BÀI tập NHÓM CUỐI kỳ môn tâm lý học đại CƯƠNG chủ đề sự hình thành, phát triển và biểu hiện của tự ý thức ở lứa tuổi học sinh trung học (học sinh THCS và THPT)

- Sự cảm nhận về sự trưởng thành của bản thân, “cảm nhận mình là người lớn”,xuhướngvươnlênlàmngườilớn,nhữngyêucầungàycàngcaođốivớihànhvi,hoạtđộng của các em, nhu cầu tìm kiếm một vị trí

- Đâylàthờikỳchuyểntừthờithơấusangtuổitrưởngthành.

- Giaiđoạntuổithiếuniêncóýnghĩađặcbiệtđốivớiviệcthiếtkếnhâncách,thiếtkếtươnglaicủatrẻ

2 Mộtsốđặcđiểm đặctrưngởlứatuổithiếu niên

- Sựpháttriểnmạnhmẽ,thiếucânđốivềcácmặtcơthể,tâmlý,trítuệ,đạođức

- Tồntạisongsongvừatínhtrẻcon(chiếmưuthế),vừatínhngườilớn(cầnđượcưutiênpháttriển)

- Hai hoạt động chủ đạo chi phối tới đời sống của thiếu niên là học tập và giaotiếpvớibạnbè

3 Nguyên nhân chính thúc đẩy sự hình thành và phát triển tự ý thức của thiếuniên

- Cuộc sống tập thể của các em, nơi mà nhiều mối quan hệ giá trị đúng đắn.Mốiquanhệnàysẽhìnhthànhởcácemlòngtự tin vàosựtự đánhgiácủamình

- Sự cảm nhận về sự trưởng thành của bản thân, “cảm nhận mình là người lớn”,xuhướngvươnlênlàmngườilớn,nhữngyêucầungàycàngcaođốivớihànhvi,hoạtđộng của các

em, nhu cầu tìm kiếm một vị trí trong gia đình, nhà trường, xãhội;tronghệthốngnhữngmốiquanhệxãhộiđúngđắnvớicácem.Đặcbiệt,thiếuniênkhaokhátcómộtvịtrí tronglòngbạnbè,đượcbạnbèyêuthươngvàtôntrọng

4 Sựhìnhthànhvàpháttriểntựýthứcởlứa tuổithiếu niên

a Nội dung của tự nhận thức về bản thân:Sự tự nhận thức của thiếu niên

+Đ ầ u tiên cácemnhậnthứcđượccáchành vicủamình(đang học, đangchơi,…)

+T i ế p theo,cácemnhậnthứcđượccácphẩmchấtđạođức,tínhcáchvànănglực

riêng của mình trong các phạm vi hoạt động khác nhau (chủ yếu là các phẩmchấtđơnlẻdễnhậnthấynhư:chămchỉ,kiêntrì, tronghọctập;trongsinhhoạt:cẩuthả,bừa bộnhay cẩn thận, gọn gàng…) rồi đến những phẩm chất thể hiện thái độ đốivới người khác (ân cần, cởi mở, yêu

nhữngphẩmchấtthểhiệntháiđộvớibảnthân(nghiêmkhắchaydễdãivớibảnthân,khiêmtốnhaylàkhoekhoang,…)

+Cuối tuổi thiếu niên có thể nhận biết được những phẩm chất phức tạp thể hiệnmốiquan hệ nhiều mặt của nhân cách (tinh thần trách nhiệm, lương tâm, danh dự,lòngtựtrọngcánhân,…)

tự đánh giá bản thân của thiếu niên còn nhiều hạn chế, dễ rơivào tình trạng tự kiêu hoặc tư ti Các em muốn

tựnhậnthứcbảnthâncònnhiềuhạnchế,nênchưađủkhảnăngđểphântíchhếtnhữngưu, nhược điểmcủa bản thân Các em rất nhạy cảm với những nhận xét củangườikhác,đặcbiệtlànhữngnhậnxétvềkhảnăng,vềsựthànhcônghaythấtbạicủacácem Các emthường có xu hướng đánh giá mình cao hơn hiện thực trong khi ngườilướn lại đánh giá thấp khả năng của các

