GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT BA NHÀ THỜ CÔNG GIÁO cổ tại NINH BÌNH, PHÚ yên, hồ CHÍ MINH

Các nhà thờ Công giáo vốn nổi tiếng khắp nơi về sự rập khuôn cứng nhắc theo lối kiến trúc gothic cao vút có đỉnh tháp nhọn hoắt, thì ở Việt Nam, từ thế kỷ XIX cũng đã có những ngôi nhà t

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT CÔNG NGHIỆP

-o0o -

ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU

GIÁ TR Ị NGHỆ THUẬT BA NHÀ THỜ CÔNG GIÁO C Ổ TẠI NINH BÌNH, PHÚ YÊN, HỒ CHÍ

MINH

SINH VIÊN TH ỰC HIỆN: PHẠM MAI CHI

MÃ SINH VIÊN: 2175801080021 CHUYÊN NGÀNH: NỘI THẤT

HÀ N ỘI – 2021

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT CÔNG NGHIỆP

ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU

GIÁ TR Ị NGHỆ THUẬT BA NHÀ THỜ CÔNG GIÁO C Ổ TẠI NINH BÌNH, PHÚ YÊN, HỒ CHÍ

MINH

GI ẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN: Phan Hồng Giang SINH VIÊN TH ỰC HIỆN: Phạm Mai Chi

MÃ SINH VIÊN: 2175801080021 SĐT: 0899255343

CHUYÊN NGÀNH: N ỘI THẤT

HÀ NỘI – 2021 -o0o -

MỤC LỤC

PHẦN 1: KHÁI QUÁT VỀ ĐỀ TÀI

1 Tên đề tài 5

2 Lý do ch ọn đề tài 5

3 L ịch sử nghiên cứu 5

4 M ục tiêu nghiên cứu 6

5 Ph ạm vi nghiên cứu 6

6 M ẫu khảo sát 6

7 V ấn đề nghiên cứu 6

8 Gi ả thuyết khoa học 6

9 Phương pháp chứng giả thuyết khoa học 6

10 D ự kiến luận cứ: 7

10.1 Lu ận cứ lý thuyết: 7

10.2 Lu ận cứ lý thuyết 9

PH ẦN 2: DỰ KIẾN BÀI BÁO CÁO TÀI LIỆU THAM KHẢO TÀI LI ỆU THAM KHẢO……….….18

DANH M ỤC HÌNH VẼ

Trang

Hình 1.1……… 10.

Hình 2.1……… 11.

Hình 3.1 ……… 13.

Hình 3.2 ……… 14.

Hình 3.3 ……… 14

Hình 3.4 ……… 15.

Hình 3.5 ……… 16

PH ẦN 1: KHÁI QUÁT VỀ ĐỀ TÀI

1 Tên đề tài

Giá trị nghệ thuật ba nhà thờ Kito giáo cổ tại Ninh Bình, Phú Yên và Thành phố Hồ Chí Minh

2 Lý do chọn đề tài

Việt Nam là một quốc gia đa tôn giáo, có cả tôn giáo nội sinh và ngoại lai, việc tiếp

nhận các tôn giáo ngoại lai trong đó có Công giáo gắn với hoàn cảnh chính trị – xã hội, về

lịch sử tiếp nhận và những yếu tố khác

Về thời gian, Việt Nam tiếp xúc với Công giáo và văn hóa Công giáo từ khá lâu Trong đó tính cách quốc tế của việc truyền giáo ở Việt Nam đã dẫn đến những điều kiện thuận lợi để người Việt Nam tiếp thu văn minh phương Tây và văn hóa Công giáo Các

loại hình văn hóa mới ở Việt Nam tương đối tiêu biểu ở hình loại và những kết quả trong

thực tiễn, từ kiến trúc, nghề in, báo chí, văn học, đến sân khấu, kịch, điêu khắc, nghệ thuật… đã xuất hiện mhiều nét mới lạ Cùng với thời gian dần dần Công giáo đã trở thành

mạch sống bên trong bản sắc dân tộc

Các nhà thờ Công giáo vốn nổi tiếng khắp nơi về sự rập khuôn cứng nhắc theo lối

kiến trúc gothic cao vút có đỉnh tháp nhọn hoắt, thì ở Việt Nam, từ thế kỷ XIX cũng đã có

những ngôi nhà thờ được xây dựng với lối kiến trúc và trang trí hoàn toàn độc đáo theo

kiểu Việt Nam, nhìn thoáng qua chẳng khác gì những ngôi chùa, mà nhà thờ Phát Diệm là

một điển hình với tháp thấp trải rộng có mái cong Ngoài cây thánh giá để phân biệt giữa ngôi chùa và ngôi thánh đường, ta cũng phải nhìn nhận đến những nét hoa văn, những bức phù điêu hay những pho tượng… tất cả đều hài hòa, tạo nên một nét rất riêng biệt trong sự thánh thiện trang nghiêm của đạo Công giáo

