ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT BA NHÀ THỜ CÔNG GIÁO CỔ TẠI NINH BÌNH, PHÚ YÊN, HỒ CHÍ MINH

Các nhà thờ Công giáo vốn nổi tiếng khắp nơi về sự rập khuôn cứng nhắc theo lối kiếntrúc gothic cao vút có đỉnh tháp nhọn hoắt, thì ở Việt Nam, từ thế kỷ XIX cũng đã có nhữngngôi nhà thờ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT CÔNG NGHIỆP

HÀ NỘI – 2021

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT CÔNG NGHIỆP

CHUYÊN NGÀNH: NỘI THẤT

HÀ NỘI – 2021

MỤC LỤC PHẦN 1: KHÁI QUÁT VỀ ĐỀ TÀI

PHẦN 2: DỰ KIẾN BÀI BÁO CÁO TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC HÌNH VẼ

Giá trị nghệ thuật ba nhà thờ Kito giáo cổ tại Ninh Bình, Phú Yên và Thành phố Hồ ChíMinh

2 Lý do chọn đề tài

Việt Nam là một quốc gia đa tôn giáo, có cả tôn giáo nội sinh và ngoại lai, việc tiếpnhận các tôn giáo ngoại lai trong đó có Công giáo gắn với hoàn cảnh chính trị – xã hội, vềlịch sử tiếp nhận và những yếu tố khác

Về thời gian, Việt Nam tiếp xúc với Công giáo và văn hóa Công giáo từ khá lâu Trong

đó tính cách quốc tế của việc truyền giáo ở Việt Nam đã dẫn đến những điều kiện thuận lợi đểngười Việt Nam tiếp thu văn minh phương Tây và văn hóa Công giáo Các loại hình văn hóamới ở Việt Nam tương đối tiêu biểu ở hình loại và những kết quả trong thực tiễn, từ kiến trúc,nghề in, báo chí, văn học, đến sân khấu, kịch, điêu khắc, nghệ thuật… đã xuất hiện mhiều nétmới lạ Cùng với thời gian dần dần Công giáo đã trở thành mạch sống bên trong bản sắc dântộc

Các nhà thờ Công giáo vốn nổi tiếng khắp nơi về sự rập khuôn cứng nhắc theo lối kiếntrúc gothic cao vút có đỉnh tháp nhọn hoắt, thì ở Việt Nam, từ thế kỷ XIX cũng đã có nhữngngôi nhà thờ được xây dựng với lối kiến trúc và trang trí hoàn toàn độc đáo theo kiểu ViệtNam, nhìn thoáng qua chẳng khác gì những ngôi chùa, mà nhà thờ Phát Diệm là một điển

hình với tháp thấp trải rộng có mái cong Ngoài cây thánh giá để phân biệt giữa ngôi chùa vàngôi thánh đường, ta cũng phải nhìn nhận đến những nét hoa văn, những bức phù điêu haynhững pho tượng… tất cả đều hài hòa, tạo nên một nét rất riêng biệt trong sự thánh thiệntrang nghiêm của đạo Công giáo.

Nhà thờ Phát Diệm (Ninh Bình) là một trong những công trình kiến trúc độc đáo của ViệtNam và đồng thời cũng là một trong những nhà thờ Công giáo vào loại cổ nhất ở Đông Nam

Á Khác hẳn với hình ảnh phổ biến của nhà thờ theo kiểu châu Âu, nhà thờ lớn Phát Diệmmang dáng dấp của một ngôi chùa với kiến trúc thấp trải rộng, mái cong mang tính dân tộc rõnét

Đến với Phát Diệm, ta gặp lại cách bố trí quen thuộc của các ngôi thánh đường Công giáo.Vẫn tháp chuông, rồi nhà thờ với lối vào chính theo chiều dọc, giếng rửa tội, toà giảng, giancung thánh, thế nhưng tất cả đều đã được biến đổi Kiến trúc truyền thống Việt Nam đã đượcsắp đặt lại cho phù hợp với các lễ nghi Công giáo, và kiến trúc các ngôi nhà thờ Châu Âu đãđược khoác cho một tấm áo Việt Nam

Tôi chọn đề tài cho đề cương nghiên cứu lần này là: “ Giá trị nghệ thuật ba nhà thờ Kito giáo cổ tại Ninh Bình, Phú Yên và Thành phố Hồ Chí Minh”

3 Lịch sử nghiên cứu

Cuốn sách “Nhà thờ Chính tòa Đức Bà Sài Gòn qua dòng thời gian 1880 – 2015”, 99trang, do Tòa Tổng Giám Mục Thành phố Hồ Chí Minh phát hành Sách in xong và nộp lưuchiểu quý III năm 2015 Giúp người đọc có dịp được tìm hiểu một cách khá cặn kẽ về Nhàthờ Đức Bà, một trong những biểu tượng của Sài Gòn xưa, bên cạnh những công trình kiếntrúc của người Pháp còn để lại như tòa nhà Bưu Điện Thành phố, chợ Bến Thành.

