Các hậu quả pháp lí chung của hôn nhân được quy định từ Điều 1353 đến Điều 1362 - Tiêu biểu nhất là khoản 1 Điều 1353 quy định hai người sau khi kết hôn có nghĩa vụ chung sống là vợ ch
Trang 1Thu Lan Boehm *
rong hệ thống pháp luật của CHLB Đức,
luật gia đình là bộ phận chuyên ngành
của luật dân sự Luật gia đình điều chỉnh các
quan hệ pháp luật giữa các cá nhân có liên
quan với nhau qua hôn nhân, qua quan hệ gia
đình và qua quan hệ huyết thống Ngoài ra
luật gia đình cũng điều chỉnh các quan hệ
pháp luật thay thế quan hệ huyết thống có liên
quan đến chức năng đại diện theo pháp luật
như giám hộ, hỗ trợ pháp luật và bảo trợ
Bài viết này giới thiệu tổng quát hệ
thống luật gia đình hiện hành ở CHLB Đức
được quy định ở quyển IV của Bộ luật dân
sự(1) (BLDS) của CHLB Đức
1 Nguồn của luật gia đình CHLB Đức
1 Hiến pháp nước CHLB Đức(2) ghi nhận
sự bảo hộ đặc biệt của nhà nước đối với hôn
nhân và gia đình tại Điều 6
2 Công ước châu Âu về nhân quyền(3)
nhấn mạnh mục đích bảo vệ người dân trước
các sự can thiệp của chính quyền, đặc biệt là
sự tôn trọng và đảm bảo cuộc sống gia đình,
đòi hỏi các biện pháp của nhà nước để cha
mẹ và con được chung sống
3 Công ước quốc tế về quyền trẻ em(4)
nhấn mạnh quyền được bảo vệ, quyền được
sống, được chăm sóc, giáo dục đến tuổi trưởng
thành, phát triển mạnh khoẻ và hạnh phúc,
trong tình thương yêu của cha mẹ, gia đình
và cộng đồng
4 BLDS Đức quy định về hôn nhân, quan
hệ họ hàng, về giám hộ, hỗ trợ pháp luật, bảo trợ (quyển IV) quy định về thừa kế (quyển V), quy định về hôn nhân và quan hệ họ hàng
có yếu tố nước ngoài (Luật thi hành BLDS)
5 Luật về bạn đời(5) quy định về quan hệ chung sống giữa những người cùng giới tính
6 Luật về cấp dưỡng tạm ứng(6) quy định
về sự hỗ trợ của nhà nước trong trường hợp người có nghĩa vụ cấp dưỡng cho trẻ em không có khả năng hay trốn tránh thực hiện nghĩa vụ
7 Luật tố tụng dân sự(7) quy định các thủ tục tố tụng cho các vụ kiện về gia đình nếu Luật về thủ tục tố tụng trong các vấn đề gia đình và trong các vấn đề tự nguyện không có những quy định khác
8 Luật về thủ tục tố tụng trong các vấn
đề gia đình và trong các vấn đề tự nguyện(8)
quy định những thủ tục tố tụng đặc biệt
2 Lịch sử phát triển của luật gia đình CHLB Đức từ năm 1900 đến nay
Theo BLDS (năm 1900) thì người chồng
là người đứng đầu và đại diện pháp lí cho
cả gia đình Họ của người chồng là họ của
cả gia đình, người chồng quyết định nơi ở của gia đình, đặt tên cho các con, quyết định nghề nghiệp của các con và có nghĩa
vụ cấp dưỡng, đảm bảo cho vợ con cuộc
T
* Luật sư tại Toà án tối cao tiểu bang Rostock, tiểu bang Mecklenburg-Vorpommern
Trang 2
sống đầy đủ về vật chất Người vợ có
quyền và nghĩa vụ thực hiện các công việc
nội trợ trong gia đình và nuôi dạy con, chỉ
được đi làm nếu người chồng cho phép và
không trễ nải việc nhà Đó là khuôn mẫu
gia đình theo luật La Mã cổ
Năm 1918, dưới thời chính quyền Cộng
hoà Weimar, phụ nữ được quyền bầu cử và
ứng cử Năm 1919, Hiến pháp Weimar quy
định về nguyên tắc, phụ nữ và nam giới có
quyền lợi và nghĩa vụ như nhau Tuy nhiên,
phải đến năm 1949 quyền bình đẳng nam nữ
hoàn toàn trên mọi lĩnh vực mới được đưa
vào Hiến pháp (Điều 3 Hiến pháp CHLB
Đức) và đến năm 1953, tất cả các quy định
pháp luật của Đức trái với nguyên tắc bình
đẳng nam nữ đều bị mất hiệu lực Những văn
bản pháp lí này cùng với Luật bảo vệ các bà
mẹ năm 1953 và Luật bình đẳng giới năm
1958 đã làm thay đổi hoàn toàn vị trí của
người phụ nữ trong gia đình và trong xã hội,
đưa đến những thay đổi cơ bản trong Luật gia
đình Từ năm 1998, vị trí pháp lí của con
ngoài giá thú về mức cấp dưỡng và về thừa kế
được đặt ngang với con trong giá thú và từ
năm 2001, Luật về bạn đời công nhận đăng kí
bạn đời giữa những người đồng giới tính