Nhà thờ Phát Diệm (Ninh Bình) là một trong những công trình kiến trúc độc đáo của

Việt Nam và đồng thời cũng là một trong những nhà thờ Công giáo vào loại cổ nhất ở Đông Nam Á Khác hẳn với hình ảnh phổ biến của nhà thờ theo kiểu châu Âu, nhà thờ

lớn Phát Diệm mang dáng dấp của một ngôi chùa với kiến trúc thấp trải rộng, mái cong mang tính dân tộc rõ nét

Đến với Phát Diệm, ta gặp lại cách bố trí quen thuộc của các ngôi thánh đường Công giáo Vẫn tháp chuông, rồi nhà thờ với lối vào chính theo chiều dọc, giếng rửa tội, toà

giảng, gian cung thánh, thế nhưng tất cả đều đã được biến đổi Kiến trúc truyền thống

Việt Nam đã được sắp đặt lại cho phù hợp với các lễ nghi Công giáo, và kiến trúc các ngôi nhà thờ Châu Âu đã được khoác cho một tấm áo Việt Nam

Tôi chọn đề tài cho đề cương nghiên cứu lần này là: “Giá trị nghệ thuật ba nhà thờ Kito giáo cổ tại Ninh Bình, Phú Yên và Thành phố Hồ Chí Minh”

3 Lịch sử nghiên cứu

Cuốn sách “Nhà thờ Chính tòa Đức Bà Sài Gòn qua dòng thời gian 1880 – 2015”,

99 trang, do Tòa Tổng Giám Mục Thành phố Hồ Chí Minh phát hành Sách in xong và nộp lưu chiểu quý III năm 2015 Giúp người đọc có dịp được tìm hiểu một cách khá cặn

kẽ về Nhà thờ Đức Bà, một trong những biểu tượng của Sài Gòn xưa, bên cạnh những công trình kiến trúc của người Pháp còn để lại như tòa nhà Bưu Điện Thành phố, chợ Bến Thành

4 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu giá trị nghệ thuật của ba nhà thờ Kito giáo cổ tại Ninh Bình, Phú Yên,

Hồ Chí Minh đã góp phần xây dựng nét đẹp trong kiến trúc Việt Nam

5 Phạm vi nghiên cứu

- Ph ạm vi nghiên cứu về mặt không gian: Ba nhà thờ Kito giáo cổ tại Ninh Bình,

Phú Yên, Hồ Chí Minh

- Ph ạm vi nghiên cứu về mặt thời gian: Từ khi thành lập đến năm 2021

- Ph ạm vi nghiên cứu về mặt nội dung: Nghiên cứu kiến trúc, hoa văn, phong cách

thiết kế, các giá trị nghệ thuật

6 Mẫu khảo sát

- Nhà thờ Phát Diệm (Ninh Bình)

- Nhà thờ Mằng Lăng (Phú Yên)

- Nhà thờ Đức Bà ( Hồ Chí Minh)

7 Vấn đề nghiên cứu

Ba nhà thờ Kito giáo cổ tại Ninh Bình, Phú Yên, Hồ Chí Minh có những giá trị nghệ thuật gì, và những đóng góp về nghệ thuật của ba công trình đối với kiến trúc và nghệ thuật nước nhà?

8 Giả thuyết khoa học

Giá trị nghệ thuật của ba nhà thờ cổ tại Ninh Bình, Phú Yên Hồ Chí Minh như sau: -Mục đích của việc xây dựng nhà thờ và lối thiết kế của ba nhà thờ cổ

- Giúp chung ta hiểu được một cách khái quát về vẻ đẹp kiến trúc cổ của Việt Nam cũng như kiến trúc cổ của phương Tây

- Những đóng góp mà nhà thờ cổ đem lại về giá trị nghệ thuật cho nền nghệ thuật nước nhà Việt Nam

