận động của thời đại, nhưng điều đó không ảnh hưởng tới tính chất cốt lõi của thời đại

Nguy cơ chiến tranh thế giới hủy diệt đã bị đẩy lùi Những xung đột vũ trang, chiến tranh cục bộ, xung đột về sắc tộc và tôn giáo vẫn tồn tại, xuất hiện ở nhiều nơi

Cộng đồng thế giới đứng trước những khó khan, thách thức toàn cầu cấp bách; đòi hỏi các nước phải có sự hợp tác đa phương để giải quyết Và chỉ có sự hợp tác đa phương mới có thể giải quyết được triệt để những vấn đề ấy

Cùng với sự phân cực tính chỉnh thể của thế giới đang ngày càng gia tang, các nước có chế độ chính trị khác nhau vừa hợp tác vừa đấu tranh để cùng tồn tại hòa bình, từ đó hình thành nên các khu vực tập trung cho sự phát triển

4 Những mâu thuẫn cơ bản trong thời đại ngày nay

Nhịp độ chuyển biến của thế giới nhanh chóng đến mức khó hình dung Quá trình đó làm cho tính chất của thời đại càng phức tạp thêm bởi những biểu hiện mới của nó

Sau khi Liên Xô tan rã, chủ nghĩa tư bản thay đổi chiến lược ra sức lợi dụng quá trình quốc tế hóa và toàn cầu hóa để tư bản hóa toàn thế giới Đó là sự

áp đặt giá trị, đồng hóa thế giới theo màu sắc tư bản chủ nghĩa; là sự đe dọa, chà đạp, phá vỡ các giá trị truyền thống của các dân tộc và các quốc gia có chủ quyền Vì thế, vấn đề nổi bật trên đời sống chính trị quốc tế hiện nay là các tầng lớp, giai cấp bị áp bức, bóc lột và các dân tộc, các quốc gia độc lập quyết tâm chống lại sự áp đặt và can thiệp, bảo vệ chủ quyền, bảo vệ giá trị truyền thống

và định hướng phát triển xã hội của mình Trong bối cảnh ấy, định hướng xã hội chủ nghĩa là xu hướng phát triển tất yếu của xã hội loài người

Quá trình toàn cầu hóa, một mặt, tạo điều kiện cho sự hội nhập và vươn lên của tất cả các nước, nhưng mặt khác, nó cũng là sự phân chia thành hai thái cực giàu ngèo, tạo thế độc quyền chưa từng thấy của các trung tâm công nghiệp phát triển trong các lĩnh vực tài chính, kỹ thuật công nghệ Do đó, một số nước "sinh sau đẻ muộn" khi bước vào quá trình công nghiệp hóa gặp rất nhiều khó khăn

Bản thân các nước tư bản phát triển cũng gặp nhiều thách thức lớn Do tư bản tập trung cao độ, do sự phụ thuộc lẫn nhau trong quá trình "toàn cầu hóa" ngày càng đi vào chiều sâu, trong khi đó các thể chế thuộc kiến trúc thượng tầng vẫn chưa vượt khỏi phạm vi các quốc gia, dân tộc tư sản, nên mâu thuẫn vốn có giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong xã hội tư bản không hề giảm,

mà ngày càng tăng

5 Những giai đoạn chính của thời đại ngày nay

Như Leenin và Đảng ta đã khẳng định tính quanh co, phức tạp trong sự vận động của lịch sử có khi tiến, khi lùi, và thời đại ngày nay cũng không nằm ngoài quy luật đó Song, có thể chia thời đại ngày nay thành 4 giai đoạn như sau:

Giai đoạn thứ nhất – từ sau cách mạng Tháng Mười Nga (năm 1917) tới kết thúc chiến tranh thế giới lần thứ hai năm 1945: Chủ nghĩa xã hội mới hình thành trên phạm vi một số nước như Liên Xô, Mông Cổ… Đặc trưng chủ yếu của giai đoạn này là sự ra đời của nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên, một chế độ do nhân dân lao động làm chủ, mở ra khả năng xây dựng chủ nghĩa xã hội trên một nước Cách mạng Tháng Mười đã khai sinh ra chế dộ mới đầu tiên ở nước Nga Sức sống của chế độ mới đã giúp nhân dân lao động Nga đứng vững trong cuộc nội chiến, đập tan âm mưu can thiệp của chủ nghĩa đế quốc, mở đầu cho phong trào giải phóng dân tộc mạnh mẽ, nhà nước Xô Viết và chế độ Liên bang Xô Viết được củng cố Đặc biệt, nhân dân Liên Xô đã đánh bạo chủ nghĩa phát xít trong chiến tranh thế giới thứ 2, cứu nhân loại khỏi cảnh thảm họa của chủ nghĩa phát xít