4 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu giá trị nghệ thuật của ba nhà thờ Kito giáo cổ tại Ninh Bình, Phú Yên, HồChí Minh đã góp phần xây dựng nét đẹp trong kiến trúc Việt Nam

5 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi nghiên cứu về mặt không gian: Ba nhà thờ Kito giáo cổ tại Ninh Bình, Phú

Yên, Hồ Chí Minh

- Phạm vi nghiên cứu về mặt thời gian: Từ khi thành lập đến năm 2021.

- Phạm vi nghiên cứu về mặt nội dung: Nghiên cứu kiến trúc, hoa văn, phong cách

thiết kế, các giá trị nghệ thuật

8 Giả thuyết khoa học

Giá trị nghệ thuật của ba nhà thờ cổ tại Ninh Bình, Phú Yên Hồ Chí Minh như sau:

-Mục đích của việc xây dựng nhà thờ và lối thiết kế của ba nhà thờ cổ

- Giúp chung ta hiểu được một cách khái quát về vẻ đẹp kiến trúc cổ của Việt Nam cũng như kiến trúc cổ của phương Tây

- Những đóng góp mà nhà thờ cổ đem lại về giá trị nghệ thuật cho nền nghệ thuật nước nhà Việt Nam

9 Phương pháp chứng giả thuyết khoa học

Để làm rõ luận điểm, trong đề cương nghiên cứu, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiêncứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: tổng hợp từ một số nguồn chính thống về các đề tài

có liên quan: các công trình nghiên cứu, các bài viết trên tạp chí, tập san chuyên ngành, cácbài viết trên trang thông tin điện tử… để có những thông tin toàn diện làm cơ sở nghiên cứu

- Phương pháp quan sát: đi tham quan, chụp ảnh về những hoa văn trang trí có giá trị

nghệ thuật cao góp phần lớn cho công trình

- Phương pháp phỏng vấn sâu, hỏi ý kiến chuyên gia; đánh giá về tạo hình, tính thẩm mỹ

của ba công trình

10 Dự kiến luận cứ:

10.1 Luận cứ lý thuyết:

- Khái niệm nghệ thuật và giá trị nghệ thuật:

Nghệ thuật là một loạt những hoạt động khác nhau của con người và những sản phẩm donhững hoạt động đó tạo ra Kiến trúc thường được xem là một trong các nghệ thuật thị giác; tuynhiên, giống như các loại hình nghệ thuật trang trí, nó liên quan đến sự sáng tạo ra các vật thể chonhững công dụng cụ thể, một điều hoàn toàn khác với, chẳng hạn, hội họa Âm nhạc, kịch, điệnảnh, múa, và những môn nghệ thuật trình diễn khác, cũng như văn chương, và những phương tiệntruyền thông tương tác, được bao gồm trong một định nghĩa rộng hơn về nghệ thuật, gọi chung làcác môn nghệ thuật và đem lại những giá trị nghệ thuật khác nhau (theo Bách khoa toàn thư mởWikipedia)

- Nhà thờ công giáo gồm có những thành phần sau :

+ Nhà thờ chính: Là nơi diễn ra các nghi lễ thờ phượng: thánh lễ hàng ngày, cầu nguyện, chầu thánh thể, thực hiện các bí tích

+ Cung Thánh: Là nơi linh mục chủ tế thực hiện các nghi lễ Cung thánh thường ở vị trí trang trọng và cao hơn để giáo dân có thể theo dõi thánh lễ

+ Ngoài ra còn có :