9 Phương pháp chứng giả thuyết khoa học

Để làm rõ luận điểm, trong đề cương nghiên cứu, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: tổng hợp từ một số nguồn chính thống về các đề

tài có liên quan: các công trình nghiên cứu, các bài viết trên tạp chí, tập san chuyên ngành, các bài viết trên trang thông tin điện tử… để có những thông tin toàn diện làm cơ

sở nghiên cứu

- Phương pháp quan sát: đi tham quan, chụp ảnh về những hoa văn trang trí có giá trị

nghệ thuật cao góp phần lớn cho công trình

- Phương pháp phỏng vấn sâu, hỏi ý kiến chuyên gia; đánh giá về tạo hình, tính thẩm

mỹ của ba công trình

10 Dự kiến luận cứ:

10.1 Lu ận cứ lý thuyết:

- Khái niệm nghệ thuật và giá trị nghệ thuật:

Nghệ thuật là một loạt những hoạt động khác nhau của con người và những sản phẩm do những hoạt động đó tạo ra Kiến trúc thường được xem là một trong các nghệ thuật thị giác; tuy nhiên, giống như các loại hình nghệ thuật trang trí, nó liên quan đến sự sáng tạo ra các vật thể cho những công dụng cụ thể, một điều hoàn toàn khác với, chẳng hạn, hội họa Âm nhạc, kịch, điện ảnh, múa, và những môn nghệ thuật trình diễn khác, cũng như văn chương, và những phương tiện truyền thông tương tác, được bao gồm trong một định nghĩa rộng hơn về nghệ thuật, gọi chung là các môn nghệ thuật và đem lại những giá trị nghệ thuật khác nhau (theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia)

- Nhà thờ công giáo gồm có những thành phần sau :

+ Nhà thờ chính: Là nơi diễn ra các nghi lễ thờ phượng: thánh lễ hàng ngày, cầu nguyện, chầu thánh thể, thực hiện các bí tích

+ Cung Thánh: Là nơi linh mục chủ tế thực hiện các nghi lễ Cung thánh thường ở vị trí trang trọng và cao hơn để giáo dân có thể theo dõi thánh lễ

+ Cung thánh bao gồm :

• Bàn thờ: Là nơi quan trọng nhất của nhà thờ, dùng để cử hành phụng vụ Thánh Thể , và thường được làm bằng đá

• Giảng đài: Nơi cử hành phụng vụ Lời Chúa, dùng để đọc các bài đọc trong thánh

lễ, xướng Thánh Vịnh Đáp Ca, đặc biệt là dùng để công bố Tin mừng, giảng lễ

• Ghế chủ tọa: Chỗ ngồi cho vị chủ tế Thánh lễ

+ Ngoài ra còn có :

• Giếng rửa tội: Nơi cử hành bí tích Rửa tội

• Tòa giải tội: Cử hành bí tích Hòa Giải

• Phòng áo lễ : Là nơi để các linh mục thay áo trước khi cử hành thánh lễ

• Phần dành cho những giáo dân dự thánh lễ , có các hàng ghế ngồi, quỳ

+ Xung quanh nội thất nhà thờ chính luôn có 14 chặng Đàng Thánh giá, là tranh hay tượng mô tả lại Cuộc thương khó của Giêsu

+Tháp chuông : Có thể cùng một kiến trúc với nhà thờ chính hoặc là một kiến trúc độc lập Thường hạng mục này là cao nhất trong công trình, trên đó có Thánh giá Nhà thờ đổ chuông để báo giờ lễ cho giáo dân hoặc trong các dịp lễ quan trọng

-Các thành phần phụ trợ (có thể có hoặc không) :

+Đài Đức Mẹ

+Các tượng đài khác

+Hang đá

+Nhà xứ(hay nhà mục vụ giáo xứ) là nơi hội họp điều hành giáo xứ, cũng có các phòng cho giáo sĩ ở và làm việc

Ngoài ra có thể có các công trình khác như phòng học giáo lý, nhà hài cốt (nơi đặt các hũ tro cốt người chết) , nhà sách

(theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia)

- Các giá trị nghệ thuật mà Nhà thờ Công giáo đem lại:

Là những công trình kiến trúc có một không hai với những giá trị kiệt xuất về lịch sử, văn hoá, kiến trúc và mỹ thuật Một thành phần hiếm có của đô thị và kiến trúc thủ đô góp phần tạo lập bộ mặt đất nước ta ngày nay trong lĩnh vực văn hoá, tạo ra những tiền đề cần thiết cho sự mở rộng giao lưu văn hoá, trong công cuộc phát triển kinh tế xã hội hiện nay