Giai đoạn thứ hai – từ sau 1945 tới đầu những năm 1970: Đây là giai đoạn chủ nghĩa xã hội được mở rộng và phát triển thành hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới, bao gồm trên chục nước, trải rộng từ Châu Âu, Châu Á đến Châu Mỹ - La tinh Cùng với những thành tựu to lớn của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa

về kinh tế, xã hội, văn hóa, khoa học kĩ thuật… hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới đã trở thành chỗ dựa vững chắc cho phong trào đấu tranh vì hòa bình, tiến

bộ trên thế giới, đẩy lùi nguy cơ chiến tranh và những thế lực phản động quốc tế

Đồng thời những thành tựu xây dựng chủ nghĩa của các nước xã hội chủ nghĩa

đã cổ vũ mạnh mẽ phong trào đấu tranh vì dân sinh, dân chủ, tiến bộ trong xã hội của các nước tư bản chủ nghĩa Từ đó đã động viên nhân dân các nước thuộc địa đứng lên đấu tranh giải phóng dân tộc Nhờ đó, trong những năm 60 của thế

kỷ XX đã có khoảng 100 quốc gia giành được độc lập dân tộc với những mức độ khác nhau, trong đó nhiều nước đã lựa chọn con đường đi lên chủ nghĩa xã hội Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đó, ở cuối giai đoạn này cũng bắt đầu xuất hiện những bất hòa giữa các nước xã hội chủ nghĩa, giữa các Đảng cộng sản và công nhân trong phong trào cộng sản và công nhân quốc tế Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Tôi càng tự hào với sự lớn mạnh của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế bao nhiêu, thì tôi càng đau lòng bâý nhiêu vì sự bất hòa hiện nay giữa các đảng an hem” (Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 2, NXB CTQG, 1990)

Giai đoạn thứ ba – từ cuối những năm 1970 đến cuối những năm 1980: Đây

là giai đoạn có nhiều nước xã hội chủ nghĩa rơi vào tình trạng trì trệ, khủng hoảng nhất là trong lĩnh vực kinh tế - xã hội, đời sống nhân dân khó khan, bên cạnh đó lại bị các thế lực thù địch phối hợp với các thế lực phản động bên trong tấn công làm sụp đổ chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô Sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô có nhiều nguyên nhân, song nguyên nhân sâu xa là những sai lầm của các đảng cộng sản, các nhà nước xã hội chủ nghĩa, sự chống phá quyết liệt của kẻ thù và sự phản bội của một số người cộng sản, chứ hoàn toàn không phải là sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội và

lý luận khoa học về chủ nghĩa xã hội như một số người thường rêu rao Đây cũng là bài học kinh nghiệm trong quá trình đổi mới của các nước xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn hiện nay

Giai đoạn thứ tư – từ đầu những năm 1990 đến nay: Giai đoạn hiện nay, chủ nghĩa thế giới tạm thời thoái trào Nhiều Đảng cộng sản đã tan rã, ảnh

hưởng của chủ nghĩa xã hội trên phạm vi thế giới bị giảm sút nghiêm trọng, chủ nghĩa xã hội đang đứng trước những khó khăn thử thách chưa từng thấy Chủ

nghĩa tư bản hiện đại cùng các thế lực phản động quốc tế đã nhanh chóng lợi dụng tình hình đó, ra sức tấn công vào chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa Mác – Lenin bằng tram phương nghìn kế với những thủ đoạn rất thâm đọc hòng nhằm xóa bỏ chủ nghĩa Mác – Lenin và các nước xã hội chủ nghĩa còn lại với mục đích xác lập vị trí thống trị tuyệt đối của chủ nghĩa tư bản trên thế giới Lịch sử thế giới đang trải qua những bước quanh co, phức tạp đồng thời cũng đặt ra những thử thách to lớn cho chủ nghĩa xã hội, phong trào cộng sản và công nhân quốc tế Để vượt qua thử thách đó, các nước xã hội chủ nghĩa còn lại phải tự đổi mới, cải cách để phát triển Những người cộng sản ở các nước thuộc Liên Xô trước đây và các nước Đông Âu hiện nay đã nhận rõ bộ mặt thật của kẻ thù, đang ra sức tập hợp lực lượng, tiến hành cuộc đáu tranh bền bỉ nhằm khôi phục những giá trị của chủ nghĩa xã hội để đưa đất nước trở lại con đường xã hội chủ nghĩa Sự thoái trào của chủ nghĩa xã hội hiện nay chỉ là tạm thời, sức sống và

xu hướng phát triển của chủ nghĩa xã hội không mất đi, chủ nghĩa xã hội vẫn là

sự lựa chọn duy nhất và phù hợp với quy luật khách quan của lịch sử thế giới trong thời đại hiện nay