Luật gia đình của CHLB Đức thay đổi
theo sự phát triển của xã hội, có lúc đáp ứng
nhanh những quan điểm mới, có lúc lại rất
chậm nhưng nội dung của luật gia đình của
CHLB Đức luôn là sự phản chiếu thái độ của
xã hội đối với các giá trị tinh thần và vật chất
liên quan đến gia đình
3 Nội dung của luật gia đình CHLB Đức
Các quy định về luật gia đình được tập
trung chủ yếu trong Quyển IV của BLDS và
được chia thành ba chương:
- Hôn nhân dân sự;
- Họ hàng;
- Giám hộ, chăm sóc pháp luật và hỗ trợ Như vậy, cấu trúc của Bộ luật đã thể hiện
rõ những mối quan hệ xã hội nào là đối tượng của luật gia đình trong BLDS Các quan hệ giữa các bạn đời cùng giới tính được quy định riêng trong Luật về bạn đời Điều này là có chủ ý, vì qua đó thấy rõ quan hệ bạn đời có đăng kí không phải là hôn nhân
và vì thế không được đặt dưới sự bảo hộ của Hiến pháp CHLB Đức (khoản 1 Điều 6 Hiến
pháp CHLB Đức ghi rõ: “ Nhà nước bảo
hộ hôn nhân và gia đình” Các chủ thể chính
của luật gia đình là gia đình theo nghĩa hẹp (gồm trẻ em và cha mẹ chúng), các cơ quan liên quan như toà án gia đình, sở bảo vệ người chưa thành niên và các cơ quan đỡ đầu người chưa thành niên
3.1 Hôn nhân dân sự
Chương hôn nhân dân sự có các mục sau:
- Đính hôn;
- Kết hôn;
- Huỷ kết hôn;
- Kết hôn sau khi có người chồng hay
người vợ bị tuyên bố là chết;
- Các hậu quả pháp lí chung của hôn nhân;
- Quyền về tài sản hôn nhân;
- Li hôn;
- Các nghĩa vụ thuộc về nhà thờ
Bố cục của Chương này rất đặc trưng cho bố cục chung của BLDS nói riêng và của tất cả các quy định pháp luật của CHLB Đức nói chung: Đầu tiên là các quy định về xác lập các loại quan hệ pháp luật, tiếp theo
là quy định về các hậu quả pháp lí của nó, sau đó là quy định về cách chấm dứt quan hệ
Trang 3này và cuối cùng là quy định về hậu quả
pháp lí của việc chấm dứt
Hôn nhân dân sự được quy định từ Điều
1297 đến Điều 1588 BLDS BLDS không
định nghĩa hôn nhân nhưng theo văn hoá
phương Tây thì hôn nhân là sự chung sống
giữa một người nam giới và một người phụ
nữ được nhà nước công nhận Hôn nhân dân
sự gồm đính hôn và kết hôn Hôn nhân theo
luật gia đình CHLB Đức tuân theo nguyên
tắc gắn bó suốt đời (Điều 1353 BLDS),
nguyên tắc một vợ một chồng (Điều 1306)
nguyên tắc đồng thuận (Điều 1310, Điều
1311 BLDS) và nguyên tắc chung sống toàn
diện (số 2 khoản 1 Điều 1353 BLDS)
3.1.1 Đính hôn (được quy định từ Điều
1297 đến Điều 1302)
Đính hôn là dạng thoả thuận giữa hai bên
nam nữ là sẽ kết hôn trong tương lai song sự
thoả thuận này không có hiệu lực pháp lí,
không bên nào có thể qua tranh tụng bắt
buộc bên kia phải thực hiện thoả thuận Tức
là sau khi đính hôn mà một bên không muốn
kết hôn nữa thì bên kia không thể ra toà án
kiện bắt bên kia phải thực hiện thoả thuận
này Nếu một bên do tin vào sự kết hôn trong
tương lai mà có những chi tiêu cho việc đính
hôn hay những chi tiêu hợp lí khác cho cuộc
sống chung trong tương lai mà bên kia
không muốn kết hôn nữa thì họ có quyền đòi
bên không muốn kết hôn đền bù những phí
tổn này Ngoài ra, hai người đã đính hôn với
nhau được pháp luật coi là người thân thích
của nhau và họ có quyền từ chối khai báo về
nhau trước toà án và cơ quan điều tra (Điều
383 Bộ luật tố tụng dân sự và Điều 52 Bộ
luật tố tụng hình sự) Chung sống với nhau
như vợ chồng không có giá thú không được coi là đính hôn
3.1.2 Kết hôn (được quy định từ Điều
1303 đến Điều 1312) Kết hôn là sự tự nguyện xác lập quan hệ
vợ chồng giữa hai người nam và nữ theo quy định của pháp luật và được nhà nước cho phép dưới hình thức pháp lí đăng kí kết hôn Tuổi kết hôn của cả nam và nữ là 18 tuổi Người tròn 16 tuổi mà chưa đủ 18 tuổi chỉ có thể kết hôn nếu toà án gia đình chấp nhận đơn xin miễn đòi hỏi đủ tuổi và người chồng hoặc vợ tương lai đã đủ 18 tuổi, sự đồng ý của cha mẹ hay người giám hộ là không cần thiết
