Kết quả nghiên cứu các quy định về tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành của Canada cho phép chúng tôi đưa ra những kết luận sau đây: Thứ nhất, về cách quy định
Trang 1TS Cao ThÞ Oanh * guồn của luật hình sự là vấn đề được
quy định tương đối khác biệt trong
luật hình sự các nước trên thế giới Trong
khi ở Việt Nam, Bộ luật hình sự là nguồn
duy nhất của luật hình sự thì ở Canada cũng
như nhiều nước khác, ngoài bộ luật hình sự,
nguồn của luật hình sự còn bao gồm nhiều
văn bản pháp luật chuyên ngành Nghiên
cứu cho thấy trong số 103 đạo luật chuyên
ngành hiện nay của Canada , có đến 100
đạo luật có quy định tội phạm và hình phạt,
chiếm 97,09% Chỉ có 3 đạo luật không quy
định tội phạm và hình phạt (chiếm 2,91%)
là: Đạo luật về Bộ đối ngoại và ngoại
thương năm 1985, Đạo luật về ngư i chưa
thành niên phạm tội năm 1991 và Đạo luật
về uỷ ban đầu tư và bồi thư ng trong lĩnh
vực công năm 1999 Đây là những đạo luật
chỉ bao gồm các quy định về tổ chức, hoạt
động hoặc các quy định mang tính giải
thích, không có các quy định về các hành vi
bị cấm và chế tài đối với chúng như ở các
đạo luật khác
Kết quả nghiên cứu các quy định về tội
phạm và hình phạt trong các văn bản pháp
luật chuyên ngành của Canada cho phép
chúng tôi đưa ra những kết luận sau đây:
Thứ nhất, về cách quy định tội phạm:
Trong các văn bản pháp luật chuyên ngành, tội phạm và hình phạt được quy định khá cụ
thể, rõ ràng Quy định về tội phạm và hình
phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành liên quan trực tiếp đến các hành vi bị cấm trong đạo luật tương ứng Vì vậy, những quy định này không tồn tại biệt lập
mà được đặt trong tổng thể các quy định về mảng vấn đề nhất định mà đạo luật đó điều chỉnh Ở vị trí như vậy, tội phạm trong các văn bản pháp luật chuyên ngành Canada đều được quy định rất rõ ràng, đầy đủ, cụ thể Về cơ bản, một mặt, các nội dung có liên quan đến quy định về tội phạm ở đây đều được thể hiện trong các quy định khác của văn bản pháp luật tương ứng và mặt khác, hành vi phạm tội cũng được mô tả khá rõ ràng, cụ thể Cách quy định này cho phép hiểu và áp dụng thống nhất các quy định về tội phạm Đây có thể coi là ưu điểm của việc quy định tội phạm trong các văn
bản pháp luật chuyên ngành Canada
Ví dụ: Điều 67.1(1) Đạo luật về thông
tin năm 1985 quy định tội cản trở quyền
truy cập như sau:
N
* Giảng viên Khoa luật hình sự Trư ng Đại học Luật Hà Nội
Trang 2“Không ai với ý định ngăn chặn quyền
truy cập theo quy định của Đạo luật này được:
a) Tiêu huỷ, sửa chữa, thay đổi dữ liệu;
b) Làm giả dữ liệu hoặc đưa dữ liệu sai;
c) Che giấu dữ liệu; hoặc
d) Chỉ đạo, đề nghị, khuyên hoặc có lỗi
trong việc m t ngư i b ng c ch nào đó
th c hiện hành vi được quy định t đi m a
đến c
) gư i nào vi phạm khoản là
phạm t i:
a) Bị phạt đến năm tù hoặc đến
10.000$ hoặc cả hai hình phạt nói trên
b) Bị phạt theo thủ tục rút gọn đến 6
th ng tù hoặc đến 5.000$ hoặc cả hai hình
phạt nói trên”
Trước đó, Điều 4 Đạo luật này đã quy
định mọi ngư i có nghĩa vụ cho phép cơ
quan của Chính phủ truy cập vào dữ liệu
Cách quy định cụ thể, chi tiết về tội
phạm như trên tương đối khác so với cách
quy định khái quát về tội phạm trong Bộ
luật hình sự Việt Nam
Thứ hai, về tên tội: Hành vi khách quan
của các tội phạm được quy định trong các
văn bản pháp luật chuyên ngành đều không