III Phân tích chi tiết các mâu thuẫn trong thời đại ngày nay

Thời đại ngày nay chứa đựng nhiều mâu thuẫn, trong đó nổi lên 4 mâu thuẫn cơ bản Các mâu thuẫn này tồn tại trong suốt thời đại quá độ từ chủ nghĩa

tư bản lên chủ nghĩa xã hội

1 Mâu thuẫn giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội

Mâu thuẫn giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản là mâu thuẫn cơ bản quyết định nội dung, tính chất của thời đại hiện nay bởi sự vận động của mâu thuẫn này tác động tới những mâu thuẫn còn lại Đồng thời cũng là mâu thuẫn

cơ bản nhất, nổi cộm nhất của thời đại, mâu thuẫn giữa hai chế độ chính trị đối lập Nó xuyên suốt thời đại từ khi Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga thành công cho đến lúc chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản được xác lập trên phạm vi toàn thế giới, chủ nghĩa tư bản hòan toàn bị thủ tiêu Thực tiễn lịch

sử từ sau Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga đến nay đã xác nhận

mâu thuẫn này Đây là mâu thuẫn giữa hai lực lượng chủ yếu, hai chế độ xã hội, giữa hai con đường, hai xu hướng phát triển đối lập nhau chính là chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản trên phạm vi thế giới Một khi chủ nghĩa xã hội vững mạnh, phong trào công nhân trên thế giới phát triển, thì cuộc đấu tranh của nhân dân lao động trên toàn thế giới vì hòa bình, ổn định được phát triển

Đây là mâu thuẫn nổi bật, xuyên suốt từ khi Cách mạng Tháng Mười thành công Chính vì vậy, chủ nghĩa đế quốc đã tìm mọi cách xóa bỏ chủ nghĩa xã hội trên thế giới, từ khi nó ra đời đến nay Ngay sau Các mạng Tháng Mười, 14 nước đế quốc đã bao vây nhằm tiêu diệt nước Nga Xô – viết Tiếp theo là Chiến tranh Thế giới lần thứ hai, chủ nghĩa Phát – xít cũng muốn tiêu diệt Liên Xô Cuộc chiến tranh lạnh, thế giới tư bản tìm mọi cách cô lập các nước xã hội chủ nghĩa, bằng cách tiến hành bao vây kinh tế, đẩy mạnh chạy đua vũ trang với mong muốn làm suy yếu những nước này để đi đến xóa bỏ hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa

Sự vận động và giải quyết mâu thuẫn này có tác động, chi phối tới những mâu thuẫn còn lại của thời đại Mặc dù ngày nay, một số nước xã hội chủ nghĩa

đã có quan hệ ngoại giao, quan hệ kinh tế và nhiều quan hệ khác với các nước tư bản chủ nghĩa Điều đó không có nghĩa là mâu thuẫn giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản dịu đi hoặc không còn nữa Trái lại, mâu thuẫn giữa hai chế độ này đang biểu hiện dưới dạng mới là vừa hợp tác, vừa đấu tranh, trong đấu tranh

có hợp tác trên nhiều phương diện

Hiện nay, một số nước xã hội chủ nghĩa đã có quan hệ ngoại giao, quan hệ kinh tế và nhiều quan hệ khác với các nước tư bản chủ nghĩa Điều đó không có nghĩa là mâu thuẫn giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản dịu đi hay không còn nữa Trái lại, mâu thuẫn giữa hai chế độ xã hội này biểu hiện dưới dạng mới

là vừa hợp tác, vừa đấu tranh trên nhiều phương diện Ta cần phải ý thức rõ điều

đó, không được mơ hồ, mất cảnh giác với âm mưu “diễn biến hòa bình” của các thế lực thù địch chống phá chủ nghĩa xã hội