SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐỀ TÀI: MỘT SỐ GIẢI PHÁP TRIỂN KHAI THỰC HIỆN HIỆU QUẢ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ ĐỊNH KÌ MÔN NGỮ VĂN THPT THEO THÔNG TƯ 26/2020/TT- BGDĐT NHẰM PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI:
MỘT SỐ GIẢI PHÁP TRIỂN KHAI THỰC HIỆN HIỆU QUẢ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ ĐỊNH KÌ MÔN NGỮ VĂN THPT THEO THÔNG TƯ 26/2020/TT- BGDĐT NHẰM PHÁT TRIỂN
PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC HỌC SINH
LĨNH VỰC: NGỮ VĂN
Trang 2SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN TRƯỜNG THPT ĐÔ LƯƠNG 1- THPT ĐÔ LƯƠNG 3
_
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI:
MỘT SỐ GIẢI PHÁP TRIỂN KHAI THỰC HIỆN HIỆU QUẢ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ ĐỊNH KÌ MÔN NGỮ VĂN THPT THEO THÔNG TƯ 26/2020/TT- BGDĐT NHẰM PHÁT TRIỂN
PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC HỌC SINH
LĨNH VỰC: NGỮ VĂN
Người thực hiện: TRẦN THỊ BÍCH LIÊN
ĐẶNG ĐÌNH DŨNG NGUYỄN THỊ MƠ
Tổ bộ môn: Ngữ văn - Ngoại ngữ Thời gian thực hiện: Năm học 2021- 2022
Số điện thoại: 0986.606.037
Trang 3
MỤC LỤC
PHẦN MỘT: MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
2 Đối tượng nghiên cứu
3 Mục đích nghiên cứu:
4 Nhiệm vụ nghiên cứu
5 Phương pháp nghiên cứu
6 Tổng quan và tính mới của đề tài
PHẦN HAI: NỘI DUNG
1 Cơ sở khoa học của đề tài
1.1 Cơ sở lí luận của đề tài
1 2 Cơ sở thực tiễn của đề tài
2 Giải pháp triển khai thực hiện hiệu quả kiểm tra đánh giá định
kì môn Ngữ văn THPT theo thông tư 26/2020/TT- BGDĐT nhằm phát triển phẩm chất năng lực học sinh
2.1 Xác định loại kiểm tra, đánh giá; hệ số điểm kiểm tra, đánh giá định kì môn Ngữ văn THPT theo thông tư 26/2020/TT- BGDĐT nhằm phát triển phẩm chất năng lực học sin
2.2 Xây dựng ma trận, đặc tả đề kiểm tra đánh giá định kì môn Ngữ văn THPT theo thông tư 26 nhằm phát triển phẩm chất năng lực học sinh 2.3 Xây dựng các dạng đề kiểm tra và tiêu chí kiểm tra đánh giá định kì môn Ngữ văn THPT theo thông tư 26/2020/TT- BGDĐT nhằm phát triển phẩm chất năng lực học sinh
2.3 Tiêu chí kiểm tra đánh giá định kì môn Ngữ văn THPT theo thông tư 26/2020/TT- BGDĐT nhằm phát triển phẩm chất năng lực học sinh
3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
3.1 Mục đích thực nghiệm
3.2 Tổ chức thực nghiệm
Trang 43.3 Phương pháp thực hiện
3.4 Thiết kế giáo án kiểm tra đánh giá định kì môn Ngữ văn THPT theo thông tư 26/2020/TT- BGDĐT nhằm phát triển phẩm chất năng lực học sinh
3.4.1 Đề bài kiểm tra giữa kì I
3.4.2 Đề bài kiểm tra cuối kì I
3.4.3 Đề bài kiểm tra giữa kì II
3.5 Kết quả thực nghiệm
3.6 Nhận xét kết quả thực nghiệm
PHẦN III KẾT LUẬN
1 Quá trình nghiên cứu
2 Ý nghĩa của đề tài
3 Phạm vi ứng dụng của đề tài
4 Hướng phát triển của đề tài
5 Đề xuất, kiến nghị
5.1 Đối với Sở Giáo dục và Đào tạo
5.2 Đối với nhà trường
5.3 Đối với giáo viên
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
Trang 5BẢNG KÍ HIỆU VIẾT TẮT
GD & ĐT : Giáo dục và đào tạo GDPT : Giáo dục phổ thông
GV : Giáo viên
HS : Học sinh NLVH : Nghị luận văn học NLXH : Nghị luận xã hội Nxb : Nhà xuất bản SGK : Sách giáo khoa
Trang 6SGV : Sách giáo viên THPT : Trung học phổ thông
PHẦN MỘT: MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Giáo dục phổ thông Việt Nam hiện nay đang chuyển từ dạy học theo
