Tuy nhiên, cũng phải nhận thấy một thực tế là tình trạng người dưới 18 tuổi vi phạm pháp luật đang có chiều hướng gia tăng và diễn biến phức tạp; tình hình tội phạm xâm hại người dưới 18
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC BIỆN PHÁP GIÁM SÁT, GIÁO DỤC VÀ BIỆN PHÁP TƯ PHÁP ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI
Khái niệm, bản chất pháp lý biện pháp giám sát, giáo dục và biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
Theo cuốn Thuật ngữ tư pháp người dưới 18 tuổi của Bộ Tư pháp phối hợp cùng tổ chức UNICEF thì không chính thức có khái niệm biện pháp giám sát, giáo dục nhưng lại có thuật ngữ “biện pháp không chính thức”
Theo đó, biện pháp không chính thức (Informal Measures)[48, tr.5] là biện pháp xử lý vi phạm pháp luật không áp dụng các thủ tục tố tụng hình sự hoặc thủ tục xử lý vi phạm hành chính mà dựa vào cộng đồng để giáo dục, răn đe người có hành vi vi phạm Ở Việt Nam có những biện pháp xử lý không chính thức như hòa giải, giám sát, phê bình, kiểm điểm, nhắc nhở, giáo dục tại dòng họ, kỷ luật tại nhà trường v.v Ở nhiều nước trên thế giới, những biện pháp xử lý không chính thức đối với người dưới 18 tuổi phạm tội thường được gọi là “biện pháp xử lý chuyển hướng” vì người dưới 18 tuổi được đưa ra khỏi (chuyển hướng) hệ thống tố tụng chính thức để xử lý tại cộng đồng [49]
Bộ luật hình sự năm 2015 quy định về điều kiện áp dụng biện pháp giám sát, giáo dục trong trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự như sau:
Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án ch quyết định mi n trách nhiệm h nh s và áp dụng biện pháp hiển trách, h giải tại cộng đồng hoặc biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn , nếu người dưới 18 tuổi phạm tội hoặc người đại diện hợp pháp của họ đồng ý với việc áp dụng một trong các biện pháp này
Trong lĩnh vực tư pháp hình sự, Bộ luật hình sự đã ghi nhận một nguyên tắc quan trọng trong việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội, đó là:
Việc truy cứu trách nhiệm hình sự người dưới 18 tuổi phạm tội ch trong trường hợp cần thiết và phải căn cứ vào những đặc điểm về nhân thân của họ, tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm; 4 Khi xét xử, Tòa án ch áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội nếu xét thấy việc miễn trách nhiệm hình sự và áp dụng một trong các biện pháp quy định tại Mục 2 hoặc việc áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dư ng quy định tại Mục 3 Chương này không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa [33]
Xét về bản chất, có thể thấy rằng, quy định của khoản 3 và khoản 4 Điều 91 Bộ luật hình sự năm 2015 là cơ sở pháp lý quan trọng để các cơ quan tiến hành tố tụng xem xét đình ch điều tra, đình ch vụ án và giao người dưới
18 tuổi phạm tội cho gia đình, cơ quan, tổ chức tại cộng đồng tổ chức việc giám sát, giáo dục mà không cần tiếp tục xử lý bằng hệ thống tư pháp hình sự
1.1.1 Khái niệm, bản chất pháp lý củ biện pháp giám sát, giáo dục 1.1.1.1 Khiển trách
Trong pháp luật của nhiều nước thì khiển trách là việc nhắc nhở của cảnh sát đối với người dưới 18 tuổi vi phạm pháp luật thay cho khởi tố về hình sự hoặc xử phạt hành chính đối với người đó [16, tr.35]
