Báo cáo " Vai trò của ý thức pháp luật đối với việc thực hiện pháp luật " ppt

Ý thức pháp luật là tổng thể những quan điểm, quan niệm, tư tưởng thịnh hành trong xã hội về pháp luật, là thái độ, tình cảm, sự đánh giá của con người đối với pháp luật cũng như đối với

Ths NguyÔn V¨n N¨m *

thức pháp luật giữ vai trò chi phối tất cả

các giai đoạn của quá trình điều chỉnh

bằng pháp luật đối với hành vi con người, từ

xây dựng đến tổ chức thực hiện và bảo vệ

pháp luật Có thể nói trong quản lí xã hội,

việc pháp luật được thực hiện như thế nào

phụ thuộc rất lớn vào ý thức pháp luật của

các chủ thể trong xã hội

Ý thức pháp luật là tổng thể những quan

điểm, quan niệm, tư tưởng thịnh hành trong

xã hội về pháp luật, là thái độ, tình cảm, sự

đánh giá của con người đối với pháp luật

cũng như đối với hành vi pháp luật của các

chủ thể trong xã hội

Ý thức pháp luật luôn được xem xét

đánh giá trên nhiều phạm vi khác nhau, đó

có thể là ý thức của từng cá nhân, có thể là ý

thức của nhóm, bộ phận dân cư trong xã hội,

có thể là ý thức của toàn xã hội, thậm chí nó

còn được xem xét, đánh giá trên khu vực địa

lí vượt khỏi phạm vi quốc gia Vì vậy, ý thức

pháp luật luôn được tiếp cận trên cả bình

diện ý thức xã hội và ý thức cá nhân

Trên bình diện ý thức cá nhân, ý thức

pháp luật thể hiện sự hiểu biết pháp luật cũng

như ý chí, xúc cảm, tình cảm, tâm trạng, thái

độ… của họ đối với pháp luật và các hiện

tượng pháp lí khác Tri thức pháp luật của

mỗi cá nhân không chỉ bao gồm những hiểu

biết về hệ thống pháp luật thực định của nhà

nước mà còn bao gồm cả các tri thức về hệ

thống khoa học pháp lí Đó có thể là những tri

thức cảm tính, dưới dạng những cảm giác, tri

giác về pháp luật và đời sống pháp lí; cũng có

thể là tri thức lí tính được thể hiện dưới dạng

hệ thống khái niệm khoa học pháp lí mà họ tích lũy được Trên cơ sở hiểu biết pháp luật,

ở mỗi người hình thành tình cảm, thái độ, sự đánh giá… của mình đối với pháp luật Mỗi

cá nhân có sự cảm nhận về pháp luật một cách khác nhau, vì vậy thái độ, tình cảm, sự đánh giá của họ về pháp luật cũng khác nhau Thái độ, xúc cảm, tình cảm pháp luật… của

cá nhân được biểu hiện thông qua các hành vi pháp luật của họ Chẳng hạn, một chủ thể được coi là có thái độ tôn trọng pháp luật khi các xử sự của họ đều phù hợp với quy định của pháp luật, theo đúng yêu cầu, đòi hỏi của pháp luật Hiểu biết pháp luật, thái độ, xúc cảm, tình cảm pháp luật… của mỗi người lại

là cơ sở cho sự đánh giá của họ về những hành vi pháp luật của chủ thể khác Cùng hành vi pháp luật của chủ thể nào đó trong xã hội có thể được đánh giá ở nhiều bình diện, nhiều khía cạnh khác nhau, do vậy nội dung các ý kiến đánh giá cũng khác nhau Ý thức pháp luật cá nhân luôn bị chi phối bởi lập trường giai cấp, hệ tư tưởng thịnh hành trong

xã hội, truyền thống dân tộc, điều kiện hoàn cảnh sống… Ý thức pháp luật của mỗi cá nhân được hình thành và phát triển trong môi trường sống của họ, qua sự giáo dục trong gia đình, nhà trường; qua giao tiếp hàng ngày; qua sách báo cũng như các phương tiện thông tin đại chúng khác; qua sự tham gia trực tiếp