được ghi tên tội danh mà nội dung của hành
vi tội phạm được mô tả trực tiếp trong các
điều luật được đánh số theo thứ tự các điều
luật của văn bản pháp luật tương ứng Sở dĩ
như vậy là vì mỗi điều luật quy định về tội
phạm ở đây thư ng mô tả nhiều loại hành vi
khác nhau, các hành vi này có thể được quy
định ở các điều luật khác nhau trong cùng
một văn bản pháp luật hoặc thậm chí được
quy định trong các văn bản pháp luật khác nhau và khó có thể xác định được tội danh
chung cho tất cả các hành vi đó
Ví dụ: Điều 44 Đạo luật về thuốc lá năm
1997 quy định:
“ gư i nào vi phạm quy định tại Điều
6, Điều 0 ) hoặc ), Điều 6 ) hoặc ), Điều 3 ) hoặc 3), Điều 3 hoặc Điều
38 ) hoặc ) là phạm t i và bị phạt theo thủ tục rút gọn đến 50.000$ hoặc bị phạt đến 6 th ng tù hoặc cả hai”
Điều 48 Đạo luật này quy định: “ gư i nào vi phạm quy định tại Đạo luật này hoặc
c c quy t c kh c được ban hành đ th c hiện quy định tại Đạo luật này) mà chưa được quy định hình phạt thì bị phạt theo thủ tục rút gọn đến 25.000$”
Thứ ba, về vị trí quy định tội phạm và hình phạt: Tội phạm và hình phạt có thể
được quy định trong cùng một điều luật hoặc được quy định ở các điều luật khác nhau Cách quy định tội phạm và hình phạt trong cùng một điều luật chỉ chiếm tỉ lệ nhỏ trong số các văn bản pháp luật chuyên ngành Canada có quy định tội phạm và hình
phạt (khoảng 28%) Ví dụ: Điều 27(1) Đạo
luật về nhiên liệu t các lò phản ứng hạt
nhân năm 2002 quy định: “ ếu công ti năng lượng nguyên tử không tuân thủ quy định tại Điều 0 5) hoặc Điều 7 quy định về đặt cọc m t khoản tiền) là phạm t i và bị phạt theo thủ tục rút gọn đến 300.000$ cho mỗi ngày vi phạm”
Bên cạnh đó, trong các văn bản pháp luật chuyên ngành Canada còn quy định tội
Trang 3phạm và hình phạt trong các điều luật khác
nhau, cụ thể là tội phạm được quy định
trong điều luật này còn hình phạt lại được
quy định trong điều luật khác Cách quy
định này chiếm tỉ lệ đáng kể trong số các
văn bản pháp luật chuyên ngành Canada có
quy định tội phạm và hình phạt (khoảng 72%)
Ví dụ: Điều 40 Đạo luật về xuất, nhập
khẩu các sản phẩm văn hoá năm 1985 quy
định: “Xuất khẩu hoặc tìm c ch xuất khẩu
ra khỏi Canada đồ vật được nêu ở danh
s ch đồ vật được ki m so t, tr trư ng hợp
được phép hoặc phù hợp với mệnh lệnh
được ban hành trên cơ sở Đạo luật này ”
Điều 45 Đạo luật này quy định:
“ gư i nào vi phạm quy định t Điều
40 đến Điều là phạm t i và:
a) Bị phạt theo thủ tục rút gọn đến
5.000$ hoặc đến th ng tù hoặc cả hai
hình phạt đó
b) Bị phạt đến 5.000$ hoặc đến 5 năm
tù hoặc cả hai hình phạt đó”
Cách quy định thứ hai được thực hiện
trong trư ng hợp đạo luật đó quy định nhiều
hành vi bị cấm và tính nguy hiểm cho xã
hội của các hành vi này là tương đương nhau
nên mặc dù nhiều hành vi bị cấm khác nhau
nhưng đều bị áp dụng một hoặc một số hình
phạt giống nhau Do vậy, tuy các hành vi
phạm tội được quy định (liệt kê) trong
nhiều điều luật khác nhau nhưng hình phạt
đối với tất cả các hành vi đó lại (chỉ cần)
được quy định trong cùng một điều luật
Thứ tư, về hình phạt: Trong các văn bản
pháp luật chuyên ngành của Canada có quy