● Giếng rửa tội: Nơi cử hành bí tích Rửa tội

● Tòa giải tội: Cử hành bí tích Hòa Giải

● Phòng áo lễ : Là nơi để các linh mục thay áo trước khi cử hành thánh lễ

● Phần dành cho những giáo dân dự thánh lễ , có các hàng ghế ngồi, quỳ

+ Xung quanh nội thất nhà thờ chính luôn có 14 chặng Đàng Thánh giá, là tranh hay tượng

mô tả lại Cuộc thương khó của Giêsu

+Tháp chuông : Có thể cùng một kiến trúc với nhà thờ chính hoặc là một kiến trúc độc lập.Thường hạng mục này là cao nhất trong công trình, trên đó có Thánh giá Nhà thờ đổ chuông

để báo giờ lễ cho giáo dân hoặc trong các dịp lễ quan trọng

(theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia)

- Các giá trị nghệ thuật mà Nhà thờ Công giáo đem lại:

Là những công trình kiến trúc có một không hai với những giá trị kiệt xuất về lịch sử, vănhoá, kiến trúc và mỹ thuật Một thành phần hiếm có của đô thị và kiến trúc thủ đô góp phầntạo lập bộ mặt đất nước ta ngày nay trong lĩnh vực văn hoá, tạo ra những tiền đề cần thiết cho

sự mở rộng giao lưu văn hoá, trong công cuộc phát triển kinh tế xã hội hiện nay

-Kiến trúc Kito giáo

Cuộc sống tinh thần và trí tuệ tập trung vào quanh nhà thờ Kitô giáo, vì vậy các kiến trúc

sư ngoài thiết kế các nhà thờ, tu viện còn thiết kế các công trình tôn giáo khác, như lâu đài,pháo đài và các công trình phi tôn giáo được thiết kế Kiến trúc Giáo hội là một thuật ngữ đề

cập đến kiến trúc của các tòa nhà và nhà thờ Thiên chúa giáo Loại kiến trúc này đã phát triểnhơn 2.000 năm qua nhờ tôn giáo Kitô vì luôn đổi mới, và bắt chước các

phong cách kiến trúc khác, cũng như bằng cách đáp ứng nhu cầu niềm tin, thực hành vàtruyền thống của riêng từng địa phương Từ sự ra đời của Kitô giáo cho đến nay, Kitô giáo đã

có tác động đến sự phát triển kiến trúc thông qua những chòm sao Kitô của các nhà thờ củakiến trúc Đông La Mã, nhà thờ và tu viện La Mã, nhà thờ Gothic và nhà thờ Phục hưng Kiếntrúc Kitô giáo đã giúp phát triển kỹ thuật, nghệ thuật

Có lẽ chủ đề đáng chú ý nhất của kiến trúc Kitô giáo là thánh đường nói chung và nhà thờnói riêng, hình thức cấu trúc phức tạp hình cá voi thường được tìm thấy rất nhiều trong cácnhà thờ lớn, và ít hơn trong các giao xứ Họ có xu hướng biểu hiện một mức độ cao hơn củaphong cách kiến trúc đương đại và làm việc với một số lượng lớn các thợ thủ công Một sốnhà thờ và tu viện, là một trong những công trình nổi tiếng nhất trong nghệ thuật kiến trúctrên thế giới

Kiến trúc Kitô hữu được phát triển trong những thế kỷ đầu tiên của Kitô giáo có nhữngnét của một số nền văn hóa kiến trúc và phong cách trong khu vực ở châu Âu và Trung Đông.Nhưng hầu hết các kiến trúc sư Thiên chúa giáo đầu tiên bị ảnh hửng bởi văn hóa kiến trúc

La Mã, sử dụng các nút kiến trúc và hầm, và thiết kế các hội trường La Mã lớn, được sử dụngcho các cuộc họp công cộng, cụ thể là nhà thờ

● Nhà thờ Thánh Phêrô, được xây dựng khoảng năm 330 Sau Công nguyên là nhà thờThiên chúa giáo đầu tiên và quan trọng nhất, nằm ở cùng một nơi với Giáo hội ThánhPhêrô hiện tại ở Roma Nó được xây dựng bằng đá Bên trong, nó được trang trí bằngtranh khảm và tranh bích họa ngoài trời, khảm ghép các mảnh thủy tinh, đá cẩm thạchhoặc đá bình thường kết hợp với nhau tạo thành một bức tranh, và các bức tranh thạchcao được thi công trên thạch cao ướt

Một số nhà thờ Thiên chúa giáo ban đầu vẫn còn tồn tại, bao gồm: Nhà thờ Chúa giángsinh ở Bê-lem, một trong những nhà thờ lâu đời nhất trên thế giới (theo Bách khoa toàn thư