Nhắc nhở của cảnh sát có thể được thực hiện đối với người dưới 18 tuổi ngay tại nơi xảy ra vi phạm hoặc chính thức hơn trước mặt cha mẹ của người dưới 18 tuổi vi phạm
Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, “Khiển trách” được quy định tại
Bộ luật hình sự năm 2015 như sau:
1 Khiển trách được áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trong những trường hợp sau đây nhằm giúp họ nhận thức rõ hành vi phạm tội và hậu quả gây ra đối với cộng đồng, xã hội và nghĩa vụ của họ: a) Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng; b) Người dưới 18 tuổi là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án
2 Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án quyết định áp dụng biện pháp khiển trách Việc khiển trách đối với người dưới 18 tuổi phạm tội phải có sự chứng kiến của cha mẹ hoặc người đại diện hợp pháp của người dưới 18 tuổi
3 Người bị khiển trách phải thực hiện các nghĩa vụ sau đây: a) Tuân thủ pháp luật, nội quy, quy chế của nơi cư trú, học tập, làm việc; b) Trình diện trước cơ quan có thẩm quyền khi được yêu cầu; c) Tham gia các chương trình học tập, dạy nghề do địa phương tổ chức, tham gia lao động với hình thức phù hợp
4 Tu từng trường hợp cụ thể cơ quan có thẩm quyền ấn định thời gian thực hiện các nghĩa vụ quy định tại điểm b và điểm c khoản 3 Điều này từ 03 tháng đến 01 năm [33, Điều 93]
1.1.1.2 Hòa giải tại cộng đồng
Hòa giải tại cộng đồng (Mediation at Grass Root Levels) [16, tr.10], là việc hướng dẫn, giúp đ , thuyết phục các bên tranh chấp để họ tự nguyện giải quyết với nhau những việc vi phạm pháp luật và tranh chấp nhỏ trong cộng đồng dân cư Hòa giải ở cộng đồng (cơ sở) được thực hiện thông qua Tổ hòa giải (hòa giải viên) hoặc các tổ chức thích hợp khác của nhân dân ở thôn, bản, ấp, tổ dân phố, cụm dân cư, phù hợp với pháp luật, đạo đức xã hội và phong tục, tập quán tốt đẹp của nhân dân
Ngoài ra, “hòa giải” có thể được định nghĩa là “nỗ lực của một bên thứ ba trung lập nhằm giúp đ các đương sự giải quyết mâu thuẫn thông qua việc tổ chức các cuộc gặp mặt trực tiếp Trong những cuộc gặp mặt đó, bên thứ ba không có thẩm quyền áp đặt một phương án phân xử nào đối với các đương sự mà ch đóng vai trò hỗ trợ họ thiết lập một phương án giải quyết mâu thuẫn phù hợp với tất cả các bên” [60]
Bộ luật hình sự năm 2015 quy định:
1 Hòa giải tại cộng đồng được áp dụng đối với người dưới
Cơ sở của việc quy định và áp dụng biện pháp giám sát, giáo dục và biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
- Ch thị số 20-CT/TW ngày 05/11/2012 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em trong tình hình mới, trong đó có yêu cầu:
Xây dựng và tổ chức thực hiện có hiệu quả các chương trình, đề án chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em Tổ chức thực hiện tốt Công ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em và các công ước, điều ước quốc tế khác có liên quan mà Nhà nước Việt Nam ký kết hoặc tham gia ;
- Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI xác định:
Xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, thật sự là tế bào lành mạnh của xã hội, là môi trường quan trọng, trực tiếp giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách; Chú trọng cải thiện điều kiện sống, lao động và học tập của thanh niên, thiếu niên, giáo dục và bảo vệ trẻ em ;
- Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm trong công tác tư pháp trong thời gian tới đã đề ra nhiệm vụ: “Nghiên cứu thành lập Tòa hôn nhân và gia đình” (điểm c mục 2 Phần B của Nghị quyết);
- Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đã đề ra phương hướng:
Tổ chức các cơ quan tư pháp và các chế định bổ trợ tư pháp hợp lý, khoa học và hiện đại về cơ cấu tổ chức và điều kiện, phương tiện làm việc; trong đó xác định Tòa án có vị trí trung tâm và xét xử là hoạt động trọng tâm ; Nghị quyết cũng xác định nhiệm vụ cải cách là: Xác định rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và hoàn thiện tổ chức, bộ máy các cơ quan tư pháp Trọng tâm là xây dựng và hoàn thiện tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân; Tổ chức Tòa án theo thẩm quyền xét xử, không phụ thuộc vào đơn vị hành chính Việc thành lập Tòa chuyên trách phải căn cứ vào thực tế xét xử của từng cấp Tòa án, từng khu vực Đổi mới Tòa án nhân dân tối cao theo hướng tinh gọn với đội ngũ Thẩm phán là những chuyên gia đầu ngành về pháp luật, có kinh nghiệm trong ngành [2, tiểu mục 2.2 mục 2 Phần II]
- Kết luận số 79-KL/TW ngày 28/7/2010 của Bộ Chính trị về Đề án đổi mới tổ chức và hoạt động của Tòa án, Viện kiểm sát và Cơ quan điều tra theo Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 xác định: Tổ chức Tòa án theo tinh thần Nghị quyết 49-NQ/TW gồm 4 cấp là: Tòa án nhân dân sơ thẩm khu vực, Toà án nhân dân t nh, thành phố trực thuộc Trung ương, Toà án nhân dân cấp cao và Tòa án nhân dân tối cao (mục 2 Kết luận 79-KL/TW)
- Đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi dưới 18 Người dưới 18 tuổi có một số đặc điểm cơ bản sau:
+ Người dưới 18 tuổi là người chưa phát triển đầy đủ về thể chất; cơ thể của các em còn đang ở thời k phát triển về mọi mặt như chiều cao, chiều ngang, trọng lượng cơ thể v.v
+ Bộ não, tư duy của người dưới 18 tuổi chưa phát triển đầy đủ, còn rất nhiều khuyếm khuyết chưa đủ khả năng nhận thức, điều khiển hành vi, ứng xử trong cuộc sống
+ Người dưới 18 tuổi nói chung chưa có cuộc sống tự lập, mà thường còn sống phụ thuộc vào người lớn; do vậy tính làm chủ bản thân, làm chủ cuộc sống của người dưới 18 tuổi còn rất thấp, nhiều trường hợp còn dựa dẫm vào người lớn
+ Người dưới 18 tuổi còn ít phải bươn chải với cuộc sống, còn ít va chạm, tiếp xúc với các hiện tượng của cuộc sống xã hội; nên họ còn rất ít kinh nghiệm sống, chưa có đủ khả năng để thể hiện quan điểm, lập trường trong nhiều tình huống
+ Người dưới 18 tuổi còn dễ bị lôi cuốn vào nhiều việc mà không tự chủ được; nhiều khi ở những người dưới 18 tuổi còn có sự tò mò, hiếu k , ham hiểu biết về một vấn đề nào đó, muốn tự tay mình thử nghiệm, tìm hiểu; đôi khi họ muốn tỏ ra mình là người lớn, muốn có biểu hiện của sự anh hùng v.v Đây là những lý do dẫn người dưới 18 tuổi có những hành vi, xử sự thiếu suy nghĩ (có thể nói là không suy nghĩ)
+ Nhưng đồng thời người dưới 18 tuổi lại rất nhanh, rất nhạy cảm trong việc tiếp xúc, tìm hiểu, tiếp thu những vấn đề gọi là mới (hoặc là mới đối với họ)
Có thể nói người dưới 18 tuổi có đặc điểm chung khác với người đã thành niên là ở chỗ người chưa thành niên đang ở độ tuổi thấp, đang ở thời k phải học ăn, học nói, học gói, học mở, phải tích luỹ kiến thức, tri thức, kinh nghiệm để có đầy đủ các điều kiện làm chủ cuộc sống của mình ngày mai[27]