hướng tiếp cận tri thức sang định hướng tiếp cận năng lực, phát triển phẩm chất người học Nghị quyết 29 của Đảng đã xác định rõ “đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh; nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn; phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời” Trong xu thế đổi mới của giáo dục phổ thông, Ngữ văn là môn học có tính đặc thù và có ưu thế trong việc phát triển phẩm chất, năng lực học sinh
Trong quá trình dạy học môn Ngữ văn, hoạt động kiểm tra đánh giá có
Trang 7vị trí, vai trò rất quan trọng Thông qua kiểm tra đánh giá, giáo viên có thể nắm bắt khả năng học sinh lĩnh hội kiến thức chiếm tỷ lệ bao nhiêu so với mục tiêu mình đặt ra trong giảng dạy, từ đó tạo điều kiện cho người dạy nắm vững hơn tình hình học tập của học sinh Kiểm tra đánh giá còn giúp người dạy nắm bắt thông tin phản hồi từ phía người học để có thể điều chỉnh quá trình dạy kịp thời và hợp lí Qua kiểm tra đánh giá, mới có thể biết được những năng lực Ngữ văn của học sinh đã được phát triển như thế nào Để có được sự kiểm tra, đánh giá chính xác, nhất thiết phải có hệ thống câu hỏi, đề bài phù hợp, đảm bảo mục tiêu dạy học
Ngày 26 tháng 8 năm 2020, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư
số 26/2020/TT-BGDĐT về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Quy chế đánh giá, xếp loại học sinh trung học cơ sở và học sinh trung học phổ thông ban hành kèm theo Thông tư số 58/2011/TT-BGDĐT ngày 12 tháng 12 năm
2011 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, một số nội dung điều chỉnh trong kiểm tra, đánh giá cấp trung học Đây là sự chỉ đạo sát sao, kịp thời giúp giáo viên thực hiện tốt các yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông Theo đó, quy chế xếp loại, hình thức, nội dung, loại hình kiểm tra đánh giá cũng có những điều chỉnh, thay đổi, bổ sung Tiếp thu tinh thần đổi mới giáo dục nói chung, đổi mới kiểm tra đánh giá nói riêng, các giáo viên Ngữ văn hiện nay đã có ý thức cải tiến cách thức dạy học bộ môn, từ khâu chuẩn bị bài, lên lớp đến khâu kiểm tra đánh giá Tuy nhiên, ở việc ra đề, đặc biệt là đề kiểm tra, đánh giá định kì giáo viên vẫn còn lúng túng, chưa thoát khỏi tâm lí lệ thuộc vào các tài liệu tham khảo Chủ động đổi mới trong việc ra đề kiểm tra đánh giá đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản đối với môn Ngữ văn còn là yêu cầu khá cao đối với không ít giáo viên
Nhằm góp phần đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực của học sinh, hướng đến mục tiêu đào tạo những công dân năng động, sáng tạo, tự tin, đáp ứng yêu cầu của đất nước trong thời kỳ hội nhập,
chúng tôi chọn vấn đề “ Một số giải pháp triển khai thực hiện hiệu quả kiểm
tra đánh giá định kì môn Ngữ văn THPT theo thông tư 26/2020/TT- BGDĐT nhằm phát triển phẩm chất năng lực học sinh” (áp dụng cho học sinh khối 10) làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm giảng dạy
2 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài sáng kiến kinh nghiệm là giải pháp triển khai thực hiện hiệu quả kiểm tra đánh giá định kì môn Ngữ văn THPT theo thông tư 26/2020/TT- BGDĐT nhằm phát triển phẩm chất năng lực học sinh
Trang 83 Mục đích nghiên cứu:
Đề tài sáng kiến kinh nghiệm nhằm đề xuất một số giải pháp nâng cao