- Kiến trúc Kito giáo

Cuộc sống tinh thần và trí tuệ tập trung vào quanh nhà thờ Kitô giáo, vì vậy các kiến trúc sư ngoài thiết kế các nhà thờ, tu viện còn thiết kế các công trình tôn giáo khác, như lâu đài, pháo đài và các công trình phi tôn giáo được thiết kế Kiến trúc Giáo hội là một thuật ngữ đề cập đến kiến trúc của các tòa nhà và nhà thờ Thiên chúa giáo Loại kiến trúc này đã phát triển hơn 2.000 năm qua nhờ tôn giáo Kitô vì luôn đổi mới, và bắt chước các

phong cách kiến trúc khác, cũng như bằng cách đáp ứng nhu cầu niềm tin, thực hành và truyền thống của riêng từng địa phương Từ sự ra đời của Kitô giáo cho đến nay, Kitô giáo đã có tác động đến sự phát triển kiến trúc thông qua những chòm sao Kitô của các nhà thờ của kiến trúc Đông La Mã, nhà thờ và tu viện La Mã, nhà thờ Gothic và nhà thờ Phục hưng Kiến trúc Kitô giáo đã giúp phát triển kỹ thuật, nghệ thuật

Có lẽ chủ đề đáng chú ý nhất của kiến trúc Kitô giáo là thánh đường nói chung và nhà thờ nói riêng, hình thức cấu trúc phức tạp hình cá voi thường được tìm thấy rất nhiều trong các nhà thờ lớn, và ít hơn trong các giao xứ Họ có xu hướng biểu hiện một mức độ cao hơn của phong cách kiến trúc đương đại và làm việc với một số lượng lớn các thợ thủ công Một số nhà thờ và tu viện, là một trong những công trình nổi tiếng nhất trong nghệ thuật kiến trúc trên thế giới

Kiến trúc Kitô hữu được phát triển trong những thế kỷ đầu tiên của Kitô giáo có những nét của một số nền văn hóa kiến trúc và phong cách trong khu vực ở châu Âu và Trung Đông Nhưng hầu hết các kiến trúc sư Thiên chúa giáo đầu tiên bị ảnh hửng bởi văn hóa kiến trúc La Mã, sử dụng các nút kiến trúc và hầm, và thiết kế các hội trường La

Mã lớn, được sử dụng cho các cuộc họp công cộng, cụ thể là nhà thờ

• Nhà thờ Thánh Phêrô, được xây dựng khoảng năm 330 Sau Công nguyên là nhà thờ Thiên chúa giáo đầu tiên và quan trọng nhất, nằm ở cùng một nơi với Giáo hội Thánh Phêrô hiện tại ở Roma Nó được xây dựng bằng đá Bên trong, nó được trang trí bằng tranh khảm và tranh bích họa ngoài trời, khảm ghép các mảnh thủy tinh, đá cẩm thạch hoặc đá bình thường kết hợp với nhau tạo thành một bức tranh,

và các bức tranh thạch cao được thi công trên thạch cao ướt

Một số nhà thờ Thiên chúa giáo ban đầu vẫn còn tồn tại, bao gồm: Nhà thờ Chúa giáng sinh ở Bê-lem, một trong những nhà thờ lâu đời nhất trên thế giới (theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia)

10.2 Lu ận cứ thực tiễn

Đã từ lâu, Nhà thờ đá Phát Diệm không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh chung của bà con giáo dân trong vùng Kim Sơn, mà còn là công trình kiến trúc đặc sắc thu hút du khách gần

xa đến tham quan, chiêm ngưỡng Bởi đây không chỉ là một công trình kết hợp hài hòa, đặc sắc giữa nghệ thuật kiến trúc phương Đông và phương Tây mà còn là một kỳ tích của thế hệ cha ông để lại cho đời sau

Hình 1.1: Nhà thờ đá Phát Diệm nhìn từ trên cao Ảnh: Vũ Đức Phương

https://baoninhbinh.org.vn/kien-truc-doc-dao-o-nha-tho-da-phat-diem/d2017051504092532.htm

Nhà thờ đá Phát Diệm được Chánh xứ Phát Diệm Phêrô Trần Lục (tức Cụ Sáu) - người được

bộ nhiệm làm Chánh xứ Phát diệm vào năm 1865 cho xây dựng vào những năm cuối thế kỷ

19 sau nhiều năm nghiên cứu, hoàn chỉnh phác thảo họa đồ và tập trung tài lực, vật lực