- Các quy định của Hiến pháp năm 2013 và Luật tổ chức Tòa án nhân dân về chức năng, nhiệm vụ, tổ chức, hoạt động của Tòa án: Tòa án là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp Tòa án có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; xét xử những vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật (Điều 102 của Hiến pháp 2013; các điều 18, 23, 30 của Luật tổ chức Tòa án nhân dân)
- Các quy định của Bộ luật hình sự và Bộ luật tố tụng hình sự về xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội:
+ Điều 91 của Bộ luật hình sự quy định:
1 Việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội phải bảo đảm lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi và chủ yếu nhằm mục đích giáo dục, giúp đ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội
Kinh nghiệm quốc tế về việc áp dụng các biện pháp giám sát, giáo dục và biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
1.3.1 Ở Anh và xứ W les Cảnh cáo Ở Anh và xứ Wales, những nhà lý thuyết và thực tiễn đều nhìn nhận vấn đề người dưới 18 tuổi phạm pháp từ góc độ thuyết “gắn mác” Lý thuyết này ch ra rằng đối với rất nhiều người dưới 18 tuổi phạm tội, những hình phạt chính thức của pháp luật ch góp phần thêm vào việc làm hình thành bản chưa thành niên, họ sẽ tiếp thu những thái độ và hành vi tội phạm Do đó, thay vì giúp người dưới 18 tuổi từ bỏ hành vi phạm tội, việc xử phạt chính thức sẽ ch làm củng cố thêm tính cách và hành vi phạm tội của người dưới 18 tuổi đó [61, tr.28]
Do việc viện đến Tòa án để xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội ở Anh và xứ Wales được coi là giải pháp cuối cùng bất đắc dĩ, biện pháp cảnh cáo đã được áp dụng ngày càng phổ biến từ những năm 1980 Các cán bộ công an được trao quyền tự quyết trong việc áp dụng biện pháp cảnh cáo đối với người dưới 18 tuổi phạm pháp những lỗi tương đối nhẹ thay vì bắt họ để truy tố chính thức
Các nghiên cứu về biện pháp cảnh cáo thường ch đánh giá tính hiệu quả của biện pháp này dựa trên kết quả giảm số lượng người dưới 18 tuổi bị xử lý bằng hệ thống tư pháp chính thống Một căn cứ khác mang tính kinh nghiệm trong đánh giá hiệu quả của biện pháp cảnh cáo là tìm hiểu xem biện pháp này có giúp giảm hành vi tái phạm của người bị cảnh cáo hay không Cả hai phương pháp đánh giá này đều cho thấy biện pháp khiển trách là có hiệu quả: các nghiên cứu cho thấy số người dưới 18 tuổi phạm pháp bị xử lý chính thức tại Tòa án và bị xử phạt tù có xu hướng giảm bền vững thấy rõ khi áp dụng cảnh cáo Ngoài ra, nghiên cứu cũng cho thấy biện pháp cảnh cáo còn tỏ ra hiệu quả trong việc làm giảm tình trạng tái phạm của người dưới 18 tuổi phạm pháp “tỷ lệ tái phạm trong số người vi phạm bị cảnh cáo so với những người chưa từng bị cảnh cáo hoặc chưa từng phải ra trước tòa chỉ là khoảng một phần mười” [61, tr.33]
Phong trào tăng cường sử dụng biện pháp cảnh cáo và nhu cầu có thêm những biện pháp xử lý chuyển hướng trước khởi tố đã dẫn đến việc ra đời của các đội liên ngành Những đội này bao gồm đại diện Công an, Dịch vụ xã hội, Ngành giáo dục, Dịch vụ thanh thiếu niên và Tình nguyện viên