Hình 1.1: Nhà thờ đá Phát Diệm nhìn từ trên cao Ảnh: Vũ Đức Phương.

https://baoninhbinh.org.vn/kien-truc-doc-dao-o-nha-tho-da-phat-diem/d2017051504092532.htm

Nhà thờ đá Phát Diệm được Chánh xứ Phát Diệm Phêrô Trần Lục (tức Cụ Sáu) - người được bộnhiệm làm Chánh xứ Phát diệm vào năm 1865 cho xây dựng vào những năm cuối thế kỷ 19 saunhiều năm nghiên cứu, hoàn chỉnh phác thảo họa đồ và tập trung tài lực, vật lực

Nhà thờ được làm bằng chất liệu chủ yếu là đá và gỗ Trên từng phiến đá, phiến gỗ nhưnở hoakhoe sắc với các đường nét khắc trạm tinh xảo Đáng chú ý nhất là nghệ thuật điêu khắc đá vôcùng mềm mại, uyển chuyển, có những mảnh đá chỉ dày 3,5cm Cả khu kiến trúc gồm có 9 vỉ kèovới 9 giai thợ khác nhau, do vậy mỗi vỉ kèo mang một nét văn hóa riêng biệt, thể hiện khiếu thẩm

mỹ phong phú của những người thợ thủ công lành nghề

Hơn nữa, nhà thờ được xây dựng toàn bằng đá mà không cần đến lõi bê tông cốt thép Phần khónhất của công trình này là việc xử lý nền móng Do Kim Sơn vốn là vùng đất bãi bồi lầy lội nênChánh xứ Phê rô Trần Lục phải cho khai thác và vận chuyển hàng ngàn tấn đá từ một quả núi ởThanh Hóa đưa về chống lún, trong đó có những khối đá nặng đến 20 tấn Đồng thời, cụ Lục cũngcho khai thác và vận chuyển hàng mấy trăm cây gỗ lim từ rừng núi Nghệ An về xây dựng côngtrình

Tuy nhiên, điều làm cho các nhà nghiên cứu văn hóa, kiến trúc sư say mê ở quần thể Nhà thờ PhátDiệm, là kiểu kiến trúc đình chùa phương Đông kết hợp hài hòa với lối kiến trúc Gôtic củaphương Tây Cụ Sáu là người đã thiết kế, sáng tạo ra nhà thờ với những chi tiết vô cùng mới lạ.Cũng có thể do cụ không phải là người theo đạo Thiên chúa mà theo đạo Phật nên

trong bản thiết kế của mình, cụ đã có sự kết hợp rất tài tình giữa kiến trúc nhà thờ phương Tây vàkiến trúc mái uốn cong như mái đình trong đạo phật.

Tinh hoa nghệ thuật ở nhà thờ đá Phát Diệm còn thể hiện rõ sự hài hòa giữa nghệ thuật chạm khắc

đá và nghệ thuật chạm khắc gỗ của Việt Nam như biểu tượng thánh giá (biểu trưng đạo Cônggiáo) ngự trên đài sen (biểu trưng Phật giáo), những chữ "vạn" của nhà Phật khắc trên mấy đóahoa mân côi, các phù điêu đá, gỗ chạm khắc hình ảnh Chúa Jesus và các vị thánh; trong đó các vịthánh trang phục theo kiểu Việt nhìn thật sống động mà gần gũi, quen thuộc như xem tranh dângian; cột đá chạm hình hoa sen biểu hiện các giai đoạn " sinh - lão - bệnh - tử" theo triết lý nhàPhật

Ấn tượng hơn nữa là Nhà thờ Trái tim Đức Mẹ được tạo dựng hoàn toàn bằng đá, cung thánh sơnson thếp vàng chói lọi với nhiều hoa văn, họa tiết chạm trổ tinh tế, công phu nhưng vẫn tạo cảmgiác thật dịu dàng, yên bình bởi thiết kế bình dị và quen mắt theo nguyên lý Dịch học của phươngĐông "trời tròn, đất vuông" Nơi đây còn có một câu Kinh thánh được chạm khắc lên đá bằng Việtngữ thời sơ khai