em Nhiều lúc, các em không muốn nghelời nhận xét, đánh giá của người lớn về

vớilờinhậnxét,đánhgiácủamìnhđểgiúpcácemtựđánhgiábảnthânchínhxáchơn

- Thứba:Cókhảnăngtựgiáodục,hoànthiệnbảnthân:Ởnhữngthiếuniênlớn,cácemđãcótháiđ

ộđốivớisựtiếnbộcủabảnthân,kiểmtrabảnthân,cảmthấykhônghàilòngnếuchưađạtđượcmụcđíchđãđềra.Cácemtựtácđộngđếnbảnthân,tựgiáo dục ý chí, tự tìm tòi những chuẩn mực nhận định, để cho

mụctiêu,nhữngkếhoạchđểtựtudưỡng,rènluyệnbảnthân.Tuynhiên,sựtựgiáodụccủacácemcũngcònnhiềuhạnchế:mộtsốemchưacókhảnăngxáclậpmụctiêu,một số em cũng chưa có ý thức

tự giáo dục bản thân, một số em còn hay nhầm lẫngiữacácgiátrị…

b Quátrìnhhìnhthànhtựýthức

- Tựnhậnthứcnhữnghànhviriênglẻrồisauđótựnhậnthứctoànbộhànhvi:chỉ

- Dựa trên những nhận xét, đánh giá của người lớn, từ đó thiếu niên hình thành

sựđộc lập trong đánh giá nhân cách của bản thân: không dựa vào những lời nhậnxétđánhgiácủangườilớnnữamàsẽtựxácđịnhđượcxemmìnhlàngườinhưthếnào.Tuy nhiên, khilắng nghe lời nhận xét của người khác sẽ có những người lắng nghevà tiếp nhận một cách đúng đắn để phát triển bản thân nhưng vẫn sẽ

có những kiểungườinhư:

+Kiểu1:nghelờichêvàchấpnhận,tựphủđịnhbảnthânvàngườilại,nghelờikhenvàtự chobảnthânmìnhgiỏi

+Kiểu2:nghelờichêvàbácbỏ,khôngtiếpnhậnvàtiếptụctựnghĩlàmìnhgiỏi,sinhratính

kiêucăng, ngạomạn

+Vìvậy,ngườilớncầnchúýcáchđưaralờinhậnxétchocácemởlứatuổinàyđểtránhgây hậuquảxấutớicácem

Độclậptrongnhậnthứcvềphẩmchấtđạođức,tínhcách,khảnăng

5 Nhữnghạnchếtrong quátrìnhtựnhậnthứccủalứatuổithiếuniên:

- Khảnăngtựđánhgiácủathiểuniêncònnhiềuhạnchế,chưađủkháchquan.Dođó,nảy sinh những xungđột, mâu thuẫn giữa mức độ kỳ vọng của các em với địa vịthực tế của các em trong tập thể; mâu thuẫngiữa thái độ của các em đối với bảnthân, đối với những phẩm chất, nhân cách củamình và thái độ cảu các em đối vớingườilớn,đốivớibạnbècùnglứatuổi

- Việcnhậnthứcvềmìnhcònthôngquaviệcđốichiếusosánhmìnhvớingườikhác.Nhưngkhiđánhgiángườikhác,cácemcònchủquan,nôngcạn,nhiềukhichỉdựavào một vài hình tượng không rõ ràng,

vàomộtvàiphẩmchấtnàođómàquykếttoànbộ.Vìthế,ngườilớnrấtdễmàcũngrấtkhógâyuytínvớithiếuniên.Vàkhiđãcókếtluận,đánhgiávềmộtngườinàođó,cácem thườngcó ấntượngdai dẳng vàsâu sắc

6 Ýnghĩacủatựýthứcđốivớithiếuniên

- Biểu hiện và mức độ biểu hiện của tự ý thức phát triển sẽ ảnh hưởng đến toànbộđời sống tâm lý của thiếu niên, đến tính chất hoặt động cùng các mối quan hệcủathiếu niên Trên cơ sở nhận thức và đánh giá bản thân, các em mới có khảnăngđiều khiển, điều chỉnh hành vi của bản thân cho phù hợp với yêu cầu kháchqua,mớigiữđượcquanhệ,cóđượcvịtríxứngđángtrongxãhội,trongnhómbạn,tronglớphọc