Việc kết hôn bị cấm đối với những người đang có vợ hoặc có chồng và với người bị mất năng lực dân sự Việc kết hôn cũng bị cấm giữa những người cùng dòng máu trực
hệ, giữa anh chị em ruột, giữa cha mẹ nuôi
và con nuôi, kể cả khi quan hệ cha mẹ nuôi
và con nuôi đã chấm dứt
Việc kết hôn chỉ có hiệu lực pháp lí khi thủ tục đăng kí được thực hiện tại phòng đăng
kí kết hôn theo quy định của pháp luật Đặc biệt quan trọng là hai người muốn kết hôn phải tự nói ra nguyện vọng muốn kết hôn với nhau trước mặt nhau và trong sự hiện diện của người công chức có thẩm quyền làm thủ
tục đăng kí (Điều 1310 đến Điều 1312)
3.1.3 Huỷ việc kết hôn (được quy định
từ Điều 1313 đến Điều 1318) Nếu việc kết hôn trái với các quy định của pháp luật, cụ thể là trái với các điều từ Điều 1303 đến Điều 1312 hoặc do những sự kiện khác như người vợ hoặc chồng trong lúc kết hôn bị lừa dối hay bị đe dọa (khoản
Trang 42 Điều 1314) thì toà án có quyền huỷ việc
kết hôn theo yêu cầu của người bị lừa dối
hay bị đe dọa, của cơ quan có thẩm quyền
hay của người thứ ba có liên quan (người vợ
hay người chồng trong trường hợp chồng
hay vợ của họ kết hôn) Trong khi việc yêu
cầu huỷ kết hôn do trái với các điều từ Điều
1303 đến Điều 1312 không bị giới hạn về
thời gian thì thời hạn cho việc yêu cầu huỷ
kết hôn theo Điều 1314 khoản 2, số 4 là ba
năm khi người vợ hoặc chồng bị đe dọa, thời
hạn của các trường hợp khác trong khoản
này là một năm Điều này là cần thiết để
nhanh chóng thiết lập sự rõ ràng cho tính
hợp pháp của việc kết hôn (Điều 1357
BLDS) Hậu quả pháp lí của huỷ kết hôn trái
pháp luật là hai người đã kết hôn không phải
là vợ chồng và không có trách nhiệm hay
quyền hạn xuất phát từ hôn nhân đối với
nhau Trong một số trường hợp do luật định
(đặc biệt khi một người bị đe dọa hay bị lừa
dối) thì những quy định về chia tài sản hay
cấp dưỡng của li hôn được vận dụng có lợi
cho người bị đe dọa hay bị lừa dối
3.1.4 Kết hôn sau khi có chồng hay vợ bị
tuyên bố là chết (được quy định tại Điều
1319 và Điều 1320): quy định về việc huỷ
hay giữ việc kết hôn của một người có vợ
hay chồng bị tuyên bố là chết với người khác
mà người bị tuyên bố là chết vẫn còn sống
3.1.5 Các hậu quả pháp lí chung của
hôn nhân (được quy định từ Điều 1353 đến
Điều 1362)
- Tiêu biểu nhất là khoản 1 Điều 1353
quy định hai người sau khi kết hôn có nghĩa
vụ chung sống là vợ chồng với nhau trong
một nhà: “trong một nhà” là quyền và nghĩa
vụ; nếu không có lí do xác đáng, vợ chồng không được ở riêng tại hai nhà khác nhau và trong trường hợp đó, họ có quyền đến nhà nhau bất cứ lúc nào.(9) “Chung sống là vợ chồng” là quyền có quan hệ sinh lí với nhau giữa người vợ và người chồng Từ nhiều năm nay quyền này không còn là đối tượng của các phiên toà gia đình nữa và nếu có quyết định như vậy thì quyết định đó chỉ có
ý nghĩa tượng trưng vì nó không có hiệu lực trong việc bắt buộc thi hành án.(10) Quyền này bị nhiều học giả coi là vi hiến vì trái với quyền tự quyết về tình dục là một nhân quyền được Hiến pháp bảo vệ (11) Mặt khác, quyền này là đặc thù của quan hệ hôn nhân Việc tranh luận về quyền này chỉ còn mang tính chất hàn lâm từ khi Điều 177 Bộ luật hình sự Đức được sửa đổi và việc cưỡng ép chịu đựng tình dục trong hôn nhân qua bạo lực hay đe dọa cũng là tội cưỡng dâm và hiếp dâm.(12) Trong điều kiện lí tưởng, sự mâu thuẫn giữa các quyền không tồn tại vì
vợ chồng còn có nghĩa vụ tôn trọng nhân phẩm và chính kiến của nhau, chăm sóc và giúp đỡ lẫn nhau, chung thuỷ với nhau
- Vợ chồng chọn một họ chung cho cả gia đình Họ đó có thể là họ khai sinh hay họ do hôn nhân lần trước mà có của người chồng hay của người vợ Người có họ khai sinh không được chọn làm họ chung thì có thể để