hiệu quả kiểm tra đánh giá định kì môn Ngữ văn THPT
4 Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài, bao gồm việc làm rõ bản chất của kiểm tra đánh giá định kì, khảo sát thực tế kiểm tra đánh giá định
kì môn Ngữ văn THPT
Đề xuất những giải pháp triển khai thực hiện hiệu quả kiểm tra đánh giá định kì môn Ngữ văn THPT theo thông tư 26/2020/TT- BGDĐT nhằm phát triển phẩm chất năng lực học sinh
Tiến hành thực nghiệm sư phạm để xem xét khả năng ứng dụng của đề tài trong việc nâng cao hiệu quả kiểm tra đánh giá định kì môn Ngữ văn THPT
5 Phương pháp nghiên cứu
Chúng tôi sử dụng kết hợp các phương pháp thuộc hai nhóm nghiên
cứu lý thuyết và nghiên cứu thực tiễn:
- Dùng phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết, phân loại và hệ
thống hoá lý thuyết để đánh giá, thẩm định những công trình nghiên cứu đã
bàn bạc các vấn đề có liên quan đến đề tài
- Dùng các phương pháp quan sát và điều tra để thu thập những dữ liệu
cần thiết về kiểm tra đánh giá định kì môn Ngữ văn THPT
- Dùng phương pháp thực nghiệm để nắm bắt và đánh giá tính khoa
học, tính khả thi của kiểm tra đánh giá định kì môn Ngữ văn THPT theo thông tư 26/2020/TT- BGDĐT nhằm phát triển phẩm chất năng lực học sinh
6 Tổng quan và tính mới của đề tài
Trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới kiểm tra đánh giá đã được quan tâm chú ý ở các môn học nói chung và môn Ngữ văn nói riêng Vấn đề kiểm tra đánh giá định kì đã được nhiều trường THPT và các giáo viên thực hiện bằng hình thức thi chung toàn khối hoặc xây dựng đề kiểm tra cho từng lớp học dựa theo năng lực chung của lớp học Tuy nhiên, việc vận dụng các
mang tính chiếu lệ, riêng lẻ, hình thức và thiếu sự vận dụng linh hoạt sáng tạo Thậm chí có nơi còn lấy luôn đề minh họa Của Bộ GD&ĐT trong tài liệu tập huấn để làm đề thi chung cho an toàn Điều đó đã dẫn đến sự máy
Trang 9móc, rập khuôn, thiếu mạnh dạn của giáo viên trong định hướng phát triển năng lực cho học sinh
Từ thực tế đó, chúng tôi mạnh dạn nêu ý tưởng và triển khai đề tài, thử nghiệm triển khai một cách cụ thể, hệ thống trong các đợt kiểm tra đánh giá giữa kì, cuối kì theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh Thông qua việc làm bài nghiêm túc, cầu tiến, học sinh vừa rèn luyện phẩm chất trung thực, yêu thương, chuyên cần và trách nhiệm, vừa bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tư duy và sáng tạo, năng lực tự học, năng lực ngôn ngữ, năng lực thẩm mĩ
Đề tài chú trọng xây dựng hệ thống đề kiểm tra đánh giá dựa trên bảng đặc tả và ma trận đề với sự hệ thống kiến thức, kĩ năng cơ bản tương ứng với chương trình và SGK lớp 10 hiện hành Chúng tôi tập trung nghiên cứu các giải pháp triển khai thực hiện hiệu quả kiểm tra đánh giá định kì môn Ngữ văn THPT theo thông tư 26/2020/TT- BGDĐT nhằm phát triển phẩm chất năng lực học sinh
Trang 10PHẦN HAI: NỘI DUNG
2 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
2.1 Cơ sở lí luận của đề tài
2.1.1 Đổi mới kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn THPT theo định
hướng phát triển phẩm chất năng lực học sinh
2.1.1.1 Mục đích, yêu cầu của việc đổi mới kiểm tra đánh
giá trong dạy học Ngữ văn THPT