- Tự ý thức còn thúc đẩy thiếu niên vào một giai đoạn mới Từ tuổi thiếu niên trởđi,khisựtựgiáodụcpháttriển,cácemkhôngchỉlàkháchthểcủagiáodụcmàcònlàchủthểcủasựgiáodục.Đâycũnglàmộtđiềukiệnthuậnlợichocôngtácgiáodục

Vìvậy,ngườilàmgiáodụcnênhướngdẫn,độngviên,khuyếnkhích,tạođiềukiệnthuận lợi cho sự tự

ý thức của các em phát triển, khi đó tự giáo dục của thiếuniênsẽhỗtrợđắclựcchogiáodụccủagiađình,nhàtrườngvàxãhội,làmchogiáodụcđạthiệuquảtốiưu

II. Sựhìnhthành,pháttriểnvàbiểuhiệncủa tựýthứcởlứatuổihọcsinhTHPT

2 Mộtsốđặcđiểm đặctrưng ởlứatuổithanh niênmới lớn

a Sựpháttriểnchungvềsinhlý

- Thời kỳphát triểnêmả,cânđốivềmặt sinhlý(chiềucao,cânnặng )

- Đạt được sự tăng trưởng về mặt thể lực, nhưng sự phát triển cơ thể còn kém so vớingườilớn

- Đasốcácemđãvượtquathời kìphát dục

b Sựpháttriểncủahệthầnkinh

- Sựpháttriểncủahệthầnkinhcónhữngthayđổiquantrọngdocấutrúcbêntrongcủaphứctạp

- Cácchứcnăngcủanãopháttriểntạođiềukiệnchosựphứctạphóacáchoặtđộngphântích,tổnghợp,tronghọctậpvàcuộcsống

- Tạođược tâmthế phânhóatrongghi nhớ

- Cósựthayđổivềtưduy,cókhảnăngtưduylýluận,tưduytrừutượngmộtcáchđộclập,chặtchẽcócăncứ vàmangtínhnhấtquán

SựpháttriểntựýthứccủahọcsinhTHPT thểhiệnởmộtsốmặt sau:

- Thứ nhất, tiếp tục chú ý đến hình dáng, bề ngoài: học sinh THPT rất quan tâm

đếnviệc tự đánh giá về ngoại hình của cơ thể (về vóc dáng, về những chi tiết trênkhuônmặt,cơthể )Tâmlýlàmđẹpbiểuhiệnkhárõ(soigương,chúýnhiềuđếnănmặc,chạytheo mốt, tậpluyện thể thao để hoàn thiện, cải tạo hình thể ) Ở giai đoạn này, thanhthiếuniêntiếptụcchúýđếnhìnhdángbềngoài

Cầnlưuýlàsựtựđánhgiávềhìnhảnhcơthểcủacácemrõràngmangmàusắcgiớitính

- Thứ hai,Khả năng đánh giá, cử chỉ hành vi của mình:học sinh THPT có nhu

cầumạnh mẽ về việc tìm hiểu và tự đánh giá những đặc điểm tâm lý cảu bản thân theocácchuẩn mực đạo đức xã hội, theo quan điểm về mục đích cuộc sống… Ở giai đoạnnày,cácen có khảnăngđánh giá những cửchỉhành vi củamình

-Thứ ba, quan tâm sâu sắc đến phẩm chất, nhân cách thể hiện cái tôi trong tương lai:

ýthức làm người lớn được thể hiện ở nhu cầu tự khẳng định mình Các em có nguyệnvọng thể hiện cá tính của mìnhtrước mọi người một cách độc đáo Theo các nhà giáodục học: “Đây là giai đoạn đầucủa tuổi thanh niên, một số phẩm chất cơ bản của nhâncách đã được định hình Điềunày thể hiện sự phát triển tính độc lập và lòng khao kháttự khẳng định mình, tự chịutrách nhiệm về cái “tôi” của mình bằng khả năng quan sát,phân tích, so sánh, tự đánh giá với hoạt động

biếtcáchquantâmquansátđếnphẩmchấtnhâncáchthểhiệncáitôitrongtươnglai

- Thứ tư, hiểu rõ những phẩm chất nhân cách bộc lộ rõ và những phẩm chất phức

tạp:họcsinhTHPTcóthểhiểurõnhữngphẩmchấtnhâncáchbộlộrõvànhữngphẩmchấtphứctạp,biểuhiệnnhưgquanhệnhiềumặtcủanhâncách