họ khai sinh của mình vào trước hay sau họ chung Nếu không chọn họ chung thì vợ và chồng vẫn giữ nguyên họ của mình và các con chung khi sinh ra chỉ được mang họ của
bố hoặc mẹ Đây là thay đổi có ý nghĩa rất lớn đối với việc thực hiện quyền bình đẳng nam nữ vì theo văn hoá phương Tây từ xưa
Trang 5đến nay, người nữ khi kết hôn phải bỏ họ
khai sinh của mình để mang họ của chồng
- Cả vợ và chồng đều có nghĩa vụ đóng
góp vào việc cấp dưỡng đảm bảo mức sống
của gia đình Mức sống của mỗi gia đình phụ
thuộc vào tình trạng thu nhập và tài sản của
hai vợ chồng và là tiêu chuẩn để tính mức
cấp dưỡng Vợ chồng cùng nhau quyết định
về nơi ở, về sự phân công lao động trong gia
đình Cả hai đều có quyền đi làm Nếu người
chồng hay vợ không đi làm mà ở nhà lo nội
trợ và nuôi dạy con thì lao động này của họ
có giá trị ngang với việc đóng góp bằng tiền
của người đi làm Ngay cả khi sống li thân,
nếu người vợ hay chồng không đủ khả năng
tiếp tục giữ cho mình mức sống tương đương
như mức sống của gia đình thì người kia phải
có nghĩa vụ cấp dưỡng (Điều 1361 BLDS)
3.1.6 Tài sản hôn nhân của vợ chồng
(được quy định từ Điều 1363 đến Điều 1563)
Luật gia đình Đức phân biệt các quy
định về tài sản hôn nhân do luật định và các
quy định thoả thuận qua hợp đồng hôn nhân
(hôn khế) Nguyên tắc tự do thoả thuận qua
hợp đồng cũng được áp dụng cho tài sản hôn
nhân nên vợ chồng có thể tự thoả thuận các
quan hệ về tài sản của họ trong hợp đồng
hôn nhân hay thoả thuận theo luật định
Nếu không có hợp đồng hôn nhân thì
quan hệ tài sản trong hôn nhân sẽ tuân theo
các quy định của chế độ tài sản cộng đồng
gia tăng (Điều 1361 BLDS) Ở chế độ này,
tài sản của vợ hay chồng, kể cả tài sản có
được sau khi kết hôn, vẫn là tài sản riêng của
người ấy, mỗi người tự quản lí và chịu trách
nhiệm về tài sản của mình và chỉ cần ý kiến
đồng thuận của người kia khi muốn chuyển
nhượng toàn bộ tài sản của mình hay đồ vật thuộc về đồ đạc trong nhà (các điều từ Điều
1363 đến Điều 1369 BLDS) Tài sản gia tăng của vợ chồng chỉ được chia khi cộng đồng gia tăng chấm dứt Nếu chế độ cộng đồng gia tăng bị chấm dứt vì người vợ hay chồng chết thì sự chia tài sản gia tăng được thực hiện qua việc phần thừa kế của người sống được tăng thêm ¼ Nếu chế độ cộng đồng gia tăng bị chấm dứt qua li hôn thì người nào
có phần tài sản gia tăng cao hơn sẽ phải chia đôi phần nhiều hơn với người kia, để cho phần gia tăng tài sản của hai vợ chồng trong thời gian hôn nhân bằng nhau Tài sản gia tăng là sự chênh lệch về giá trị (tức là phần gia tăng) của tài sản tính từ ngày kết hôn đến ngày đơn xin li hôn được toà án gia đình thụ
lí Những tài sản mà người vợ hay người chồng nhận được từ cha mẹ hay họ hàng của mỗi người như của hồi môn, thừa kế, quà tặng riêng trong thời gian hôn nhân không
bị coi là phần gia tăng của tài sản khi li hôn Qua hợp đồng hôn nhân, vợ chồng có thể thoả thuận không theo chế độ tài sản cộng đồng gia tăng mà chọn chế độ tài sản sở hữu tài sản tách riêng hoặc chế độ tài sản sở hữu tài sản chung
Ở chế độ tài sản sở hữu tài sản tách riêng (Điều 1414 BLDS) tài sản của vợ chồng, kể
cả tài sản mà vợ chồng có được sau khi kết hôn qua lao động, là tài sản riêng của người
ấy Mỗi người tự quản lí và chịu trách nhiệm
về tài sản của mình, có quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt độc lập không cần có ý kiến của người kia Nếu người vợ hay người chồng lâm vào tình trạng phá sản thì chỉ có tài sản của người này trở thành khối tài sản
để thanh toán nợ
Trang 6Ở chế độ tài sản sở hữu tài sản chung (các
điều từ Điều 1415 đến Điều 1518 BLDS), tất
cả tài sản của hai vợ chồng có từ trước ngày
kết hôn và tài sản vợ chồng có được trong
thời gian hôn nhân qua lao động, thừa kế trở
thành tài sản chung của vợ chồng mà không
cần nghi thức pháp lí nào Cả hai vợ chồng có
quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt như
nhau đối với tài sản chung, nếu người vợ hay
người chồng bị phá sản thì toàn bộ tài sản
chung sẽ bị đưa vào khối tài sản để thanh
toán nợ Chế độ tài sản sở hữu tài sản chung
chấm dứt qua li hôn hoặc qua cái chết của
người vợ hay chồng hoặc qua đơn xin chấm
dứt chế độ tài sản Lúc đó tài sản sẽ chia đôi
giữa vợ chồng sau khi thanh toán hết những
nghĩa vụ chi trả Trong trường hợp người vợ
hay chồng chết thì tài sản sẽ chia đôi giữa
người còn sống và các con sau khi thanh
toán hết những nghĩa vụ chi trả
3.1.7 Li hôn
Li hôn (được quy định từ Điều 1564 đến
Điều 1587 BLDS) là sự kết thúc quan hệ hôn
nhân qua bản án của toà án Khi nào bản án
li hôn chưa có hiệu lực pháp luật thì hôn
nhân vẫn còn tồn tại Hôn nhân chỉ được kết
thúc khi hôn nhân đã tan vỡ, tức là vợ chồng
không còn gắn bó với nhau nữa và khả năng
đạt được mục đích của hôn nhân trong tương
lai là không còn, hay ít nhất là một người đã
hoàn toàn không còn tình cảm vợ chồng với
người kia nữa và hai vợ chồng đã sống li
thân ít nhất là một năm
Đủ hai điều kiện này, toà án sẽ xử cho li
hôn khi cả vợ, chồng hoặc một trong hai
người yêu cầu li hôn và người kia đồng ý
Nếu thời gian gian li thân kéo dài đã ba
năm thì toà án vẫn xử li hôn, ngay cả khi một bên vợ hay chồng không đồng ý li hôn Nếu thời gian li thân chưa đến một năm thì toà án chỉ cho li hôn khi có những lí do đặc biệt làm cho sự tồn tại của hôn nhân là không thể chấp nhận được đối với một bên
vợ hay chồng, ví dụ nếu một bên vợ hay chồng có hành động làm ảnh hưởng nặng nề đến nhân phẩm, sức khoẻ của người kia Ngược lại, toà án không xử li hôn ngay khi có đủ hai điều kiện trên, nếu sự tồn tại của hôn nhân là thật sự cần thiết hay việc li hôn là quá sức chịu đựng đối với con chung của vợ chồng còn ở tuổi chưa thành niên hay đối với bên vợ hay chồng không thuận tình li hôn (hôn nhân lâu năm, một bên bị bệnh nặng hay bị bệnh về tâm lí, có nguy cơ tự tử ) Toà án gia đình xác định tiền hưu trí của hai vợ chồng có được thông qua bảo hiểm hưu trí trong thời gian hôn nhân Người có tiền hưu trí cao hơn sẽ phải chia phần chênh lệch cho vợ hay chồng, nhằm đảm bảo số tiền hưu trí có được trong thời gian hôn nhân của hai người bằng nhau
3.1.8 Các nghĩa vụ thuộc về nhà thờ: Các
quy định của BLDS chỉ có hiệu lực đối với hôn nhân dân sự Nghĩa vụ và quyền của các tín đồ tôn giáo vẫn tuân theo các quy định của nội bộ nhà thờ hay tổ chức tôn giáo của họ
3.2 Họ hàng dân sự
Chương họ hàng dân sự có các mục sau:
- Các quy định chung;
- Nguồn gốc xuất thân;
- Cấp dưỡng;
- Các quan hệ pháp lí chung giữa cha mẹ
và con;
- Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ;
Trang 7- Giúp đỡ của sở bảo vệ người chưa
thành niên;
- Nhận con nuôi
3.2.1 Quan hệ họ hàng (được quy định
từ Điều 1589 đến Điều 1590 (BLDS) phân
biệt họ hàng qua huyết thống và họ hàng
được thiết lập qua hôn nhân Họ hàng được
thiết lập qua hôn nhân không bị xoá bỏ, ngay
cả khi cuộc hôn nhân tạo ra quan hệ họ hàng
này không còn tồn tại nữa Song quan hệ họ
hàng này chỉ phát sinh một lần khi hôn nhân
còn tồn tại, ví dụ người chồng sau khi li hôn
vẫn là bố dượng của con riêng của vợ có
trước khi kết hôn nhưng nếu sau khi li hôn
mà người vợ có thêm con với người khác thì
người chồng đã li hôn không phải là bố
dượng của đứa trẻ mới sinh Vợ chồng
không phải là họ hàng của nhau
3.2.2 Nguồn gốc xuất thân: Quan hệ
mẹ-con và cha-mẹ-con là mối quan hệ huyết thống
theo quy luật sinh học Theo quy luật này,
đứa trẻ được thụ thai từ trứng của một người
phụ nữ và tinh trùng của một người đàn ông
Những người này là cha mẹ của một đứa trẻ
Từ trước tới nay, vấn đề khó của pháp
luật là xác định chính xác cha của đứa trẻ
Với sự phát triển của khoa học, việc xác định