Các thành viên của những đội này sẽ quyết định việc người dưới
18 tuổi có cần được hỗ trợ, can thiệp để giúp họ tránh tham gia vào các hoạt động tội phạm về sau này hay không Biện pháp can thiệp được chọn thường là dưới hình thức các chương trình giáo dục, chương trình xã hội, chương trình xử lý hành vi vi phạm và khắc phục đền bù cho người bị hại và cộng đồng
Biện pháp bán giam giữ (IT)
Biện pháp xử lý bán giam giữ được Bộ Y tế và An ninh Xã hội chính thức đưa vào áp dụng từ năm 1983 Dự án này đã tiêu tốn của Chính phủ 15 tỷ bảng nhưng bù lại đã được 4.500 “cơ sở tại cộng đồng” cho người dưới 18 tuổi phạm pháp đã phạm những tội nghiêm trọng hoặc tái phạm nhiều lần
Các cơ sở này là phương án thay thế cho việc giam giữ người dưới 18 tuổi phạm pháp và có chức năng quản lý giám sát chặt chẽ, đồng thời vạch ra các chương trình giúp người dưới 18 tuổi giảm nguy cơ tái phạm thông qua việc xử lý sớm những xu hướng tội phạm trong số họ [61, tr.527]
Do các chương trình IT là biện pháp thay thế cho giam giữ nên các cơ sở này buộc phải giữ “kỷ luật thép” tương tự như trong trại giam, nghĩa là có quản lý giám sát chặt chẽ trong khi người dưới 18 tuổi vẫn được tham gia vào các chương trình tại cộng đồng
Tư pháp phục hồi cảnh cáo “3R” (xử lý chuyển hướng trước khởi tố)
Trong suốt 10 năm vừa qua, các chương trình xử lý chuyển hướng phục hồi mới đã được phát triển mạnh mẽ tại Anh và xứ Wales Tuy nhiên, chương trình đầu tiên trong số đó thì lại không hoàn toàn mới vì nó chính là phiên bản mang thêm tính phục hồi của biện pháp cảnh cáo đã triển khai trước đó
Chương trình này ra đời vào năm 1997 sau thắng lợi của Công đảng trong cuộc bầu cử Chính phủ Chương trình thứ hai trong số này được Đạo luật về Chứng cứ hình sự và tư pháp thanh thiếu niên quy định vào năm 1999 tập trung vào mô hình lệnh chuyển tuyến Các lệnh chuyển tuyến được sử dụng để chuyển người dưới 18 tuổi phạm pháp cho các Đội công tác người dưới 18 tuổi phạm pháp xử lý [61, tr.534]
Chính phủ Công đảng của Anh và xứ Wales đã triển khai quy trình cảnh cáo 3R; Cảnh sát vùng Thames Valley đã thực thi quy trình này từ năm 1998 Quy trình này cũng tương tự như biện pháp cảnh cáo trước đó, trừ việc các nhân viên Chính phủ đã cộng gộp, lồng ghép 3R dựa trên các nguyên tắc tư pháp phục hồi vào biện pháp này Các cán bộ áp dụng biện pháp cảnh cáo 3R được đào tạo trước khi tham gia vào lĩnh vực này; chương trình đào tạo của họ tập trung vào kỹ năng điều hành các cuộc thảo luận với người dưới
18 tuổi vi phạm thông qua việc bàn thảo phân tích về hành vi vi phạm và làm thế nào để khắc phục những thiệt hại gây ra do hành vi đó
Phục hồi (Restoration), Tái hòa nhập (Reintegration) và Chịu trách nhiệm (Responsibility) đã tạo nên tên gọi 3R của biện pháp này và thể hiện sự cần thiết của việc người dưới 18 tuổi phạm pháp phải giải quyết các hậu quả do hành vi vi phạm của mình gây ra Mục tiêu này được thực hiện thông qua việc người dưới 18 tuổi xin lỗi, sửa chữa hành vi của mình, trả “món nợ” với cộng đồng và thừa nhận trách nhiệm đối với hành vi vi phạm cũng như những thiệt hại mà họ đã gây ra cho người bị hại và cộng đồng [61, tr.544]
