Trong văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng khẳng định: “Nhà nước ta là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân...Nhà nước ban hàn
Trang 1A LỜI MỞ ĐẦU
Hoạt động xây dựng pháp luật là hoạt động ban hành văn bản pháp luật, bao gồm từ khâu nghiên cứu, soạn thảo, thông qua và công bố văn bản
Hoạt động xây dựng pháp luật là lĩnh vực cơ bản, quan trọng của nhà nước ta nên nó là lĩnh vực thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhà luật học và các nhà
xã hội học pháp luật Trong văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng khẳng định: “Nhà nước ta là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân Nhà nước ban hành pháp luật tổ chức quản
lý xã hội bằng pháp luật, không ngừng tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa” và “ Đẩy mạnh việc thực hiện chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, xây dựng hệ thống tư pháp trong sạch, vững mạnh, bảo vệ công lý, tôn trọng và bảo
vệ quyền con người”
Chúng ta có thể thấy rằng, hoạt động xây dựng pháp luật là lĩnh vực hoạt động
cơ bản, quan trọng của nhà nước Chính vì vậy, việc tạo ra các văn bản quy phạm pháp luật phản ánh nhu cầu khách quan của xã hội là vấn đề có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng và hiệu quả của quản lý nhà nước Đó là hoạt động soạn thảo, ban hành các đạo luật và các văn bản quy phạm pháp luật khác của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền Nếu như luật học hướng sự quan tâm tới việc nghiên cứu quy trình, kỹ năng xây dựng pháp luật, luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật, các tiêu chuẩn, nguyên tắc xây dựng để có một văn bản quy phạm pháp luật tốt thì xã hội học nghiên cứu, khảo sát các khía cạnh xã hội của hoạt động xây dựng pháp luật
Hoạt động xây dựng pháp luật của nước ta từ khi tiến hành công cuộc đổi mới đất nước (1986) đến nay đã có những tiến bộ quan trọng, tạo khuôn khổ pháp lý hoàn chỉnh hơn để nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật Tuy nhiên, cơ chế xây dựng, sửa đổi pháp luật còn nhiều bất hợp lý và chưa coi trọng đổi mới, hoàn thiện,
Trang 2tiến độ xây dựng pháp luật còn chậm, chất lượng các văn bản chưa cao, tính khả thi thấp, chậm đi vào cuộc sống
Để nâng cao chất lượng hệ thống pháp luật bên cạnh việc cần thực hiện tốt chủ trương của Đảng về xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật trong văn kiện XI của Đảng, nghị quyết số 48, 49 của Bộ chính trị thì hoạt động xây dựng pháp luật cũng phải chú trọng đến tính xã hội trong xây dựng pháp luật Chính vì vậy, bản thân chọn
đề tài về “Phân tích các khía cạnh xã hội của hoạt động xây dựng pháp luật” để
làm tiểu luận cho mình
Trang 3B PHẦN NỘI DUNG
I KHÁI QUÁT VỀ HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG PHÁP LUẬT:
1 Khái niệm xây dựng pháp luật:
Xây dựng pháp luật là một trong những hình thức hoạt động cơ bản nhất của nhà nước nhằm tạo ra công cụ, phương tiện hữu hiệu phục vụ công tác quản lý nhà nước, quản lý xã hội Có thể nói, việc xây dựng pháp luật tạo ra các văn bản quy phạm pháp luật, phản ánh nhu cầu, đòi hỏi khách quan của sự phát triển xã hội, bám sát và phù hợp với thực tiễn xã hội là vấn đề có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng và hiệu quả của công tác quản lý nhà nước Đây là hoạt động của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, các tổ chức xã hội được nhà nước trao quyền nhằm soạn thảo
và ban hành các bộ luật, đạo luật, văn bản quy phạm pháp luật khác nhau