định tội phạm và hình phạt, chỉ có 3 loại hình phạt chính có thể được áp dụng đối với ngư i phạm tội, đó là phạt tiền, tù có th i hạn và tù chung thân Trong đó, phạt tiền và phạt tù có th i hạn chiếm tỉ lệ tuyệt đối (99%) và tương đương nhau, hình phạt tù chung thân chỉ chiếm tỉ lệ rất nhỏ, khoảng 1% và chỉ được áp dụng đối với một số ít tội phạm đặc biệt nguy hiểm như: Tội buôn bán bất hợp pháp chất ma tuý (Điều 4(1) Đạo luật về kiểm soát ma tuý năm 1985); tội chiếm hữu chất ma tuý với mục đích buôn bán (Điều 4(2) Đạo luật về kiểm soát
ma tuý năm 1985); tội phạm được thực hiện bởi ngư i chỉ huy (Điều 73 Đạo luật về
quốc phòng năm 1985)
Cách quy định hình phạt đối với t ng hành vi phạm tội chủ yếu là: “phạt tiền đến hoặc phạt tù đến hoặc cả hai hình phạt đó” Cách quy định này chiếm 98,5%
Ví dụ: Điều 30(1) Đạo luật về tiêu chuẩn
tiêu thụ năng lượng của các phương tiện có gắn động cơ năm 1983 quy định:
a) gư i nào vi phạm hoặc không tuân thủ quy định của Đạo luật này, tr quy định tại Điều ) hoặc 7 ) hoặc quy
t c là phạm t i và: Bị phạt theo thủ tục rút gọn đến 00.000$ hoặc đến năm tù hoặc cả hai hình phạt nói trên Bị phạt đến .000.000$ hoặc đến 5 năm tù hoặc cả hai hình phạt nói trên”
Cách quy định hình phạt: “ tù chung thân hoặc hình phạt nhẹ hơn” hoặc “tối thiểu là ” chiếm tỉ lệ rất nhỏ, chỉ khoảng 1,5%
Trang 4Ngoài hình phạt chính, trong các văn
bản pháp luật chuyên ngành của Canada có
quy định tội phạm và hình phạt còn quy
định cả hình phạt bổ sung như cấm làm
công việc nhất định, phạt tiền Ví dụ: Điều
13.(2) Đạo luật về duy trì hoạt động của các
cảng năm 1986 quy định: “ ếu ngư i phạm
t i là nhân viên của ngư i đại diện tổ chức
công đoàn th c hiện hành vi khi thi hành
nhiệm vụ thì ngư i đó không được sử dụng
làm nhân viên hoặc đại diện tổ chức công
đoàn hoặc hành đ ng với tư c ch của ngư i
đó trong th i hạn 5 năm k t khi bị kết
án” Điều 13 Đạo luật về dịch vụ quảng cáo
cho nhà xuất bản nước ngoài năm 1999 quy
định: “Trư ng hợp toà n nhận thấy do
hành vi phạm t i, ngư i phạm t i nhận
được lợi ích b ng tiền thì có th tuyên hình
phạt bổ sung tương đương với số tiền đó”
Thứ năm, về số lượng tội phạm được
quy định trong mỗi văn bản pháp luật
chuyên ngành: Hầu hết các văn bản pháp
luật chuyên ngành của Canada đều là những
văn bản tương đối ngắn, số lượng điều luật
không nhiều Vì vậy, thông thư ng trong
mỗi văn bản pháp luật chuyên ngành cũng
chỉ có một số điều luật quy định về tội
phạm và hình phạt Ví dụ: Đạo luật về phụ
gia nhiên liệu Mangan năm 1997 chỉ có 3
điều luật trực tiếp quy định tội phạm và
hình phạt là các Điều 14, 15, và 16; Đạo
luật về an toàn phương tiện có gắn động cơ
năm 1993 chỉ có một điều luật trực tiếp quy
định về tội phạm và hình phạt là Điều 17
Thứ s u, cơ sở của việc quy định tội
phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành ở Canada là tính liên quan của hành vi phạm tội với quy định trong văn bản pháp luật chuyên ngành và tính linh hoạt của tội phạm được quy định
trong văn bản pháp luật chuyên ngành Nghiên cứu quy định về tội phạm và
hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành của Canada cho thấy các hành vi được quy định là tội phạm bao gi cũng là hành vi liên quan chặt chẽ với các quy định trong văn bản pháp luật chuyên ngành tương ứng Mỗi văn bản pháp luật chuyên ngành của Canada chỉ quy định về một mảng quan hệ xã hội tương đối hẹp và quy định về tội phạm trong mỗi văn bản chính là các hành vi nguy hiểm đối với các quan hệ xã hội đó
Ví dụ: Đạo luật về công viên quốc gia