Các đội công tác người dưới 18 tuổi phạm pháp (YOP) tương tự như mô hình ban tham mưu của Canada ở khía cạnh cơ cấu thành viên, mục tiêu và tổ chức Người vi phạm lần đầu là người từ 10 tuổi đến 17 tuổi bị kết luận là có tội được chuyển tới Đội công tác YOP nếu họ không được Tòa án miễn trách nhiệm hoàn toàn mà vi phạm của họ được cho là không nghiêm trọng đến mức phải xử phạt giam giữ [61, tr.548]
Các đội công tác này bao gồm đại diện từ nhiều cơ quan đoàn thể, ít nhất là bao gồm 2 thành viên từ cộng đồng và một đại diện cha mẹ người dưới 18 tuổi phạm pháp (nếu chúng từ 16 tuổi trở xuống) Tương tự như mô hình Ban tham mưu Canada, các đội YOP cũng hoạt động trên nguyên tắc phục hồi Chính vì vậy, người bị hại và đại diện cộng đồng được mời tham gia cùng với cán bộ hỗ trợ hoặc cán bộ mạng lưới xã hội dành cho người dưới 18 tuổi vi phạm pháp luật
Quy định của pháp luật Việt Nam về việc áp dụng các biện pháp giám sát, giáo dục và biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi
2.1.1 Các quy định trước hi b n hành Bộ luật h nh s năm 2015
Từ khi tham gia Công ước Quyền trẻ em đến nay, Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã cố gắng tới mức cao nhất để phù hợp giữa pháp luật quốc gia và Công ước Quyền trẻ em Tinh thần, nội dung cơ bản của Công ước đã được thể hiện khá đầy đủ trong tất cả các văn bản pháp luật
Vấn đề này được quy định trong một loạt các văn bản sau:
* Sắc lệnh số 97-SL ngày 22/5/1950
Khái niệm người dưới 18 tuổi đã được đề cập trong pháp luật từ năm 1950 tại Sắc lệnh số 97-SL ngày 22/5/1950 sửa đổi một số quy lệ và chế định trong dân luật, Điều 7 quy định “người vị thành niên là con trai hay con gái chưa đủ 18 tuổi”; tuy nhiên, khái niệm người dưới 18 tuổi phạm tội chưa được quy định trong văn bản pháp lý Mặc dù vậy, qua thực tiễn xét xử, Tòa án nhân dân tối cao đã có hướng dẫn:
Nói chung, đối với trẻ em hư dưới 14 tuổi thì không đưa ra Tòa án xét xử, từ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi, nếu trường hợp phạm pháp cần thiết phải đưa ra xét xử thì có châm chước đến tuổi còn non trẻ của chúng, riêng đối với loại từ 14 tuổi đến 16 tuổi, ch nên xét xử những trường hợp phạm tội nghiêm trọng
Người dưới 18 tuổi phạm tội là người thuộc độ tuổi từ 14 tuổi đến 18 sự của người đủ 18 tuổi và khi chủ thể của tội phạm là người từ 14 tuổi đến
16 tuổi cũng ch xét xử những trường hợp phạm tội nghiêm trọng Những trường hợp phạm tội nghiêm trọng được hiểu là những tội như giết người, cướp của, hiếp dâm Riêng về hiếp dâm nói chung thì đường lối xử lý vẫn chủ yếu là giáo dục
Như vậy, có thể thấy trách nhiệm hình sự của người dưới 18 tuổi phạm tội được tổng kết qua thực tiễn xét xử Trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội được xác định dựa trên độ tuổi, mức độ nhận thức của người dưới 18 tuổi Nguyên tắc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội cũng xuất phát từ mục đích giáo dục, cải tạo người dưới 18 tuổi phạm tội Việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội dựa trên nguyên tắc giảm nhẹ hơn so với trách nhiệm hình sự của người từ đủ 18 tuổi trở lên
Theo hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao số 329-HS2 ngày 11/02/1967, hình phạt áp dụng đối với người dưới 18 tuổi ở thời k này