Theo nghĩa rộng, hoạt động xây dựng pháp luật gồm cả hoạt động nghiên cứu khoa học nhằm thu thập các luận cứ, làm sáng tỏ những cơ sở lý luận, thực tiễn
và pháp lý liên quan đến văn bản pháp luật đang cần xây dựng, ban hành, tổ chức hội thảo, hội nghị, theo dõi thực tế áp dụng pháp luật
Hoạt động xây dựng pháp luật là hoạt động mang tính sáng tạo, thể hiện quá trình nhận thức ngày càng đẩy đủ hơn, sâu sắc hơn các quy luật xã hội, nhất là quy luật
về lợi ích, đánh giá đúng tầm quan trọng của các quan hệ xã hội cơ bản cần có để pháp luật điều chỉnh
2 Chủ thể của hoạt động xây dựng pháp luật:
Trong nhà nước xã hội chủ nghĩa, hoạt động xây dựng pháp luật vừa mang tính giai cấp, vừa mang tính dân chủ rộng rãi, vừa là hoạt động có tính chất nghề nghiệp
Trang 4Hoạt động xây dựng pháp luật được tiến hành trên cơ sở kế hoạch ngắn hạn và dài hạn do các cơ quan có thẩm quyền đặt ra Đó cũng là hoạt động được điều chỉnh bằng pháp luật Hoạt động xây dựng pháp luật đảm bảo cho mỗi văn bản thể hiện được ý chí, nguyện vọng và lợi ích của nhân dân, làm cho pháp luật thực sự của dân,
do dân, vì dân, được thực hiện có nề nếp, trật tự
Xét về mặt chủ thể, hoạt động xây dựng pháp luật bao gồm không chỉ các cơ quan, chính quyền nhà nước, các nhà chức trách có thẩm quyền mà còn có các tổ chức đoàn thể xã hội được giao những nhiệm vụ thuộc chức năng quản lý nhà nước Nhân dân la chủ thể rộng rãi của hoạt động xây dựng pháp luật Tính tích cực, sang tạo của nhân dân được thể hiện rõ nét trong các cuộc vận động đóng góp ý kiến vào những văn bản pháp luật, kiến nghị bổ sung, sửa đổi văn bản cho phù hợp với thực tế hơn
3 Quy trình hoạt động xây dựng pháp luật:
Hoạt động xây dựng pháp luật là một quá trình bao gồm nhiều giai đoạn với quy trình và hàng loạt các thao tác, thủ tục cần thiết diễn ra trong một khoảng thời gian nhất định Các giai đoạn xây dựng pháp luật bao gồm:
Giai đoạn thứ nhất: nêu sáng kiến, đề xuất yêu cầu về sự cần thiết phải ban hành
một Bộ luật, đạo luật mới hoặc sửa đổi một số văn bản pháp luật hiện hành Trên
cơ sở các sáng kiến, đề xuất, Ủy ban Thường vụ Quốc Hội (hoặc cơ quan có thẩm quyền khác) thông qua, ra nghị quyết về soạn thảo dự án luật liên quan đến yêu cầu
đã đề xuất
Giai đoạn thứ hai: soạn thảo dự án văn bản luật theo sáng kiến đã được thông
qua Các cơ quan, cá nhân có trách nhiệm soạn thảo văn bản theo đề cương đã thống
Trang 5nhất, tổ chức hội thảo khoa học, tọa đàm, thảo luận, lấy ý kiến của các cơ quan, chuyên gia và các tầng lớp nhân dân về văn bản dự thảo đó
Giai đoạn thứ ba: các cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét, thảo luận
và thông qua dự án luật Đây là giai đoạn quan trọng nhất và có tính quyết định của quá trình xây dựng pháp luật Kết quả của giai đoạn này là sự khai sinh ra các Bộ luật, đạo luật, văn bản quy phạm pháp luật hoặc sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật hiện hành
Giai đoạn thứ tư: cũng là giai đoạn cuối cùng của hoạt động xây dựng pháp luật,
là công bố văn bản pháp luật mới được ban hành
II PHÂN TÍCH NHỮNG KHÍA CẠNH XÃ HỘI CỦA HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG PHÁP LUẬT:
1 Các khía cạnh xã hội của hoạt động trước và trong khi xây dựng, ban hành pháp luật:
Các khía cạnh xã hội của hoạt động xây dựng pháp luật trước và trong khi xây dựng pháp luật được xã hội học pháp luật ban hành đó là:
- Các mối liên hệ giữa pháp luật với hiện thực xã hội và các nhân tố xã hội
có ảnh hưởng liên quan đến pháp luật hiện thực, xã hội luôn vận động, biến đổi