-Thứnăm,viếtnhậtkýhọcsinhTHPTthườngcốgắngtựbiểuhiệnbảnthân.Điềunàyliênquanđếntín

htíchcực,sángtạongàycàngtăngmàđặcbiệtrõnéttrongnhữnghìnhthứchoạtđộngkhácnhau:sángtáctheocácđềtàitựdo;ghinhậtký;làmthơ;viếtnhạc;thamgiacáccuộcthituyển;hộithi,hội

diễnvănnghệ;thiđấuthểthao…

5.Những hạnchếtrongquátrìnhtự nhận thứccủalứatuổihọc sinhTHPT

- Hạn chế 1: Sự tự đánh giá của các em thường không khách quan, thiếu kinh

nghiệmsống nên cách đánh giá của các em thường có xu hướng cường điệu với nhữngthái cựckhác nhau Đa số các em đánh giá các en đánh giá cao nhân cách của bản thân(nănglực,tínhcách)dẫnđếnnhữngbiểuhiệntự cao,coithườngngườikhác

- Hạn chế 2: Bởi quá mong muốn được thể hiện bản thân, các em học sinh THPT

tìmmọicáchđểngườikhácquantâm,chúýđếnmìnhhoặclàmgìđóđểmìnhnổibậttrongnhóm,đôikhihànhđộngđómangtínhphôtrương,hìnhthức

-Hạn chế 3: Chưa đủ kinh nghiệm và tỉnh táo để chọn các biểu hiện bản thân phù

hợp.Theo Thạc sĩ tâm lý Huỳnh Lâm Anh Chương, khi thể hiện bản thân, học sinhTHPTthườngbiểuhiệntheohaihướngtíchcựcvàtiêucực:“Cáchthểhiệntíchcựccóthểlà:cố gắng họcgiỏi các môn học, vượt qua mọi rào cản để thực hiện một hành động caođẹp… Cách thể hiện tiêu cực như là: tạo

ra một kiểu thời trang cho bản thân mộtcáchkhácngườivàkhôngphùhợpvớithịhiếuthẩmmỹxãhội,thựchiệnnhữnghànhvigâysự chú ý củanhiều người nhưng lại không được chấp nhận, chạy theo một lối sống xaxỉ và không phù hợp với tuổi thanh niênchưa tự lập về tài chính, ” Còn với cácnhàtâmthầnhọcthìkhẳngđịnh:“Lứatuổitừ14đến18làlứatuổikhủnghoảngđốivớitâmthầnhọc”(A.E.Litrco-chuyên gia tâmthầnhọccủa Nga)

Sinhlý Sựpháttriểnmạnhmẽ,thiếucânđối về

các mặt cơ thể, tâm lý, trítuệ,đạođức

Thời kỳ phát triển êm ả, cân đốivềmặtsinhlý(chiềucao,cânnặng )Đạt được sự tăng trưởng về mặtthểlực, nhưng sự phát triển cơ thểcònkémsovớingườilớn

Vd:Trangđiểm,hútthuốclà biểu hiện của trườngthành

 Nhìnnhậntừvấnđềbêntrong,cốtlõi

VD: Biết tự lập, có mục tiêu rõràng,xácđịnhđượcđammê,…

Khinghenhậnxé

t của ngườikhác

 Sựquyếtđịnhphầnlớnphụ thuộc

vàongườikhác

 Sự quyết định phần lớn phụthuộcvàoniềmtincủachínhbảnthânmình

B TÌNH HUỐNG VẬN

DỤNG1,Tìnhhuống1

CÂUCHUYỆN

GIÁODỤCVỀHỌCSINH“CÁBIỆT”-TrườngTHCSĐàoDuyTừ,Hà Nội

Trướctệnạnbạolựchọcđườngcóxuhướnggiatăngtrongnhữngnămgầnđây,ChuyênmụcTâmsựhọcđườngxingửitớibạnđọcmộtcâuchuyệncóthậttừlờikểcủaGS.TSHồ Ngọc Đại: Chuyện về cậu học sinh “đầu gấu”

và căn “biệt thự” tặng thầy giáo cũ.Câu chuyện dưới đây là tấm gương sáng giúp học sinh răn mình

phụhuynhcùngsuyngẫm,trảinghiệmvàsoivàochínhmìnhđểrútkinhnghiệmtrongcáchgiáodụccontrẻ