chính xác cha của đứa trẻ không còn nan giải
nữa Vấn đề được tranh cãi hiện nay là xác
định chính xác về pháp lí, ai là người mẹ của
đứa trẻ Qua khả năng thực hiện sự thụ tinh
ngoài cơ thể (thụ tinh nhân tạo trong ống
nghiệm), đứa trẻ có thể được thụ thai từ
trứng của người phụ nữ nhưng lại do người
phụ nữ khác sinh ra (hiện tượng đẻ thuê) Tất
cả các hành vi liên quan đến đẻ thuê đều bị
cấm ở Đức.(13) Luật gia đình Đức xác định rõ
trong Điều 1591 BLDS người mẹ của đứa trẻ
là người phụ nữ sinh ra nó Như vậy, mọi quan hệ pháp luật giữa mẹ-con (về cấp dưỡng, thừa kế ) chỉ phát sinh giữa đứa trẻ
và người sinh ra nó và họ hàng của người này Song quan hệ với người phụ nữ có trứng thụ thai lại là cơ sở để xác định những quan
hệ pháp luật có tác động của gen như các quy định cấm kết hôn do cùng dòng máu (Điều
1307 BLDS) hay giao hợp giữa những người
họ hàng (Điều 173 Bộ luật hình sự Đức) Khác với quan hệ mẹ-con, trong việc xác định quan hệ cha-con không chỉ có yếu tố sinh học mà cần có thêm yếu tố pháp lí Luật gia đình Đức xác định quan hệ cha-con theo những yếu tố sau: a) Cha của đứa trẻ là chồng của người phụ nữ vào thời điểm người này sinh con; hoặc b) Là người khai công nhận quan hệ cha-con với đứa trẻ; hay c) Là người được xác định là cha của đứa trẻ qua quyết định của toà án gia đình Quan hệ cha-con được xác định theo hai trường hợp a) và b) có thể được huỷ bỏ theo yêu cầu trước toà
án gia đình
Những người có quyền yêu cầu huỷ bỏ quan hệ cha con là người được nhận là cha theo trường hợp a) và b), người đã thề tuyên thệ là đã quan hệ với người mẹ trong thời kì thụ thai pháp định, người mẹ, người con và các cơ quan liên quan (ví dụ sở bảo vệ người chưa thành niên) Thời hạn cho việc yêu cầu huỷ bỏ quan hệ cha-con là hai năm nhưng đối với từng chủ thể khác nhau thì thời hạn bắt đầu từ những thời điểm khác nhau Ví dụ nếu những người đại diện cho đứa trẻ để lỡ thời hạn quy định cho họ thì khi đứa trẻ 18 tuổi nó có quyền yêu cầu xoá bỏ quan hệ cha
Trang 8con Trong trường hợp này, thời hạn cũng là
hai năm nhưng không bắt đầu trước thời
điểm thành niên của đứa trẻ và không bắt
đầu trước thời điểm đứa trẻ được biết những
tình tiết để cho rằng người được nhận làm
cha không phải là cha nó
Hậu quả của việc huỷ bỏ là quan hệ cha
con coi như không có từ thời điểm đứa trẻ
sinh ra, dẫn đến có thể họ của đứa trẻ phải
thay đổi, người cha đẻ của đứa trẻ phải bồi
thường tiền nuôi dưỡng đứa trẻ cho người
được nhận làm cha đứa trẻ trong quá khứ,
Nếu có tình tiết cố ý lừa dối, người mẹ
có thể phải chịu trách nhiệm hình sự Các cơ
quan liên quan (ví dụ sở người nước ngoài)
thường yêu cầu xoá bỏ quan hệ cha-con khi
có chứng cứ là có sự mua bán quan hệ này để
làm thủ tục định cư hay nhập quốc tịch cho
người đàn ông khai nhận là cha đứa trẻ.(14)
3.2.3 Các quan hệ pháp luật giữa cha
mẹ và con: Cha mẹ có quyền và nghĩa vụ
chăm sóc, nuôi dưỡng, bảo vệ và giáo dục
con ở tuổi chưa thành niên Trẻ em có quyền
được hưởng nền giáo dục phi bạo lực Cha
mẹ không được phép đánh đập, hành hạ về
mặt tinh thần hay xỉ nhục con mình Cha mẹ
và con có nghĩa vụ tôn trọng, giúp đỡ và
tương trợ lẫn nhau Con và cha mẹ, cùng với
vợ hay chồng của người chết là người thừa
kế hàng thứ nhất theo luật định
Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ (được
quy định từ Điều 1626 đến Điều 1698b
BLDS) cho phép và bắt buộc người có quyền
này thực hiện nghĩa vụ làm cha mẹ Mục
đích của quyền và nghĩa vụ này là tạo điều
kiện pháp lí cho cha mẹ đảm bảo quyền và
lợi ích chính đáng của trẻ em, chứ không
phải là cơ sở pháp lí cho quyền lực đơn thuần của cha mẹ đối với con (“quyền sinh, quyền sát”) Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ bao gồm các quyền và nghĩa vụ về nhân thân