Ý

* Giảng viên Khoa hành chính-nhà nước

Trường Đại học Luật Hà Nội

vào các quan hệ pháp luật…

Ý thức pháp luật của xã hội được hiểu là

tổng thể quan niệm, quan điểm, tư tưởng, thái

độ, sự đánh giá của xã hội đó về pháp luật

cũng như các hiện tượng pháp lí khác Điều

này hoàn toàn không có ý nghĩa rằng ý thức

pháp luật của xã hội chỉ là phép cộng giản đơn

các quan niệm, quan điểm, ý kiến đánh giá

khác nhau trong xã hội về pháp luật và đời

sống pháp lí Ngược lại, ý thức pháp luật của

xã hội được hiểu là những quan niệm, quan

điểm, ý kiến đánh giá có tính chất chung nhất

của toàn xã hội Trong mỗi xã hội, qua các thời

đại khác nhau, ý thức của con người cũng khác

nhau, bởi vậy, ý thức pháp luật cũng như các

hình thái ý thức xã hội khác luôn được xem xét

đánh giá trong từng chế độ xã hội cụ thể Chế

độ xã hội nào có ý thức pháp luật của xã hội

đó, không có ý thức pháp luật chung cho mọi

thời đại Ý thức pháp luật của chế độ xã hội cụ

thể bao gồm tổng thể các quan điểm, quan

niệm, ý kiến đánh giá chung nhất đang thịnh

hành trong xã hội đó về pháp luật và các hiện

tượng pháp lí khác Tất nhiên, đó chính là

những quan niệm, quan điểm, tư tưởng, ý kiến

đánh giá mang tính chính thức của lực lượng

cầm quyền, mặc dù trong chế độ xã hội cụ thể,

bên cạnh quan điểm, tư tưởng của giai cấp

cầm quyền thì cũng luôn tồn tại những quan

niệm, quan điểm, ý kiến đánh giá trái chiều,

phản diện của các lực lượng xã hội đối lập Ý

thức pháp luật trong xã hội nhất định không

chỉ bao gồm quan niệm, quan điểm, sự đánh

giá… về pháp luật hiện hành mà còn bao gồm

cả quan niệm, quan điểm về pháp luật đã qua

và cả pháp luật cần phải có Nó cũng không

chỉ bao gồm quan niệm, tư tưởng, ý kiến đánh

giá về pháp luật của riêng nhà nước đó mà còn

bao gồm cả những quan điểm, tư tưởng, ý kiến

đánh giá về pháp luật với tính cách là hiện tượng của đời sống xã hội, cũng như pháp luật của các nhà nước khác trên thế giới

Việc thực hiện pháp luật nghiêm chỉnh trước hết phụ thuộc vào sự hiểu biết pháp luật của chủ thể, bao gồm cả bề rộng và chiều sâu của sự hiểu biết Hiểu biết pháp luật càng đầy

đủ, chính xác, sâu sắc càng có điều kiện thực hiện chúng một cách nghiêm chỉnh, càng nhận thức pháp luật một cách tường tận, càng

có cơ sở để thực hiện nó một cách triệt để, chính xác Ngược lại, không hiểu biết pháp luật, hiểu biết không đầy đủ, không đúng đắn

là một trong những nguyên nhân dẫn đến vi phạm pháp luật Tất nhiên, hiểu biết pháp luật

là phạm trù rất rộng và không có giới hạn, từ những hiểu biết có tính cơ học, bề ngoài về nội dung của các quy định cho đến tư tưởng,