Nhà thờ được làm bằng chất liệu chủ yếu là đá và gỗ Trên từng phiến đá, phiến gỗ nhưnở hoa khoe sắc với các đường nét khắc trạm tinh xảo Đáng chú ý nhất là nghệ thuật điêu khắc đá vô cùng mềm mại, uyển chuyển, có những mảnh đá chỉ dày 3,5cm Cả khu kiến trúc gồm có 9 vỉ kèo với 9 giai thợ khác nhau, do vậy mỗi vỉ kèo mang một nét văn hóa riêng biệt, thể hiện khiếu thẩm mỹ phong phú của những người thợ thủ công lành nghề

Hơn nữa, nhà thờ được xây dựng toàn bằng đá mà không cần đến lõi bê tông cốt thép Phần khó nhất của công trình này là việc xử lý nền móng Do Kim Sơn vốn là vùng đất bãi bồi lầy lội nên Chánh xứ Phê rô Trần Lục phải cho khai thác và vận chuyển hàng ngàn tấn đá từ một quả núi ở Thanh Hóa đưa về chống lún, trong đó có những khối đá nặng đến 20 tấn Đồng thời, cụ Lục cũng cho khai thác và vận chuyển hàng mấy trăm cây gỗ lim từ rừng núi Nghệ

An về xây dựng công trình

Tuy nhiên, điều làm cho các nhà nghiên cứu văn hóa, kiến trúc sư say mê ở quần thể Nhà thờ Phát Diệm, là kiểu kiến trúc đình chùa phương Đông kết hợp hài hòa với lối kiến trúc Gôtic của phương Tây Cụ Sáu là người đã thiết kế, sáng tạo ra nhà thờ với những chi tiết vô cùng mới lạ Cũng có thể do cụ không phải là người theo đạo Thiên chúa mà theo đạo Phật nên

trong bản thiết kế của mình, cụ đã có sự kết hợp rất tài tình giữa kiến trúc nhà thờ phương Tây

và kiến trúc mái uốn cong như mái đình trong đạo phật

Tinh hoa nghệ thuật ở nhà thờ đá Phát Diệm còn thể hiện rõ sự hài hòa giữa nghệ thuật chạm khắc đá và nghệ thuật chạm khắc gỗ của Việt Nam như biểu tượng thánh giá (biểu trưng đạo Công giáo) ngự trên đài sen (biểu trưng Phật giáo), những chữ "vạn" của nhà Phật khắc trên mấy đóa hoa mân côi, các phù điêu đá, gỗ chạm khắc hình ảnh Chúa Jesus và các vị thánh; trong đó các vị thánh trang phục theo kiểu Việt nhìn thật sống động mà gần gũi, quen thuộc như xem tranh dân gian; cột đá chạm hình hoa sen biểu hiện các giai đoạn " sinh - lão - bệnh - tử" theo triết lý nhà Phật

Ấn tượng hơn nữa là Nhà thờ Trái tim Đức Mẹ được tạo dựng hoàn toàn bằng đá, cung thánh sơn son thếp vàng chói lọi với nhiều hoa văn, họa tiết chạm trổ tinh tế, công phu nhưng vẫn tạo cảm giác thật dịu dàng, yên bình bởi thiết kế bình dị và quen mắt theo nguyên lý Dịch học của phương Đông "trời tròn, đất vuông" Nơi đây còn có một câu Kinh thánh được chạm khắc lên đá bằng Việt ngữ thời sơ khai

Có thể nói, Quần thể Nhà thờ đá Phát Diệm là sự giao thoa, sự kết hợp hài hòa, tinh tế của lối kiến trúc nhà thờ phương Tây và kiến trúc truyền thống phương Đông Công giáo mang đức tin đến cho con người nhưng phong cách kiến trúc, không gian thờ tự mang đậm hình ảnh mái đình, ngôi chùa vốn đã ăn sâu vào tiềm thức của người Á Đông nói chung và người Việt Nam nói riêng, tạo nên sự bình an, che chở, đây cũng là biểu tượng của sự gặp gỡ giữa công giáo và truyền thống tín ngưỡng của dân tộc Việt Nam từ rất sớm

Giờ đây, Nhà thờ Phát Diệm đã trở thành điểm đến không thể bỏ qua đối với du khách trong nước và quốc tế khi đến với Ninh Bình

Hình 2.1: Nhà thờ Mằng Lăng - một trong những nhà thờ cổ nhất Việt Nam Ảnh: Văn Định