và phát triển kéo theo sự biến đổi và phát triển của các mối quan hệ xã hội Pháp luật về thực chất là sự phản ánh hiện thực xã hội dưới góc nhìn lợi ích của nhà nước, của giai cấp, tầng lớp, nhóm xã hội khác nhau Do đó pháp luật cũng phải vận động
và phát triển một cách tương thích với sự vận động và phát triển của các quan hệ
xã hội Nắm bắt đầy đủ các mối liên hệ của pháp luật với hiện thực xã hội và các nhân tố xã hội có ảnh hưởng, liên quan đến pháp luật là cơ sở để đảm bảo tính toàn diện, tính đồng bộ, tính phù hợp và kịp thời của hệ thống pháp luật nói chung, của từng văn bản pháp luật nói riêng
Trang 6Khảo sát xã hội học, thu thập thông tin, tài liệu, các luận cứ thực tiễn nhằm đánh giá đúng đắn cơ cấu, thực trạng các quan hệ xã hội thuộc các lĩnh vực đang cần
có pháp luật điều chỉnh, các giá trị chuẩn mực pháp luật không thể là kết quả của sự
“suy đoán” hay “suy luận chủ quan” mà nó phải được rút ra từ chính thực tiễn các quan hệ xã hội hiện thực Khía cạnh này nói lên tính quy định xã hội của pháp luật Khảo sát, điều tra xã hội học nên được coi là một hoạt động không thể thiếu, gắn liền với hoạt động xây dựng pháp luật Khía cạnh nghiên cứu này mang đến cho các chủ thể của hoạt động xây dựng pháp luật sự hiểu biết đầy đủ, chân thực, khách quan và sâu sắc về cơ cấu, tình hình thực tế, nguyên nhân của những mặt tồn tại Đây là cơ sở thực tiễn giúp cho dự thảo các văn bản quy phạm pháp luật bám sát và phù hợp với đời sống xã hội
Nghiên cứu các hình thức thu thập thông tin, tài liệu lý luận và thực nghiệm phục
vụ cho công tác xây dựng các dự án luật, bao gồm tổ chức các nhà lãnh đạo, nhà quản lý các cấp, các ngành, phỏng vấn sâu các nhà khoa học, các chuyên gia pháp lý; tập hợp và nghiên cứu các loại sách chuyên khảo chuyên đề, tham khảo các văn bản pháp luật của nước ngoài có liên quan
Vấn đề tiến hành các thực nghiệm xã hội học pháp luật Đây là vấn đề khó khăn
và phức tạp đòi hỏi phải sử dụng chuyên giá có trình độ lý luận về pháp luật và kinh nghiệm thực tiễn ở trình độ cao để thực hiện, nhưng ý nghĩa và hiệu quả của nó lại rât quan trọng
Vấn đề đảm bảo sự tham gia vào hoạt động xây dựng pháp luật của các chủ thể pháp luật, đặc biệt là của đông đảo các tầng lớp nhân dân; tìm kiếm các biện pháp khả thi để phát huy cao nhất trí tuệ của từng cá nhân cũng như trí tuệ tập thể đóng góp vào quá trình xây dựng các dự án luật Thực tế xây dựng pháp luật đã chứng minh việc huy động trí tuệ của nhân dân vào hoạt động xây dựng pháp luật thông qua việc tiếp thu là lắng nghe các ý kiến có giá trị của họ Cụ thể như đợt lấy ý kiến nhân dân trong việc đóng góp cho dự thảo Bộ luật dân sự được tổ chức rộng rãi
Trang 7nhất và trong thời gian dài nhất Qua ý kiến đóng góp của nhân dân đã bổ sung thêm vào Bộ luật dân sự 10 điều, với nội dung nói về quyền nhân thân; 46 điều nói về quyền sở hữu và 20 điều nói về nghĩa vụ và hợp đồng dân sự
Quan hệ qua lại giữa định hướng chính trị, đường lối, chính sách của Đảng, giai cấp cầm quyền với văn bản pháp luật cần xây dựng Pháp luật là công cụ chính trị nhưng không được quy về chính trị, cho nên khi xem xét vấn đề này không được coi thường đặc điểm quan trọng của pháp luật là nó nảy sinh từ sự phát triển của quyền lực chính trị Dự án luật có được thông qua, phê chuẩn hay không, nhanh hay chậm phụ thuộc rất lớn vào vấn đề này
Nghiên cứu sự tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau giữa các cử tri địa phương