ý nghĩa bên trong của những quy định đó, cơ

sở lí luận, thực tiễn của việc ban hành quy định đó, mục đích, ý nghĩa của chúng… Trước hết, muốn thực hiện quy định pháp luật nào đó, đòi hỏi các chủ thể phải nhận thức được nội dung của nó Chỉ trong trường hợp nhận thức được nội dung của các quy định trong pháp luật, nắm bắt được sự cho phép, bắt buộc hay ngăn cấm của pháp luật, chủ thể mới biết mình được làm gì, không được làm gì hay phải làm gì, làm như thế nào khi ở trong hoàn cảnh, tình huống cụ thể Bên cạnh đó, nếu chủ thể nhận thức được đầy đủ cơ sở lí luận, thực tiễn của việc ban hành quy định đó, mục đích ý nghĩa của những quy định được ban hành, vai trò, tác dụng của chúng, sự phù hợp giữa chúng với các giá trị đạo đức xã hội, truyền thống tốt đẹp của dân tộc… thì việc thực hiện chúng sẽ càng trở nên đầy đủ, triệt để hơn, thậm chí nhiều trường hợp còn có sự hào hứng, tích cực thực hiện những quy định đó Nhiều trường

hợp, người dân không thực hiện, thực hiện

không nghiêm chỉnh quyền và nghĩa vụ pháp lí

của họ một phần rất quan trọng là do họ không

hiểu biết đầy đủ cơ sở, tư tưởng, ý nghĩa của

các quy định trong pháp luật Ngược lại, có khá

nhiều trường hợp, xét về hình thức, hành vi

thực tế là hợp pháp, tuy nhiên ý nghĩa của nó đã

bị sai lệch, bởi vì chủ thể đã không nhận thức

được mục đích, ý nghĩa của quy định mà Nhà

nước đã ban hành Người ta đội mũ bảo hiểm

khi tham gia giao thông, không vượt đèn đỏ,

không vượt quá tốc độ… nhiều trường hợp

không phải vì sự an toàn của chính bản thân

mình mà chỉ vì sợ bị cảnh sát giao thông xử

phạt Ở khía cạnh khác, pháp luật có thể được

thực hiện một cách nghiêm chỉnh, triệt để,

chính xác khi mỗi chủ thể đều có sự hiểu biết

về địa vị pháp lí của chính mình, ý thức được

một cách sâu sắc về quyền và nghĩa vụ pháp lí

của mình, vị trí, vai trò của mình trong đời sống

pháp lí Trên thực tế, nhiều trường hợp, người

dân không thực hiện hoặc thực hiện không

nghiêm chỉnh quyền và nghĩa vụ pháp lí của họ

chính là bởi người ta chưa ý thức được một

cách đầy đủ vị trí, vai trò cũng như địa vị pháp

lí của chính mình Hiện tượng người dân không

đi bầu cử hoặc nhờ người khác bầu thay là ví dụ

điển hình, người ta chưa ý thức được một cách

sâu sắc về quyền được bầu cử của mình, chưa

thấy được tầm quan trọng của lá phiếu của

họ Để có thể thực hiện pháp luật một cách

nghiêm chỉnh, nhiều trường hợp đòi hỏi các

chủ thể còn phải nắm bắt được quyền hạn,

trách nhiệm, nghĩa vụ của chủ thể khác có

liên quan Khi đó, mới có thể có khả năng và

điều kiện để đòi hỏi những chủ thể này thực

hiện đầy đủ, đúng đắn quyền, nghĩa vụ, trách

nhiệm của họ, có như thế, quyền, nghĩa vụ

của mình mới được tôn trọng và thực hiện

một cách nghiêm chỉnh, triệt để