và về tài sản đối với con Trong cả lĩnh vực nhân thân và tài sản, cha mẹ là người đại diện pháp lí của con cái Các quyền và nghĩa
vụ về nhân thân bao gồm quyền đặt họ, tên cho con, quyền quyết định về tôn giáo, chỗ
ở, quốc tịch, quyền đại diện theo pháp luật Các quy định của luật gia đình Đức về họ của đứa trẻ rất cụ thể và khá nghiêm ngặt Cha mẹ chỉ được lựa chọn họ cho đứa con theo các quy định từ Điều 1616 đến Điều 1617c Nếu cha mẹ khi kết hôn đã chọn họ chung của gia đình thì họ này cũng là họ của đứa trẻ Nếu không có họ chung của gia đình, có nhiều quy định khác nhau như cha
mẹ cùng nhất trí chọn họ của người mẹ hay của người cha cho đứa trẻ hoặc khi không có
sự nhất trí thì toà án gia đình có thể can thiệp theo yêu cầu Trong một đời người, họ của một người có thể thay đổi nhiều lần (ví dụ qua kết hôn, qua việc huỷ bỏ quan hệ cha-con hay qua việc được nhận làm cha-con nuôi), chỉ có tên gọi là không được thay đổi
Cha mẹ có nghĩa vụ và quyền quản lí tài sản của con Riêng khi định đoạt về bất động sản hay toàn bộ tài sản hay tài sản thừa kế của con, cha mẹ phải xin phép toà án gia đình và chỉ được thực hiện khi có phép
Về nguyên tắc, cha mẹ của một đứa con trong giá thú cùng có quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và cùng nhau thực hiện quyền và nghĩa vụ này Quyền trách nhiệm của cha mẹ đối với một đứa trẻ ngoài giá thú thuộc về người mẹ nhưng nếu người cha của đứa trẻ
Trang 9khai công nhận quan hệ cha-con với đứa trẻ
thì người mẹ có thể cùng với cha đứa trẻ đến
sở bảo vệ người chưa thành niên khai xin
cùng có quyền và nghĩa vụ của cha mẹ
Trong trường hợp li thân và li hôn, không
có sự thay đổi về quyền và nghĩa vụ của cha
mẹ Cha mẹ phải thoả thuận về việc con sẽ ở
với ai Người không ở cùng với con có nghĩa
vụ trả tiền cấp dưỡng và quyền được thăm
nom con thường xuyên Nếu cha mẹ không
thoả thuận được thì sở bảo vệ người chưa
thành niên sẽ giúp đỡ giải quyết mâu thuẫn
hay toà án gia đình sẽ xét xử theo yêu cầu
Bên cạnh các vụ án li hôn thì các vụ án
về phân quyền trách nhiệm cha mẹ, về quyền
được thăm nom con và về việc trả tiền cấp
dưỡng cho con là những mảng công việc chủ
yếu của toà án gia đình
Nếu cha mẹ không thực hiện tốt quyền và
nghĩa vụ của cha mẹ, dẫn đến nguy cơ phát
sinh nguy hại về sức khoẻ, tinh thần, giáo dục
và tài sản của con và cha mẹ không chấp
nhận sự giúp đỡ của sở bảo vệ người chưa
thành niên thì toà án gia đình phải ra quyết
định về các biện pháp để ngăn chặn hậu quả,
cụ thể là hạn chế hoặc tước quyền và nghĩa
vụ của cha mẹ của những bậc cha mẹ này
Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ chấm dứt
khi đứa con đủ 18 tuổi hay bị chết
3.2.4 Giúp đỡ của sở bảo vệ người chưa
thành niên: Sở bảo vệ người chưa thành niên
có trách nhiệm giúp đỡ cha mẹ trong việc
chăm sóc và giáo dục con Đặc biệt sở bảo
vệ người chưa thành niên có trách nhiệm hỗ
trợ người mẹ sinh con ngoài giá thú trong
việc xác định quan hệ cha-con và việc kiện
đòi tiền nuôi con (được quy định từ Điều
1712 đến Điều 1717 BLDS) Sở bảo vệ người chưa thành niên là người giám hộ cho đứa trẻ sinh ngoài giá thú, nếu mẹ đứa trẻ chưa đến tuổi thành niên
3.2.5 Nhận con nuôi: Quan hệ giữa cha
mẹ và con cũng có thể phát sinh qua hành vi pháp lí nhận nuôi con nuôi (được quy định
từ Điều 1741 đến Điều 1766 BLDS)
BLDS phân biệt nuôi con nuôi chưa thành niên và nhận con nuôi trưởng thành Mục đích của việc nuôi con nuôi chưa thành niên là đem lại cho đứa trẻ cuộc sống gia đình tốt đẹp khi cha mẹ đẻ của nó không thể hoặc không muốn làm điều này.(15) Còn mục đích của việc nhận con nuôi trưởng thành là hợp pháp hoá mối quan hệ cha mẹ
và con đã hình thành vững chắc giữa những người trưởng thành Một người chỉ có thể có một cha, một mẹ nuôi