và nghị sỹ đại biểu Quốc hội trong quá trình xây dựng pháp luật là vấn đề đặc biệt được quan tâm Như vậy, sự đồng thuận xã hội là nhân tố cốt lõi tạo nên các giá trị chuẩn mực pháp luật mang tính nhân văn vì lợi ích chung của toàn xã hội
2 Các khía cạnh xã hội của hoạt động xây dựng pháp luật sau khi pháp luật được ban hành và có hiệu lực thi hành:
Việc ban hành các văn bản pháp luật là quan trọng nhưng quan trọng hơn là phải làm sao để pháp luật được ban hành có thể phát huy được vai trò, tác dụng của nó; chuyển từ “pháp luật trên giấy tờ” thành “pháp luật trong hành động” của mọi tầng lớp trong xã hội Mục đích của hướng nghiên cứu các khía cạnh xã hội của hoạt động xây dựng pháp luật sau khi pháp luật được ban hành và có hiệu quả thực thi là nhằm tìm kiếm các thông tin phản hồi từ các kênh khác nhau về ưu điểm, nhược điểm của văn bản pháp luật đã được ban hành đang có hiệu lực thực thi để phục vụ cho việc sửa đổi, bổ sung và ngày càng hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung, từng văn bản pháp luật nói riêng Các khía cạnh đó bao gồm:
- Các biện pháp đảm bảo hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật sau khi được
ban hành và triển khai vào thực tiễn cuộc sống
Trang 8- Tính hiệu quả của các văn bản pháp luật trong quá trình thực hiện, ý nghĩa
và tác dụng thực tế của chúng trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội Để đánh giá vấn đề này, các nhà xã hội học pháp luật thường sử dụng các thông tin xã hội học như: phân tích tài liệu, phương pháp quan sát
- Vấn đề thăm dò dư luận xã hội, thu thập và phân tích thông tin từ báo chí để thu thập các thông tin phản hồi, để có cái nhìn toàn diện
- Các yếu tố kinh tế, chính trị, văn hóa, tư tưởng, đạo đức, phong tục tập quán
và nhân tố xã hội khác tác động đến quá trình triển khai thực hiện các văn bản pháp luật trong thực tế
- Các khuynh hướng biến đổi và phát triển của quyền lực chính trị, mô hình
tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước, của các chuẩn mực pháp luật trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế về kinh tế, chính trị, văn hóa ngày càng sâu rộng,; sự tương tác giữa pháp luật quốc tế và pháp luật quốc nội, những tác động tích cực của tiến trình này
3 Các yếu tố xã hội ảnh hưởng đến hoạt động xây dựng pháp luật:
Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động xây dựng pháp luật, đó là:
3.1 Kỹ năng soạn thảo các dự án luật:
Thực tế cho thấy, việc xây dựng và ban hành cac văn bản quy phạm pháp luật, nhất là các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật ở nước ta trong thời gian qua, mặc
dù số lượng lớn nhưng vẫn còn những hạn chế nhất định; nhiều văn bản chồng chéo nhau, có nội dung trùng lắp, thiếu đồng bộ, thậm chí mâu thuẫn nhau làm cho hiệu quả điều chỉnh của pháp luật bị hạn chế rất nhiều Bên cạnh đó chất lượng của các văn bản quy phạm pháp luật chưa được cao, thiếu tính hiệu quả và chặt chẽ Trình độ
Trang 9lập pháp, lập quy chưa theo kịp sự chuyển biến nhanh chóng của thực tiễn đời sống
xã hội Từ đó dẫn đến tình trạng có những quy phạm pháp luật được ban hành không phù hợp hoặc nhanh chóng trở nên lạc hậu so với đời sống xã hội, không phát huy được hết hiệu lực pháp luật trong thực tế cuộc sống Chất lượng của hoạt động xây dựng pháp luật, cụ thể là tính khả thi, hiệu lực và hiệu quả của văn bản quy phạm pháp luật được ban hành phụ thuộc rất nhiều vào kỹ năng soạn thảo các dự án luật
Vì vậy, đây là yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ đến hoạt động xây dựng pháp luật Vấn đề này liên quan đến các khía cạnh sau đây:
- Nhận thức của các chủ thể hoạt động xây dựng pháp luật về tầm quan trọng,
sự cần thiết của các văn bản pháp luật cần xây dựng, ban hành Sự nhận thức đúng đắn đầy đủ hay mờ nhạt, nữa vời sẽ quy định thái độ tích cực hay tiêu cực, sự hăng hái, nhiệt tình hay thờ ơ, lãnh đạm của các chủ thể khi tham gia vào hoạt động xây dựng pháp luật Đến lượt mình, sự nhận thức này tác động đến kỹ năng soạn thảo và chất lượng các văn bản luật được ban hành
- Trình độ hiểu biết xã hội, am hiểu nhất định của các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng pháp luật về lĩnh vự quan hệ xã hội đang cần có pháp luật điều chỉnh
có tác động rất quan trọng Nếu các chủ thể có được sự hiểu biêt đầy đủ, sâu sắc về các mặt, các khía cạnh cụ thể của lĩnh vực quan hệ xã hội đang cần đến pháp luật, từ tình trạng thực tế, nguyên nhân phát sinh tồn tại vấn đề cho đến các nhân tố văn hóa
- xã hội đang tác động đến vấn đề đó thì họ sẽ đưa ra được các quy phạm, chuẩn mực pháp luật sát với thực tế, dự liệu được những khả năng, tình huống có thể phát sinh trong tương lai mà đưa ra các quy phạm pháp luật đón trước Ngược lại, sự hiểu biết hời hợt, nông cạn là nguyên nhân làm cho văn bản pháp luật có thể bị xa rời thực tiễn, không phát huy được tác dụng trong điều chỉnh các quan hệ xã hội
- Tri thức, hiểu biết pháp luật và ý thức phap luật của các chủ thể tham gia xây dựng pháp luật là cái tác động mạnh mẽ đến chất lượng văn bản pháp luật được ban hành Nó là cơ sở để các chủ thể nêu lên các sáng kiến luật, phân tích hình thức, nội
Trang 10dung, cấu trúc của các dự thảo quy phạm pháp luật đã hợp lý chưa, chỉ ra tính hợp hiến hay không hợp hiến; sự trùng lắp hay không trùng lắp với những văn bản đã được ban hành; đã bao quát được hết khả năng có thể có hay còn bộc lộ những khe
hở nào đó… Những chú trọng xem xét trong quá trình soạn thảo dự án luật sẽ cho ra đời văn bản pháp luật tốt, có chất lượng cao; ngược lại, sự chồng chéo, thiếu đồng bộ
là chuyện có thể nhìn thấy trước
- Hoạt động của cơ quan chủ trì soạn thảo, cơ quan chuyên trách soạn thảo
và các cơ quan tham gia phối hợp cũng có tác động không nhỏ đến chất lượng văn bản dự thảo luật Về nguyên tắc, cơ quan chuyên trách phải hoạt động độc lập thì mới đảm bảo tính khách quan, vô tư của các quy phạm pháp luật
Thực tế chỉ ra rằng, trong một số trường hợp, pháp luật được ban hành nhanh chóng trở nên lạc hậu so với yêu cầu của cuộc sống chính là vì kỹ năng soạn thảo luật của các chủ thể còn nhiều hạn chế, trình độ kiến thức, hiểu biết xã hội, hiểu biết pháp luật của họ còn thấp, chưa có các chuyên gia làm việc chuyên nghiệp trong lĩnh vực này Một số văn bản pháp luật điều chỉnh ngành nào, lĩnh vực nào thì giao cho ngành đó soạn thảo nên chưa đảm bảo tính khách quan, vô tư trong các chuẩn mực pháp luật Tất cả những điều đó cần được khắc phục để có thể nâng cao hơn nữa chất lượng của pháp luật
3 2 Dư luận xã hội:
Dư luận xã hội là tập hợp các ý kiến, thái độ có tính chất phán xét, đánh giá của các nhóm xã hội hay của xã hội nói chung trước những vấn đề mang tính thời sự,
có liên quan đến lợi ích chung, thu hút được sự quan tâm của nhiều người và được thể hiện trong các nhận định hoặc hành động thực tiễn của họ
Dư luận xã hội có vai trò tác động quan trọng đến nhiều lĩnh vực của đời sống
xã hội như kinh tế, chính trị, đạo đức, văn hóa, giáo dục trong những lĩnh vực đó, phải kể đến sự tác động, ảnh hưởng của dư luận xã hội đối với hoạt động xây dựng