Pháp luật là hệ thống quy tắc xử sự được chứa đựng trong nhiều loại nguồn khác nhau, do nhiều cơ quan, nhà chức trách có thẩm quyền ban hành nên rất có thể giữa chúng còn có sự chưa hoàn toàn thống nhất, đồng bộ Vì vậy, để có thể thực hiện nghiêm chỉnh quy định nào đó, đòi hỏi chủ thể phải nắm được mối liên hệ giữa quy định đó với các quy định khác có liên quan Trong trường hợp về cùng vấn đề có các quy định khác nhau cùng điều chỉnh mà giữa các quy định đó lại có sự mâu thuẫn nhau thì phải thực hiện quy định có hiệu lực pháp lí cao hơn, nếu chúng do cùng cơ quan ban hành thì phải thực hiện quy định được ban hành sau Ở khía cạnh khác, để có thể thực hiện pháp luật một cách chính xác, đầy đủ, đòi hỏi chủ thể còn phải nắm bắt được trình tự, thủ tục, cách thức thực hiện chúng Trên thực tế, có không ít chủ thể, mặc dù cũng có

sự hiểu biết pháp luật ở mức độ nhất định, biết được quyền, nghĩa vụ của mình nhưng lại không thể tự thực hiện được các quyền, nghĩa vụ đó bởi một lẽ đơn giản, họ không nắm vững các quy định về trình tự, thủ tục, không biết cách thức thực hiện chúng

Sự hiểu biết pháp luật của chủ thể không chỉ dừng lại ở hệ thống pháp luật thực định của Nhà nước mà còn bao gồm cả tri thức khoa học pháp lí, nhất là tri thức về vai trò, tác dụng cũng như giá trị xã hội của pháp luật, tầm quan trọng của pháp luật đối với đời sống xã hội cũng như đối với chính bản thân mình Càng có ý thức sâu sắc về những điều này, các chủ thể càng tìm mọi cách vận dụng một cách triệt để hành lang pháp lí, sự bảo hộ của pháp luật nhằm thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ pháp lí của mình

Hiểu biết pháp luật càng trở nên quan

trọng hơn đối với các nhà chức trách có thẩm

quyền áp dụng pháp luật Hơn ai hết, họ phải

là người hiểu biết một cách chính xác, thấu

đáo, tường tận các quy định trong pháp luật

So với người dân, sự hiểu biết pháp luật của

họ đòi hỏi phải ở trình độ cao hơn Tri thức

pháp luật của người dân như một “vị giám sát

viên” đối với hành vi của nhà chức trách

Người dân càng hiểu biết pháp luật, nhà chức

trách càng có thể bị “làm khó”, bởi vậy, họ

khó có thể áp dụng pháp luật một cách tuỳ

tiện Đây chính là lí do giải thích cho chính

sách “ngu dân” của nhà cầm quyền trong các

xã hội trước đây Ngoài những hiểu biết cần

có như bất kì người dân nào, nhà chức trách

còn phải nắm bắt được quan điểm đường lối

của lực lượng cầm quyền cũng như chủ

trương, chính sách của nhà nước về xây dựng,

tổ chức thực hiện và bảo vệ pháp luật Đồng

thời, họ cũng phải nắm vững những tình tiết

của trường hợp cần áp dụng pháp luật, thấu

hiểu thực chất của sự việc đó, linh hoạt, nhạy

bén, sáng tạo trong mọi trường hợp, có như

vậy mới lựa chọn và áp dụng đúng đắn pháp

luật Vai trò của tri thức pháp luật càng thể

hiện rõ trong trường hợp khi có vụ việc xảy ra

trong thực tế có liên quan đến lợi ích của các

cá nhân, tổ chức cần được giải quyết bằng

pháp luật nhưng lại không có quy phạm pháp

luật nào trực tiếp điều chỉnh vụ việc ấy

Trong trường hợp này đòi hỏi nhà chức trách

có thẩm quyền phải hết sức sáng tạo bằng

cách áp dụng pháp luật tương tự

Cần lưu ý rằng một chủ thể không khi nào

vi phạm pháp luật hoàn toàn không đồng

nghĩa với việc chủ thể đó thực hiện pháp luật

nghiêm chỉnh Trong nhiều trường hợp, hành

vi của họ là hợp pháp có thể do có sự phù hợp

giữa pháp luật với các quy phạm xã hội khác cùng điều chỉnh hành vi con người, nhất là đạo đức, phong tục tập quán, tín điều tôn giáo