Việc nhận nuôi con nuôi chưa thành niên hợp pháp chỉ được toà án gia đình cho phép khi có đủ những điều kiện luật định sau: A) Đơn xin nuôi con nuôi của chính người nhận nuôi con nuôi đặt tại toà án gia đình Có ba loại đơn xin nuôi con nuôi: a) Đơn cùng xin nuôi con nuôi: Chỉ có các cặp vợ chồng mới được đặt đơn này, như thế đứa trẻ được nhận nuôi sẽ có một cha và một mẹ như một gia đình bình thường Những cặp bạn đời cùng giới tính có đăng kí không được đặt đơn loại này vì quan hệ pháp
lí giữa họ không được coi là hôn nhân
b) Đơn bổ sung xin nhận con nuôi: Người vợ hay người chồng có thể làm đơn
bổ sung xin nhận con đẻ hay con nuôi của chồng hay vợ mình làm con nuôi Người bạn đời trong quan hệ bạn đời cùng giới tính chỉ
Trang 10có thể làm đơn bổ sung xin nhận con đẻ của
bạn đời của mình làm con nuôi Trong
trường hợp này, đứa trẻ sẽ có một cha hay
mẹ đẻ và một cha hay mẹ nuôi
c) Đơn xin nhận con nuôi độc lập dành
cho những người độc thân
B) Sự đồng ý của chính cha mẹ đẻ của
đứa trẻ được nhận làm con nuôi Giấy đồng ý
cho con chỉ có giá trị một lần cho người cụ
thể muốn nuôi con nuôi và mất hiệu lực nếu
sau ba năm việc nhận con nuôi không được
tiến hành, hoặc đơn xin nuôi con nuôi bị bác
hoặc người muốn nuôi con nuôi rút đơn Giấy
đồng ý cho con chỉ có giá trị pháp lí khi đứa
trẻ ít nhất là tám tuần tuổi Giấy đồng ý cho
con của người cha ngoài giá thú không phải
theo thời hạn này mà có thể có giá trị pháp lí
từ trước khi đứa trẻ sinh ra Trong những
trường hợp đặc biệt như cha mẹ đẻ vi phạm
thường xuyên quyền, trách nhiệm của cha mẹ
hay không có năng lực dân sự hay bị mất
tích hay đứa trẻ tự đặt đơn xin thì toà án gia
đình có quyền cấp phép thay cha mẹ đẻ
C) Sự đồng ý của chính đứa trẻ được
nhận làm con nuôi nếu trẻ đã tròn 14 tuổi
Đối với trẻ dưới 14 tuổi hay chưa có đầy đủ
năng lực hành vi dân sự thì người đại diện
pháp lí của đứa trẻ kí giấy đồng ý
D) Sự đồng ý của vợ hay chồng hay bạn đời
Đ) Việc nhận nuôi con nuôi phải phù hợp
với lợi ích của đứa trẻ, cụ thể là điều kiện
chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục và phát triển
toàn diện của đứa trẻ ở nhà cha mẹ nuôi phải
tốt hơn hẳn điều kiện sống trong quá khứ của
đứa trẻ.(16)
E) Quan hệ cha mẹ và con: Giữa người
nhận nuôi con nuôi và đứa trẻ được nhận
làm con nuôi phải có quan hệ thân thiết như cha mẹ và con qua việc chăm sóc giáo dục hoặc nếu chưa có thì ý định xây dựng và mong muốn có quan hệ này phải rõ ràng và nghiêm chỉnh Vì thế, trước khi xác lập quan
hệ, đứa trẻ phải được sống một thời gian thích hợp với người nhận nuôi con nuôi (thời gian thử thách)
G) Người nhận nuôi con nuôi ít nhất là
25 tuổi và phải hơn đứa trẻ ít nhất là 15 tuổi Chỉ trong trường hợp khi một cặp vợ chồng cùng xin nuôi con nuôi thì một người chỉ cần đạt 21 tuổi nếu người kia đã đạt 25 tuổi H) Lợi ích của những người khác: Sẽ không được phép nhận nuôi con nuôi nếu việc này có hại lớn cho lợi ích chính đáng của người thứ ba, cụ thể là con của người nhận nuôi con nuôi Lợi ích chính đáng của
cả hai bên phải được xem xét và cân nhắc Nếu lợi ích chính đáng của con của người nhận nuôi con nuôi bị ảnh hưởng nặng hơn
là sự có lợi do sự nuôi con nuôi đem lại thì toà án sẽ không cho phép nuôi con nuôi Ảnh hưởng về lợi ích vật chất được quan tâm nhưng không phải là yếu tố quyết định, ví dụ
do việc nhận con nuôi thì tiền cấp dưỡng hay phần thừa kế của các con khác sẽ bị giảm đi Điều này chưa đủ để coi việc nhận nuôi con nuôi là có hại lớn cho lợi ích chính đáng của các con khác Song việc nhận nuôi con nuôi
sẽ không được toà án cho phép nếu qua việc nhận thêm con, người nuôi con nuôi sẽ không đủ khả năng trả tiền cấp dưỡng ở mức tối thiểu cho các con khác.(17)
Đơn xin nhận con nuôi và tất cả các giấy phép đồng ý đều phải được công chứng viên xác nhận