Giáo dục theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực tập trung phát huy vai trò của người học với tư cách chủ thể của quá trình nhận thức, trung tâm của hoạt động chiếm lĩnh tri thức, hình thành và phát triển kĩ năng Trong quá trình dạy học, kiểm tra, đánh giá là khâu quan trọng trong một quy trình thống nhất nhằm xác định kết quả thực hiện mục tiêu dạy học Kiểm tra là thu thập thông tin từ riêng lẻ đến hệ thống về kết quả thực hiện mục tiêu dạy học; đánh giá là xác định mức độ đạt được về thực hiện mục tiêu dạy học
Đánh giá kết quả học tập chính là kiểm định, xem xét mức độ, khả năng đạt được trong hoạt động chiếm lĩnh của học sinh so với mục tiêu đề ra đối với từng môn học, từng lớp học, cấp học Mục tiêu của mỗi môn học được cụ thể hoá thành các chuẩn kiến thức, kĩ năng Từ các chuẩn này, khi tiến hành kiểm tra, đánh giá kết quả học tập môn học, giáo viên thiết kế thành những tiêu chí nhằm kiểm tra được đầy đủ cả về định tính và định lượng kết quả học tập của học sinh
Theo tinh thần đổi mới, hoạt động kiểm tra đánh giá nhằm giúp người dạy nắm rõ thực chất trình độ, năng lực đọc – hiểu, cảm thụ, bày tỏ thái độ, cảm xúc của HS trước một vấn đề thuộc lĩnh vực liên quan đến bộ môn Ngữ văn; đảm bảo sự công bằng, khách quan, có tính động viên, khích lệ tinh thần học tập chủ động, sáng tạo và gây sự hứng thú để HS thích học môn Ngữ văn hơn và học tốt hơn Muốn vậy, đề bài phải căn cứ vào chuẩn kiến thức và kĩ năng của từng bài học, từng nhóm bài, từng cụm chủ đề từng giai đoạn văn học, không hình thức “ đối phó” cũng không gây áp lực nặng nề cho HS Nội
Trang 11dung kiểm tra phải rõ ràng, chính xác, khách quan, công bằng, tích hợp cả 3 phân môn: Đọc văn, Làm văn, Tiếng Việt, bám sát bảng đặc tả và ma trận đề Hơn thế, đề KTĐG đảm bảo các tiêu chí: tính toàn diện, độ tin cậy, tính khả thi, phân hóa đối tượng HS và đạt hiệu quả cao
1.1.1.2 Các loại hình năng lực cần hình thành - phát triển cho học sinh thông qua hoạt động kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn
Khái niệm “năng lực”(competency) có nguồn gốc tiếng Latinh
“competentia” Xoay quanh khái niệm này có nhiều cách hiểu khác nhau: sự thành thạo, khả năng thực hiện của cá nhân đối với một công việc, Năng lực bao gồm sự tổng hợp, chuyển hoá các yếu tố kiến thức, kĩ năng và thái độ mà một cá nhân có để hành động thành công trong các tình huống mới Do đó, cũng có thể hiểu năng lực là khả năng giải quyết, sự sẵn sàng giải quyết các tình huống John Erpenbeckcho rằng: “Năng lực được tri thức làm cơ sở, được sử dụng như khả năng được quy định bởi giá trị, được tăng cường qua kinh nghiệm và được hiện thực hoá qua ý chí” Còn Weinert định nghĩa:
“Năng lực là những khả năng và kĩ xảo học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng về động cơ, xã hội
và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linhhoạt” Như vậy, năng lực là một thuộc tính tâm lí phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố như kiến thức, kĩ năng, thái độ, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động có trách nhiệm Kháiniệm năng lực gắn liền với khả năng hành động Năng lực hành động là một loại năng lực, nhưng khi nói phát triển năng lực cũng có thể hiểu đó là phát triển năng lực hành động Thông thường, người ta chia các thành phần của năng lực bao gồm:
- Năng lực chuyên môn (professional competency): Là khả năng thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn cũng như khả năng đánh giá kết quả chuyên môn một cách độc lập, có phương pháp và chính xác về mặt chuyên môn Nó được tiếp nhận qua việc học nội dung – chuyên môn và chủ yếu gắn với các khả năng nhận thức và tâm lí vận động
- Năng lực phương pháp (methodical competency): Là khả năng đối với những hành động có kế hoạch, định hướng mục đích trong việc giải quyết các nhiệm vụ và vấn đề Năng lực phương pháp bao gồm phương pháp chung và phương pháp chuyên môn Trung tâm của phương pháp nhận thức là những khả năng tiếp nhận, xử lí, đánh giá, truyền thụ và trình bày tri thức Nó được tiếp nhận qua việc học phương pháp luận – giải quyết vấn đề
- Năng lực xã hội (social competency): Là khả năng đạt được mục đích trong những tình huống giao tiếp ứng xử xã hội cũng như trong những nhiệm
Trang 12vụ khác nhau trong sự phối hợp chặt chẽ với những thành viên khác Nó được tiếp nhận qua việc học giao tiếp
- Năng lực cá thể (induvidual competency): Là khả năng xác định, đánh giá được những cơ hội phát triển cũng như những giới hạn của cá nhân, phát triển năng khiếu, xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển cá nhân, những quan điểm, chuẩn giá trị đạo đức và động cơ chi phối các thái độ và hành vi ứng xử Nó được tiếp nhận qua việc học cảm xúc – đạo đức và liên quan đến
tư duy và hành động tự chịu trách nhiệm
1 2 Cơ sở thực tiễn của đề tài
1.2.1 Thực trạng tổ chức hoạt động kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn định hướng phát triển năng lực cho học sinh ở trường trung học phổ thông
Bám sát hướng dẫn thực hiện Chương trình và sách giáo khoa mới sau
2018 của Bộ GD&ĐT, trong những năm gần đây, việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá và bước đầu đã có những chuyển biến tích cực, đáng ghi nhận Đối với hoạt động kiểm tra, đánh giá môn Ngữ văn, sự mới mẻ thể hiện ở việc thiết lập bảng ma trận đề kiểm tra, có sự xác định tỷ trọng các đơn vị kiến thức, kĩ năng đối với các phần trong đề bài Tuy nhiên, vẫn có hiện tượng giáo viên xem bảng ma trận đề kiểm tra chỉ là hình thức đối phó, không có sự ăn nhập với nội dung đề bài Trong thời gian qua, việc đổi mới kiểm tra đánh giá còn thể hiện ở tính chất “mở” của đề bài thể hiện ở cả nội dung (không trói chặt thí sinh vào những định đề có sẵn), cả hình thức (cách diễn đạt mềm dẻo, linh hoạt, không quy định trước thao tác lập luận) và mục đích (khắc phục khoảng cách giữa nhà trường và đời sống, taọ cơ hội cho thí sinh thể hiện suy nghĩ riêng của bản thân…) Những thay đổi bước đầu ấy chính là tín hiệu đáng mừng cho công cuộc đổi mới toàn diện của nền giáo dục mới Tuy nhiên, sự thay đổi ấy mới chỉ thể hiện ở tầm vĩ mô, trong những tài liệu tập huấn ho giáo viên hay mô hình thí điểm, còn trên thực
tế, ở các trường học, GV và học sinh vẫn đang thực hiện chỉ đạo đổi mới một cách hình thức, chung chung
Chúng tôi đã tập hợp được 40 đề Ngữ Văn mà giáo viên sử dụng để kiểm tra định kỳ cho học sinh, và nhận ra một thực tế: phần lớn giáo viên rất
ít khi tự mình ra đề, mà thường sử dụng đề từ các nguồn tài liệu tham khảo
Và khi sử dụng đề từ tài liệu tham khảo, giáo viên vẫn chú trọng đến mục đích kiểm tra tri thức của học sinh hơn là nhằm đánh giá một cách toàn diện các năng lực mà môn Ngữ văn có thể hình thành và phát triển cho các em