- những quy phạm xã hội vốn rất gần gũi đối với mỗi người, thậm chí đã trở thành thói quen trong xử sự hàng ngày của họ Trong trường hợp này, thực tế là chủ thể đã thực hiện các quy tắc đạo đức, phong tục tập quán, tín điều tôn giáo, giáo lí, giáo luật… Chủ thể hoàn toàn không có ý thức về tính hợp pháp trong các hành vi đó của mình Mặt khác, có những chủ thể không vi phạm pháp luật bởi vì

họ ít khi tham gia vào các quan hệ pháp luật, hành vi hàng ngày của họ nhìn chung ít có sự liên quan đến pháp luật, không nằm trong phạm vi tác động của pháp luật

Tuy nhiên, hiểu biết pháp luật chỉ là tiền

đề cần thiết cho việc thực hiện pháp luật Để pháp luật có thể được thực hiện nghiêm chỉnh trên thực tế còn phụ thuộc rất lớn vào xúc cảm, tình cảm, niềm tin, ý thích, mong muốn của chủ thể đối với pháp luật và hoạt động của các cơ quan pháp luật, truyền thống của dân tộc, thói quen hành xử theo pháp luật… Có thể nói những yếu tố này chi phối tất cả các khâu trong quá trình thực hiện hành vi, từ việc lựa chọn và quyết định phương án hành vi đến việc điều khiển diễn biến hành vi Chúng có thể làm cho người ta kiềm chế hay không kiềm chế được; hào hứng, hăng hái hay thờ ơ, lãnh đạm; quyết tâm thực hiện đến cùng hay tự ý nửa chừng chấm dứt việc thực hiện hành vi v.v

Trong mọi xử sự, con người bao giờ cũng thể hiện thái độ của mình, đó là toàn bộ những biểu hiện của ý nghĩ, xúc cảm, tình cảm, niềm tin… của cá nhân trước điều kiện, hoàn cảnh, tình huống nào đó Thái độ của con người luôn thể hiện sự “lưỡng phân” về xúc cảm:

tôn trọng hay không tôn trọng, tán thành hay

phản đối, tin tưởng hay không tin tưởng(1)…

Đây là những động lực rất quan trọng thúc

đẩy sự lựa chọn và thực hiện hành vi của con

người, trong đó có các hành vi pháp luật

Tôn trọng pháp luật là động lực mạnh mẽ

thúc đẩy chủ thể luôn xử sự theo pháp luật

Với thái độ tôn trọng pháp luật, có tình cảm

đúng mực đối với pháp luật, các chủ thể có thể

kiềm chế, không thực hiện những hành vi bị

pháp luật cấm, tự giác, tích cực thực hiện đúng

đắn, đầy đủ các quyền, nghĩa vụ pháp lí của

mình Trong trường hợp vì vô ý mà vi phạm

pháp luật, người ta có thể nhanh chóng nhận ra

lỗi lầm, thành khẩn hối lỗi, nghiêm chỉnh gánh

chịu trách nhiệm pháp lí Vui mừng trước

những quy định mới được ban hành, phấn khởi

trước hành vi pháp luật nhanh chóng, chính

xác của nhà chức trách là tiền đề quan trọng

khiến chủ thể thực hiện pháp luật một cách

nghiêm chỉnh, hào hứng, nhiệt tình Ngược lại,

với thái độ coi thường pháp luật, coi thường

nhà chức trách, có ác cảm đối với pháp luật…

người ta khó có thể thực hiện pháp luật một

cách nghiêm chỉnh Trên thực tế, nhiều trường

hợp, xét về mặt hình thức pháp lí, hành vi của

chủ thể vẫn có sự phù hợp pháp luật, tuy nhiên

nó đã được thực hiện một cách khiên cưỡng,

hình thức, theo kiểu làm lấy lệ… Thái độ coi

thường pháp luật càng cao thì sự thực hiện

pháp luật càng kém, biểu hiện rõ nhất của sự

coi thường pháp luật là sự chống đối pháp

luật, vi phạm pháp luật một cách có chủ định,

có ý thức Sự chống đối pháp luật có thể là

ngấm ngầm nhưng cũng có trường hợp công

khai thể hiện sự chống đối bằng những hành

vi vi phạm pháp luật một cách ngang nhiên,

trắng trợn, thể hiện sự thách thức đối với các

cơ quan thực thi pháp luật

Xúc cảm, tình cảm là nét đặc trưng của đời sống tâm lí cá nhân Chúng tham gia vào mọi hoạt động của con người và trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy hoặc kìm hãm những hoạt động đó Xúc cảm, tình cảm có thể thôi thúc con người hoạt động, vượt qua khó khăn, trở ngại để thực hiện hành vi, bằng mọi cách để đạt mục đích Trong trường hợp này, nếu mục đích của chủ thể phù hợp với lợi ích của cộng đồng, lợi ích của Nhà nước, được pháp luật quy định thì hành vi đó chính là biểu hiện sinh động của việc đưa pháp luật vào cuộc sống Ngược lại nếu mục đích của chủ thể chỉ nhằm thoả mãn lợi ích cá nhân, đi ngược lại lợi ích của Nhà nước cũng như của cộng đồng thì hành vi đó có thể là trái pháp luật,

vi phạm pháp luật Xúc cảm pháp luật có tác dụng kích thích hành vi của con người một cách rất nhanh chóng Chính vì vậy, có trường hợp vì quá xúc động, không còn làm chủ được bản thân, hành vi pháp luật nào đó

có thể xảy ra ngay tức thì mà người ta không

ý thức được hậu quả của nó Xúc cảm, tình cảm của người này có thể lan truyền sang người khác, vì vậy, hành vi pháp luật của họ cũng ảnh hưởng lẫn nhau Người ta thường

dò xét thái độ của nhau, bắt chước nhau thực hiện hành vi, khi có người thực hiện, nhiều người khác cùng làm theo Khi tắc đường, một người lao lên vỉa hè là nhiều người cùng đồng loạt lao lên vỉa hè Một người vi phạm thì có thể xử lí được nhưng nhiều người cùng vi phạm thì không đơn giản để xử lí họ Thái độ của Nhà nước cũng là nhân tố rất quan trọng tác động đến tâm lí của người dân

và vì vậy có ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc thực hiện pháp luật của họ Người dân thường