Canada năm 2000 quy định các vấn đề có liên quan đến bảo vệ công viên quốc gia đồng th i quy định là tội phạm những hành
vi vi phạm các quy định này hoặc những hành vi xâm hại đến sự an toàn của các loài động, thực vật của công viên Điều 24 Đạo luật về công viên quốc gia Canada năm
2000 quy định vi phạm quy định của Đạo luật này thì bị phạt đến 2.000 , hành vi vi phạm quy tắc khác (nh m thực hiện các quy định của Đạo luật này) thì bị phạt đến 2.000 Ngoài ra, Điều 25 Đạo luật này cũng quy định là tội phạm đối với hành vi buôn bán động vật hoang dã
Trang 5Vì các tội phạm và hình phạt được quy
định trong các văn bản pháp luật chuyên
ngành của Canada đều là các tội phạm có
tính chuyên ngành nên phải đặt chúng trong
tổng thể văn bản (hoặc các văn bản) pháp
luật chuyên ngành chúng ta mới có thể hiểu
đúng, hiểu đủ và qua đó mới áp dụng đúng
và thống nhất các quy định của pháp luật
Hơn nữa, vì hành vi khách quan của các tội
phạm và hình phạt được quy định trong các
văn bản pháp luật chuyên ngành liên quan
với nhau rất chặt chẽ cho nên nếu một quy
định thay đổi, sẽ kéo theo sự thay đổi của
quy định khác trong đó có quy định về tội
phạm và hình phạt
Việc quy định tội phạm và hình phạt
trong các văn bản pháp luật chuyên ngành ở
Canada tạo cho các quy định này có tính
linh hoạt cao Việc sửa đổi, bổ sung hay xoá
bỏ một quy định nào đó về tội phạm và hình
phạt trở nên khá đơn giản Như đã phân tích
ở trên, quy định về tội phạm và hình phạt
gắn với quy định của pháp luật chuyên
ngành phụ thuộc trực tiếp vào quy định của
văn bản pháp luật chuyên ngành tương ứng
Chẳng hạn, khi một đạo luật chuyên ngành
mở rộng phạm vi các hành vi bị đạo luật đó
cấm thì quy định về tội phạm cũng phải
được thay đổi theo Vì vậy, khi quy định về
tội phạm và hình phạt được ghi nhận trong
văn bản pháp luật chuyên ngành thì sự thay
đổi đó mới có thể được tiến hành một cách
đồng bộ và kịp th i, tránh được những khó
khăn, phức tạp có thể gặp khi cần phải sửa
đổi một số điều của bộ luật hình sự như trư ng hợp các quy định đó được ghi nhận trong bộ luật hình sự
Qua nghiên cứu các văn bản pháp luật chuyên ngành của Canada chúng tôi nhận thấy cách quy định tội phạm và hình phạt trong các văn bản pháp luật chuyên ngành này làm cho quy định về tội phạm chuyên ngành trở nên dễ hiểu, dễ áp dụng (trong
đó có những tội chỉ có thể được hiểu đúng
và đầy đủ khi gắn với quy định của văn bản pháp luật chuyên ngành đó) Cách quy định này hoàn toàn có thể được áp dụng vào quy định các tội phạm mang tính chuyên ngành ở Việt Nam Chúng tôi cho
r ng đối với các lĩnh vực phức tạp như thuế, chứng khoán, ngân hàng, xây dựng, giao thông, bảo hiểm…, nhà làm luật cần học tập kinh nghiệm của các nước như Canada để xây dựng cho mỗi lĩnh vực một văn bản pháp luật chuyên ngành điều chỉnh toàn bộ các vấn đề liên quan đến lĩnh vực
đó Mỗi văn bản này cần xác định rõ các hành vi bị cấm thuộc lĩnh vực được điều chỉnh trong đó xác định cụ thể những hành
vi nào là tội phạm và có thể bị áp dụng hình phạt và những hành vi nào bị coi là các vi phạm pháp luật khác và bị áp dụng các chế tài pháp lí khác Chúng ta có thể học tập kinh nghiệm của Canada trong việc quy định về tội phạm và hình phạt tại các điều luật ở cuối các văn bản pháp luật chuyên ngành để thuận tiện cho việc tra cứu và áp dụng./