“Tôikhôngnhớrõđólànămnàonữa.Chuyệnxảyracáchđâycũnglâulắmrồi,tôichỉlờ mờ nhớ hình như

là những năm đầu của đổi mới Một giáo viên chủ nhiệm lớp lênbáo cáo với tôi về một trường hợp học sinh rất

cá biệt và đề nghị sẽ thực hiện mức kỷluậtđuổihọcvớihọcsinhnày

Tôihỏi:Cậuhọcsinhấycábiệtởchỗnào,đãgâyranhữnglỗilầm,saitráinhưthếnàođểphảinhậnquyếtđịnhbuộcthôihọc?

Cô giáo cho biết, mỗi buổi đến lớp, cậu bé đều đánh hết bạn này đến bạn khác Cảlớpđều rất sợ và không ai dám bén mảng đến gần Hễ nhìn thấy bạn nào trong lớp,khôngvừaýlàcậuđánhđấmtúibụi.Cảlớpgọihọcsinhnàysaulưnglà“đầugấu”,là“xãhộiđen”…Buổi học sáng ngày hôm sau, tôi xuống lớp và hỏi cậu bé lý do vì sao thích đánh bạnđếnthế? Tôi vô cùng ngạc nhiên và sững sờ khi cậu bé trả lời: “Em đánh bạn vì em bắt chước

bố Ở nhà, ngày nào em cũng bị bố đánh ít nhất là một lần…”.Giáo viên chủnhiệm đã rất nhiều lần nhắc nhở, mờiphụ huynh đến lớp và thậm chí có những hìnhthứcxửphạtnhưngcậubévẫnkhôngdừnglạiviệcdùngbạolựcởlớphọc

Tôiliềnliênhệgọingườibốấyđếntrườngđểhỏichuyện.Anhnàycóthừanhậnlàngàynào cũng đánh connhưng, lại không biết con mình cũng đến lớp đánh các bạn Tôi đềnghịvớingườibốấy:“Anhhãynghetôi!Anhhãydừngviệcđánhconlại1ngàythôi!”Người bố ấy đồng ý một ngày không đánh con Ngày thứ 2, tôi lại yêu cầu: “anhhãydừng đánh con ngày hôm nay nữa!” Anh này cũng đồng ý không đánh con ngàythứhai.Ngàythứba,“anh hãydừngđánhconngàyhômnaynữa!”.Anhnàycũnglạiđồngýkhôngđánh…vàtừ đấyvềsau,ngườibố nàykhôngbaogiờ đánhconnữa.Cậu học sinh cũng không còn đến lớp đánh bạn và còn học rất giỏi Bẵng đi mộtthờigian, năm 2005, người bố đánh con năm nào đến tìm gặp tôi và nói: “Cậu bé đánhbạnnăm xưa muốn tặng thầy Hồ Ngọc Đại một căn biệt thự” Tuy nhiên, tôi nhất quyếttừchối.Cậuhọctròliềnquaysangbànvớibốsẽtặngthầygiáocũmộtlăngmiếukhitrămtuổivềgià…https://thcsdaoduytuhn.vn/bai-viet-duoc-quan-tam-nhat/cau-chuyen-giao-duc-ve-hoc-sinh-ca-biet.html/

Tuy nhiên, sau khi người bố thay đổi hành vi của mình, không còn đánh mắng cậubénữa thì cậu đã có những chuyển biến tích cực Cậu không còn hành vi bạo lực vớibạnbè trong lớp nữa Sự thay đổi tích cực này chính là do sự giáo dục tốt từ phía giađình.Độtuổinàyrấtcầnsựlắngnghe,hànhvivànhậnxétđúngmựcthìcácemsẽcónhữnghànhviđúngđắnvàtíchcực.