“dò thái độ của Nhà nước, xem thái độ của

Nhà nước như thế nào mà có cách ứng xử

Trên thực tế, rất nhiều trường hợp, người dân vừa thực hiện hành vi pháp

luật vừa thăm dò thái độ của nhà nước Nếu

chính quyền “thổi còi, rút thẻ đỏ”, rất có thể

hành vi đó sẽ bị ngăn chặn, một phương án

hành vi khác nào đó lại được tiếp tục tìm

kiếm; nếu có sự “làm ngơ”, “án binh bất

động”, họ sẽ lấn tới; nếu có sự “cộng tác”, họ

sẽ trở nên ngang nhiên, thậm chí còn có cả sự

thách thức đối với các chủ thể khác Đây là

một trong những lí do giải thích cho sự tồn tại

một cách ngang nhiên của nhiều hiện tượng

vi phạm pháp luật Họ tìm hiểu quy luật hoạt

động của chính quyền, tìm cách phát hiện

điểm mạnh, yếu của chính quyền để thực hiện

hành vi phi pháp Tình trạng “đầu voi đuôi

chuột” trong công tác tổ chức thực hiện pháp

luật luôn đồng nghĩa với tình trạng “đầu

chuột đuôi voi” của hiện tượng vi phạm pháp

luật Bởi vậy, nếu từng cơ quan, nhân viên

trong bộ máy nhà nước đều có tinh thần

thượng tôn pháp luật, chấp pháp nghiêm

chỉnh thì người dân không thể không nghiêm

chỉnh chấp hành pháp luật Ngược lại,

“thượng bất chính, hạ tắc loạn”, những hiện

tượng tiêu cực trong bộ máy nhà nước là

mảnh đất tốt cho hiện tượng vi phạm pháp

luật tồn tại và phát triển

Sợ hãi là biểu hiện tâm lí thường có của

con người, nó có tác động mạnh mẽ trong

việc lựa chọn cũng như thực hiện hành vi

của mỗi cá nhân Do sợ bị áp dụng biện pháp

cưỡng chế nhà nước hoặc do đã bị cưỡng chế

mà người ta sợ, không dám vi phạm pháp

luật Ở khía cạnh khác, do sợ bị dư luận chê

cười mà người ta không dám thực hiện hành

vi trái pháp luật Sợ bị liên lụy, bị trả thù

khiến người ta không dám thực hiện hành vi

đấu tranh chống lại hiện tượng vi phạm pháp luật Người ta quay mặt đi, giả vờ như không nhìn thấy hành vi móc túi, người ta cố tình ngoảnh mặt làm ngơ khi thấy đồng loại bị kẻ

ác tấn công Tuy nhiên, sợ hãi không phải là thuộc tính tâm lí của con người Khi pháp luật phản ánh đúng đắn, đầy đủ ý chí, nguyện vọng của người dân, phù hợp với thực tế khách quan, phù hợp với truyền thống tốt đẹp của dân tộc, người dân sẽ nghiêm chỉnh, tự giác thực hiện pháp luật một cách triệt để mà hoàn toàn không bao hàm một sự sợ hãi nào Ở khá nhiều người, trong tư duy của họ không có khái niệm sợ hãi Họ sẵn sàng chống lại hiện tượng vi phạm pháp luật một cách cương quyết, đến cùng Mặt khác, cũng có những người mà đối với họ, sự cưỡng chế của Nhà nước hay

sự lên án của dư luận là không có ý nghĩa, để đạt được mục đích, họ chấp nhận đánh đổi cả danh dự, sự tự do, thậm chí kể cả tính mạng Bởi vậy, trong công tác đấu tranh phòng, chống vi phạm pháp luật, việc tăng cường các biện pháp cưỡng chế, nâng cao mức chế tài không phải khi nào cũng có ý nghĩa Niềm tin đóng vai trò quan trọng trong đời sống, nó có thể quy định mục đích hành

vi, định hướng sự tìm kiếm những phương tiện để đạt mục đích đó Niềm tin trong khoa học pháp lí có nội hàm tương đối rộng, bao gồm niềm tin đối với vai trò, tác dụng, tính nghiêm minh của pháp luật; niềm tin đối với hoạt động nhanh chóng, chính xác, khách quan, chí công vô tư của nhà chức trách; niềm tin đối với chính bản thân mình… Tất nhiên, niềm tin phải được đặt trên cơ sở của sự hiểu biết, nếu không đó chỉ là niềm tin mù quáng Niềm tin có nhiều trạng thái, mức độ khác nhau, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc

lựa chọn và thực hiện hành vi của mỗi người

Tin tưởng vào pháp luật cũng như hoạt động

của nhà chức trách là cơ sở vững chắc của

hành vi hợp pháp Ngược lại, mất lòng tin

vào pháp luật, mất lòng tin vào hoạt động

của nhà chức trách sẽ làm nảy sinh tâm trạng

“bất cần”, khi đó Nhà nước và pháp luật đều

trở nên không cần thiết đối với họ, vì thế họ

dễ dàng tìm đến những hành vi bất hợp pháp

Với niềm tin sắt đá vào công lí, tin tưởng

tuyệt đối vào tính nghiêm minh của luật pháp,

người ta kiên trì thực hiện các hành vi pháp

luật mà họ cho là đúng đắn, trong trường hợp

này, niềm tin đã củng cố nghị lực cho chủ thể

trong hành trình đi tìm công lí Thực tế chứng

tỏ rằng đối với người có niềm tin, ý nghĩa

hành vi của họ nhiều khi còn quan trọng hơn

lợi ích mà họ có thể đạt được

Sự tự tin hay thiếu tự tin có ảnh hưởng

khá lớn đến hành vi pháp luật của các chủ

thể Tin tưởng vào sự hiểu biết cũng như khả

năng và điều kiện của mình là động lực

mạnh mẽ thúc đẩy chủ thể nhanh chóng,

quyết đoán trong việc lựa chọn phương án

hành vi và thực hiện nó với lập trường vững

vàng, tác phong đàng hoàng Đồng thời, sự

tự tin cũng là nhân tố quan trọng khiến chủ

thể dễ dàng vượt lên sự sợ hãi, vượt qua khó

khăn trở ngại để đạt được mục đích đã đề ra

Ngược lại, sự thiếu tự tin làm chủ thể chần

chừ, do dự, không dám quyết đoán, dẫn đến

sự chậm chễ, sự mất bình tĩnh trong việc

thực hiện hành vi Đối với những chủ thể có

thẩm quyền áp dụng pháp luật, sự tự tin là

yếu tố hết sức quan trọng ảnh hưởng tới kết

quả của hoạt động áp dụng pháp luật Nếu

không có niềm tin vững chắc vào nhận thức

của mình về nội dung các quy định trong

pháp luật cũng như diễn biến của vụ việc cần

áp dụng pháp luật đã xảy ra, nhà chức trách không thể tiến hành hoạt động áp dụng một cách nhanh chóng, chính xác, họ có thể không giữ vững được lập trường, dễ bị dao động, điều này có ảnh hưởng rất tiêu cực tới quyết định áp dụng pháp luật của họ

Thói quen cũng là yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc thực hiện pháp luật của các chủ thể trong xã hội Người có thói quen xử

sự theo pháp luật luôn có sự cân nhắc về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi của mình để lựa chọn phương án hành vi hợp pháp Việt Nam và nhiều nước trong khu vực Đông Á chịu sự ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo, vì vậy đạo đức có ảnh hưởng mạnh mẽ đến hành vi con người Người dân thường có thói quen xử sự theo đạo đức mà chưa hình thành thói quen xử sự theo pháp luật, chưa xây dựng được lối sống theo pháp luật Nho giáo dạy người ta rằng việc gì không có lợi cho mình thì cũng đừng làm cho người Vì vậy, trên thực tế, nhiều người “không cần biết pháp luật”, cứ tự lập luận rằng mình chấp nhận được thì người khác cũng chấp nhận được Đây là yếu tố cản trở mạnh mẽ việc thực hiện pháp luật trong đời sống

Tóm lại, hiểu biết pháp luật cũng như thái độ tâm trạng, tình cảm… của con người đối với pháp luật có vai trò hết sức quan trọng đối với việc thực hiện pháp luật Chính

vì vậy, để tăng cường pháp chế, xây dựng nhà nước pháp quyền, một trong những giải pháp cơ bản, có tầm quan trọng hàng đầu là giáo dục, nâng cao ý thức pháp luật cho các tầng lớp nhân dân./

(1).Xem: Nguyễn Khắc Viện (Chủ biên), Từ điển xã

hội học, Nxb Thế giới, Hà Nội, 1994, tr 278, 279

(2).Xem: Bài trả lời phỏng vấn của TS Nguyễn Đình Lộc

đăng trên báo điện tử “Tuần Việt Nam” ngày 30/8/2010