“chỉ vào khoảng một phần hai mức án đối với người lớn” Đối với trẻ em từ 9 đến 17 tuổi, đi lang thang, trộm cắp nhiều lần, có lối sống sa đoạ trụy lạc đã được gia đình, đoàn thể, nhà trường và chính quyền tận tình giúp đ nhiều lần, nhưng không chịu sửa chữa sẽ bị đưa vào trường phổ thông công nông nghiệp trong thời gian 02 năm Đây là những trường giáo dục thiếu niên hư
Như vậy, có thể thấy trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1985, mặc dù không được quy định thành văn bản luật nhưng cũng đã có hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao về việc áp dụng biện pháp giáo dục bắt buộc đối với đối tượng thanh thiếu niên hư có hành vi vi phạm pháp luật nhiều lần và có sự cân nhắc về nhân thân
* Bộ luật hình sự năm 1985
Bộ luật cũng dành một chương riêng, Chương VII - Những quy định đối với người dưới 18 tuổi phạm tội Điều 60 quy định các biện pháp tư pháp và hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, theo đó, các biện pháp tư pháp có tính chất giáo dục, phòng ngừa do Tòa án quyết định gồm có: (1) Buộc phải chịu thử thách; (2) Đưa vào trường giáo dư ng
Biện pháp buộc phải chịu thử thách, Điều 61 Bộ luật hình sự năm 1985, được áp dụng trong trường hợp người người dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng, thời gian thử thách từ một năm đến hai năm Trong quá trình chấp hành biện pháp buộc phải chịu thử thách, người dưới 18 tuổi phải chấp hành đầy đủ nghĩa vụ về học tập, lao động, tuân theo kỷ luật xã hội và pháp luật dưới sự giám sát, giáo dục của chính quyền cơ sở và tổ chức xã hội được Toà án giao trách nhiệm Trường hợp người phải chịu thử thách đã chấp hành được một nửa thời hạn do Toà quyết định và tỏ ra có nhiều tiến bộ thì theo đề nghị của tổ chức được giao trách nhiệm giám sát, giáo dục, Toà án quyết định chấm dứt thời hạn thử thách
Biện pháp đưa vào trường giáo dư ng được quy định cụ thể tại Điều 62 của Bộ luật hình sự năm 1985, theo đó, Toà án có thể quyết định đưa người dưới 18 tuổi phạm tội vào trường giáo dư ng nếu thấy do tính chất nghiêm trọng của hành vi phạm tội, do nhân thân và môi trường sống của họ cần đưa họ vào một tổ chức giáo dục có kỷ luật chặt chẽ Thời hạn ở trường giáo dư ng là từ một năm đến ba năm
Trường hợp người dưới 18 tuổi phạm tội đã chấp hành được một nửa thời hạn do Toà án quyết định và tỏ ra có nhiều tiến bộ, thì theo đề nghị của người phụ trách trường, Toà án có thể quyết định chấm dứt thời hạn ở trường giáo dư ng
Cũng như biện pháp buộc phải chịu thử thách, nếu người dưới 18 tuổi phạm tội đã chấp hành được một nửa thời hạn do Toà án quyết định và tỏ ra có nhiều tiến bộ, thì theo đề nghị của người phụ trách trường, Toà án có thể quyết định chấm dứt thời hạn ở trường giáo dư ng
Sau 14 năm thi hành Bộ luật hình sự năm 1985, do tình hình kinh tế - xã hội có nhiều thay đổi, Bộ luật hình sự năm 1985 đã bộc lộ những bất cập và hạn chế, do đó cần có một Bộ luật hình sự mới đáp ứng được đòi hỏi của cuộc sống Do vậy, Bộ luật hình sự năm 1999 ra đời
* Bộ luật hình sự năm 1999 và các văn bản hướng dẫn
Theo đó, các quy định về biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi cũng đã được sửa đổi, bổ sung
Biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn là biện pháp tư pháp áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng trong thời gian từ một năm đến hai năm