Có thể nói, Quần thể Nhà thờ đá Phát Diệm là sự giao thoa, sự kết hợp hài hòa, tinh tế của lối kiếntrúc nhà thờ phương Tây và kiến trúc truyền thống phương Đông Công giáo mang đức tin đếncho con người nhưng phong cách kiến trúc, không gian thờ tự mang đậm hình ảnh mái đình, ngôichùa vốn đã ăn sâu vào tiềm thức của người Á Đông nói chung và người Việt Nam nói riêng, tạonên sự bình an, che chở, đây cũng là biểu tượng của sự gặp gỡ giữa công giáo và truyền thống tínngưỡng của dân tộc Việt Nam từ rất sớm

Giờ đây, Nhà thờ Phát Diệm đã trở thành điểm đến không thể bỏ qua đối với du khách tron g nước

và quốc tế khi đến với Ninh Bình

- Nhà thờ Mằng Lăng (Phú Yên)

Hình 2.1: Nhà thờ Mằng Lăng - một trong những nhà thờ cổ nhất Việt Nam Ảnh: Văn Định

Sở dĩ nhà thờ có tên gọi Mằng Lăng, theo những vị cao niên ở địa phương là lấy từ tên củamột loài cây trồng rất nhiều ở vùng này cách đây hàng thế kỷ Hiện dấu tích của loài cây này chỉcòn lại trong chính tên gọi của một trong những nhà thờ cổ xưa nhất ở Việt Nam này Linh mụcđầu tiên ở nhà thờ giáo xứ Mằng Lăng là Andrê Phú Yên Ngày nay, tượng của linh mục này vẫnđặt ở vị trí trang trọng ngay trước nhà thờ

Đặt chân đến nhà thờ Mằng Lăng, du khách có thể chiêm ngưỡng một trong những côngtrình đặc trưng của kiến trúc Gothic – lối kiến trúc bắt đầu từ cách đây khoảng 1.200 năm trướccông nguyên Thời kỳ hoàng kim nhất của kiến trúc Gothic ở khoảng thế kỷ 18 -19 với dấu ấnkiến trúc ở rất nhiều công trình lớn, đặc biệt là các công trình tòa thị chính, nhà thờ, trường học ởChâu Âu thời bấy giờ Không ít những công trình trên thế giới được xây dựng theo lối kiến trúcnày được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới

Với lối kiến trúc Gothic, đỉnh cao của nhà thờ Mằng Lăng là hai tháp chuông hai bên Ở giữa

là thập tự giá – biểu tượng của thánh đường Bao bọc mặt tiền nhà thờ là những lối vào hình máivòm, trông như những búp măng Trần nhà thờ được lót la-phông gỗ – không còn kiểu mái vòmđặc trưng của kiến trúc Gothic

Nhưng dấu ấn của Gothic ở một trong những công trình nhà thờ lâu đời nhất ở đây vẫn biểuhiện ở những lối mở thông ra hai gian bên gian chính giữa thánh đường

Dù các cửa sổ hình búp măng xung quanh phía trên tường bao bọc nhà thờ có màu sắc vàhoạ tiết của kiến trúc Gothic xuất xứ Châu Âu, nhưng nhà thờ Mằng Lăng vẫn có chất Việt Namvới những họa tiết chạm trỗ tinh xảo trên những cánh cửa chính bằng gỗ của nhà thờ này

Toàn bộ nhà thờ toát lên vẻ cổ xưa với sơn phủ màu xanh xám đã sờn màu qua hàng thế kỷtọa lạc giữa giáo xứ Mằng Lăng So với các công trình nhà thờ nổi tiếng ở Việt Nam hay nhữngnhà thờ có kiến trúc Gothic nổi tiếng trên thế giới thì quy mô của nhà thờ Mằng Lăng nhỏ hơn vànội thất giản tiện hơn

Một trong những khám phá thú vị khi đến nhà thờ Mằng Lăng là hang thánh đường tronglòng một quả đồi nhân tạo ở bên trái nếu đi từ ngoài vào qua cổng chính Từ một lối vào nhỏ hìnhvuông kê bằng đá lại dẫn vào một không gian khá rộng lớn, mang tới cảm giác huyến bí với vòmhang và những chân trụ trông như những khối thạch nhũ ở Vịnh Hạ Long (Quảng Ninh) hay trongcác động Phong Nha, động Thiên Đường (Quảng Bình)

Phòng truyền thống của nhà thờ mằng lăng, với thiết kế như vậy thì phòng truyền thống nàykhông làm phá vỡ cảnh quan khuôn viên nhà thờ Những hình ảnh chính ở đây xoay