Có thể kết luận rằng: giáo dục từ phía gia đình có ảnh hưởng rất lớn đến sự pháttriểntâmlýcủathiếuniên.Cácemvẫnchưađủlớnđểnhậnthứcnhữnghànhvicủabảnthân,và có xu hướng

mô phỏng theo những khuôn mẫu thân cận như là bố mẹ Bố mẹcầnbiếtnhữnglờinói,hànhvixấucủahọcóảnhhưởngrấtlớnđếntâmlýcủatrẻ.Ởđộtuổinày, sự tự giáo dụccủa các em cũng còn nhiều hạn chế: chưa có khả năng xác lập mụctiêu, một số em cũng chưa có ý thức tự giáodục bản thân, một số em còn hay nhầm lẫngiữa các giá trị dễ bị rơi vào tình trạng như của cậu bé: bắt chước theo hành

vi bạo lựccủabố vàlàm điềutương tự với các bạntronglớp

Câu3:Ứngdụngtừvấnđềtâmlýtrêntrongviệcgiáodụcconcáitừphíagiađình:

Trong cách giáo dục trẻ ở trong độ tuổi thiếu niên, các bậc cha mẹ cần nhớ rằng đâylàđộ tuổi dậy thì, giai đoạn chuyển giao giữa trẻ con và người lớn, chính vì thế mà ởgiaiđoạnnàycácemkhánhạycảm,vàtâmlýkháphứctạp.Điềuquantrọngnhấtlàchamẹphải biết quan sát,lắng nghe những tâm tư của con cái Cha mẹ chính là tấm gương, làkhuôn mẫu để các em lấy làm chuẩn Chính vìthế mà những hành vi, lời nói, thái độ,nhận xét của cha mẹ sẽ ảnh hưởng tới tâm lý củatrẻ Cha mẹ nên có những hành vichuẩn mực để làm gương cho con: không đánh đập,

chửimắngvàchêbaithậmtệ.Thayvàođóhãytạochoconcáimộtmôitrườnggiáodụclànhmạnh:cácthànhviêntronggiađìnhyêuthươngnhau,sốnghòathuậnvàhạnchếxảyracãivã.Hãybiếtcânbằnggiữaviệckhenchê,khôngnênnhậnxétđánhgiáquátiêucựcsẽ dẫn đến những phản ứng ngược của các em như khôngnghe lời, làm trái ý, và đemnhữnghànhviđấytrútgiậnlênnhữngbạnbèxungquanh

2,Tìnhhuống2

“Mìnhlớn rồi”

Trong chuyến tham quan triển lãm kỹ niệm ngày thành lập quân đội, Huy đã bắtgặphình ảnh lưỡi cuốc của bà Võ Thị Thơi ở Củ Chi, cái cuốc mà bà đã dùng để đàohầmtrong suốt 27 năm Điều này đã khiến trong lòng cậu bé 13 tuổi lười biếng ấy bỗngtràolênsự xấuhổkhótả.Sauđâylàdiễn biến từ sauchuyếnđi:

“Kểtừngàyđixemtriểnlãmvề,tậtlàmbiếngrờibỏtôi,tấtnhiênkhôngphảicùngmộtlúc Với những chuyện

đã trải qua trước đó, tôi cũng mơ hồ nhận ra rằng chỉ có siêngnăng, chịu khó mới thành công ở đời [ ] và tínhlười nhác không được ai nể nang.Nhưng phải đến khi "gặp" bà Võ Thị Thơi thì mọichuyện mới rõ ràng đối với tôi Từviệc học tập, lao động đến sinh hoạt, kiểm điểm lại,tôi thấy mình còn thua xa so vớithiên hạ Đầu đuôi cũng tại tôi ít chịu cố gắng Tôi nhớ

hômtrước.NóvớithằngTúđềuởtổmười,đềunghịchnhưnhau,nhưngthằngTúnghịchmàsiêng, cònThành thì lười Nó lười còn "ác" hơn tôi Ai đời trực quét sân mà nó bỏ tớiba buổi liền [ ] Thế là thằng Thành bị đưa

banóphảihứahẹnđủđiều,lạiphảilàmtờcamđoannữa,thằngThànhmớiđượchọctiếp.Nghĩ tới chuyện

đó, tôi phát ớn lạnh Gì thì gì, tôi không bao giờ để bị đưa ra hộiđồngkỷluật.Nghĩtớicảnhbatôiphảingồitrongvănphòngbangiámhiệu,đauxótnghecácthầycôkểtộiconmình,tôithấythàđộnthổchoxong

Thấy tôi tự dưng đâm ra gọn gàng, ngăn nắp, chịu mó tay vô chuyện nhà, má tôimừnglắm: