Với những lý do trên, việc nghiên cứu đề tài: “Quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục với việc đổi mới phương pháp giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay” có ý nghĩa quan trọng cả
Tình hình nghiên cứu
2.1 Từ năm 1991, với việc Đảng ta khẳng định vị trí, vai trò nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho mọi hoạt động của Đảng, giới nghiên cứu trong và ngoài nước đã đi sâu nghiên cứu hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục nói chung và quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục nói riêng đã được các nhà khoa học nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau
GS Nguyễn Lân trong cuốn “Hồ Chủ tịch - nhà giáo dục vĩ đại” (Nxb
Khoa học xã hội, HN, 1990) tập hợp những chỉ thị, những lá thư, bài phát biểu của Chủ tịch Hồ Chí Minh với các vấn đề như: đấu tranh chống chính sách ngu dân của thực dân Pháp; tác dụng và nhiệm vụ của giáo dục; việc diệt giặc dốt; giáo dục thiếu nhi; giáo dục thanh niên; giáo dục cán bộ…
“Chủ tịch Hồ Chí Minh với sự nghiệp giáo dục” - Kỷ yếu Hội thảo khoa học - thực tiễn nhân kỷ niệm 35 năm ngày Bác Hồ gửi bức thư cuối cùng cho ngành giáo dục Việt Nam (15/10/1968 - 15/10/2003) do Bảo tàng Hồ Chí Minh và Đại học Sư phạm Hà Nội phối hợp tổ chức (Nxb Thanh niên, HN, 2005)
Kỷ yếu đã tập hợp nhiều bài viết, bài nghiên cứu về vấn đề giáo dục trong tư tưởng Hồ Chí Minh của các nhà khoa học như: GS viện sỹ Nguyễn Cảnh Toàn,
Vũ Đình Hòe, GS.TS Phạm Minh Hạc, GS Đinh Xuân Lâm, PGS Lê Mậu Hãn,
GS Phan Ngọc Liên… Đặc biệt, bài viết của ThS Nguyễn Thanh Minh đề cập tới tư tưởng và phương pháp giáo dục của thầy giáo Nguyễn Tất Thành ở trường Dục Thanh, thị xã Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận [tr 144 - 154]
Hai tác giả TS Vũ Văn Gầu, TS Nguyễn Anh Quốc trong cuốn sách
“Tư tưởng Hồ Chí Minh với sự nghiệp phát triển giáo dục” (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2005) đã đề cập đến những nội dung cơ bản trong tư tưởng
Hồ Chí Minh về giáo dục, trong đó có một số quan điểm cơ bản của Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục [tr 107 - 126] và sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục trong sự nghiệp giáo dục ở nước ta hiện nay
Cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục” do TS Lê Văn Yên chủ biên (Nxb Lao động, 2006) gồm 3 phần: Tư tưởng Hồ Chí Minh - Tài sản quý giá của Đảng và dân tộc; tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng và phát triển nền giáo dục Việt Nam; quán triệt, vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Sách tập hợp khá đầy đủ các bài viết quan trọng của các nhà lãnh đạo cao cấp của Đảng và Nhà nước, các nhà tư tưởng, nhà giáo dục, chuyên gia - một tập tư liệu quý để giúp nghiên cứu, học tập và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào sự nghiệp đổi mới giáo dục nước ta hiện nay Trong đó, trực tiếp bàn về phương pháp giáo dục có bài “Hoàn cảnh, điều kiện hình thành tư tưởng và phương pháp giáo dục của Hồ Chí Minh” của
GS Đinh Xuân Lâm [tr 135 - 139]; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục” của TS Vũ Văn Gầu - TS Nguyễn Anh Quốc [tr 212 - 221]
Cuốn “Hồ Chí Minh về giáo dục và đào tạo: hưởng ứng cuộc vận động
Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” do nhóm tác giả Lê
Văn Tích, Nguyễn Thị Kim Dung, Trần Thị Nhuần biên soạn (Nxb Lao động xã hội, Hà Nội, 2007) đã tập hợp những công trình của các nhà khoa học nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - đào tạo Cuốn sách cũng đã giới thiệu tới độc giả những bài nói, bài viết của các nhà lãnh đạo Đảng, Nhà nước và một số nhà khoa học nước ta nghiên cứu, học tập và vận dụng tư tưởng của Người về giáo dục - đào tạo Trong đó, quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục cũng được các tác giả đề cập tới như một nội dung trong tư tưởng giáo dục của Người
Cuốn sách “Hồ Chí Minh về giáo dục” của tác giả Phan Ngọc Liên (Nxb
Từ điển Bách khoa, Hà Nội, 2007) gồm 3 phần: Phần thứ nhất: Dẫn luận trình bày về quá trình hình thành và phát triển, nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và ý nghĩa của việc học tập tư tưởng của Người Phần thứ hai: Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục gồm các bài nói, bài viết, đoạn trich trong tác phẩm của Người liên quan đến giáo dục và được sắp xếp theo các chủ đề: Giáo dục với cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc; giáo dục với công cuộc xây dựng đất nước; những quan điểm chung về giáo dục; những vấn đề nội dung và phương pháp giáo dục Phần thứ ba: Học tập và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục gồm những luận văn của các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước, các nhà khoa học và cán bộ quản lý giáo dục , trình bày việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác giáo dục
PGS.TS Nghiêm Đình Vỳ trong cuốn “Hồ Chí Minh về giáo dục - toàn thư” (Nxb Từ điển bách khoa, HN, 2008) đã tập hợp những bài nói, bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh liên quan đến mọi lĩnh vực của công tác giáo dục, bao gồm: Giáo dục trong nhà trường cho thế hệ trẻ - từ xác định mục tiêu giáo dục, nội dung và phương pháp giáo dục đến những quan điểm lớn về xây dựng một nền giáo dục cách mạng, tiên tiến; giáo dục mọi công dân trên các lĩnh vực công tác, trong các tổ chức xã hội, đoàn thể khác nhau…
Cuốn sách “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục” (Nxb Giáo dục, 2009) của tác giả Đặng Quốc Bảo đã đề cập tới những tư tưởng cơ bản của Hồ Chí Minh về giáo dục, xây dựng nền giáo dục làm phát triển những năng lực sẵn có của học sinh Việt Nam, kế hoạch giáo dục gắn liền với kế hoạch kinh tế, giáo dục lòng nhân ái, phẩm cách con người Việt Nam Tác giả cũng đã bàn về con đường, phương pháp và tấm gương lớn về tự học của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Kỷ yếu Hội thảo “Chủ tịch Hồ Chí Minh - một tầm nhìn chiến lược về giáo dục và sư phạm” của trường Đại học Sư phạm Hà Nội (12/2010) tập hợp nhiều bài viết của các tác giả như Phạm Minh Hạc, Nghiêm Đình Vỳ, Phan Trọng Luận, Nguyễn Xuân Lạn,… Các bài viết đã bao quát những nội dung tư tưởng cơ bản cũng như tầm nhìn chiến lược của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục
Bên cạnh những cuốn sách chuyên khảo đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục cũng được các luận văn, luận án nghiên cứu Chẳng hạn như Luận văn Thạc sỹ triết học năm 2010: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và vận dụng vào xây dựng xã hội học tập ở nước ta trong giai đoạn hiện nay”, tác giả Hoàng Thị Tuyết Thanh (2010) trình bày một cách hệ thống và khái quát những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục…
Ngoài ra, còn có một số bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành như:
“Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - những nội dung cơ bản” của PGS TS Hoàng Trang đăng trên tạp chí Giáo dục số 114 (tr 1 - 3, 2005); “Tư tưởng Hồ
Chí Minh về giáo dục lại” của tác giả Phan Xuân Sơn đăng trên Tạp chí Giáo dục, số 114 (tr 7 – 8, 2005); “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục” của tác giả
Nguyễn Thị Thúy đăng trên Tạp chí Giáo dục lý luận (số 5, tr 3 - 5, 2006)…
Nhìn chung, các công trình khoa học trên đã đề cập khá toàn diện tư tưởng
Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
- Mục đích của luận văn: Luận văn nghiên cứu sâu hơn và có hệ thống hơn phương pháp giáo dục theo quan điểm Hồ Chí Minh, từ đó đề xuất những giải pháp đổi mới phương pháp giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay
- Luận văn có những nhiệm vụ sau:
+ Xác định nguyên tắc xây dựng phương pháp giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh; làm rõ quan điểm Hồ Chí Minh về những phương pháp giáo dục cụ thể; khẳng định giá trị của phương pháp giáo dục theo quan điểm Hồ Chí Minh đối với giáo dục Việt Nam hiện nay
+ Làm rõ sự cần thiết phải đổi mới phương pháp giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay
+ Chỉ ra phương hướng và đề xuất một số giải pháp cụ thể để đổi mới phương pháp giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay.
Đối tƣợng và giới hạn nghiên cứu
+ Các quan điểm của Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục được thể hiện qua các bài nói, bài viết của Người đã được đưa vào Hồ Chí Minh toàn tập
+ Quá trình đổi mới phương pháp giáo dục đại học ở Việt Nam
+ Trong luận văn này, tác giả không nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục nói chung mà chỉ tập trung nghiên cứu, trình bày một cách có hệ thống, đầy đủ và sâu sắc hơn quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục
- Nghiên cứu vấn đề đổi mới phương pháp giáo dục đại học ở Việt Nam, tác giả không đi sâu làm rõ cả quá trình mà tập trung chủ yếu vào thực tiễn đổi mới phương pháp giáo dục đại học trong khoảng 10 năm trở lại đây (2001 - 2011)
Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
- Nền tảng lý luận của luận văn là chủ nghĩa Mác – Lênin, đường lối của Đảng ta về giáo dục và đào tạo
- Tư liệu dùng trong nghiên cứu luận văn chủ yếu là những trước tác của
Hồ Chí Minh bàn về giáo dục
- Luận văn sử dụng những phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội nói chung, chú trọng các phương pháp: lịch sử và logic, phân tích - tổng hợp, thống kê, so sánh, khái quát hóa, gắn lý luận với thực tiễn…
Đóng góp mới và ý nghĩa của luận văn
Luận văn có những đóng góp mới như sau:
- Nghiên cứu sâu sắc hơn và có hệ thống hơn quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục so với các công trình khoa học trước đó
- Từ việc nghiên cứu quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục, luận văn đề xuất những giải pháp để đổi mới phương pháp giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay
Với những đóng góp mới đó, luận văn có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn
- Về mặt lý luận: Luận văn góp phần làm sáng tỏ quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục đã và đang được giới nghiên cứu tìm hiểu, tranh luận
- Về mặt thực tiễn: Luận văn góp phần vào việc giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục nói riêng Luận văn cũng có thể sử dụng làm cơ sở khoa học cho việc xác định phương pháp giáo dục của các trường đại học và giúp sinh viên xác định được phương pháp học tập đúng đắn Ngoài ra, luận văn còn có thể làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy và học tập các môn khoa học khác như: Lịch sử giáo dục Việt Nam, giáo dục học, tư tưởng Hồ Chí Minh…
Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương 7 tiết.
Các khái niệm cơ bản
Giáo dục là một trong những lĩnh vực không thể thiếu của đời sống xã hội
Sự phát triển của nền giáo dục phản ánh trình độ văn minh của mỗi quốc gia, nó tỷ lệ thuận với sự phát triển kinh tế - xã hội của từng nước Nhiều quốc gia trên thế giới coi phát triển giáo dục là chiến lược ưu tiên hàng đầu nhằm xây dựng đội ngũ lao động có trình độ tri thức phục vụ cho sự phát triển đất nước
Theo Từ điển Tiếng Việt, giáo dục được hiểu là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra [70, tr 492]
Các nhà giáo dục học quan niệm: Giáo dục là “quá trình tác động có mục đích, có hệ thống, liên tục của nhà sư phạm đến toàn bộ cuộc sống của học sinh để hình thành cho họ những phẩm chất nhân cách” [78, tr 123]
Từ đó có thể thấy: Giáo dục là quá trình hai mặt: Mặt tác động của nhà sư phạm và mặt tiếp nhận của người được giáo dục Giáo dục được thực hiện trong nhà trường và cả ngoài xã hội với những hình thức đa dạng và phương pháp phong phú Giáo dục là quá trình có mục đích và xuất phát từ những yêu cầu của xã hội, từ mong muốn của các nhà giáo dục dẫn dắt thế hệ trẻ vươn tới chuẩn mực văn hóa đạo đức xã hội phù hợp với truyền thống dân tộc và thời đại, tức là giáo dục có vai trò định hướng giá trị xã hội Giáo dục là quá trình lâu dài, cần được thực hiện suốt đời và ở mọi lúc, mọi nơi Giáo dục luôn gắn với những đối tượng cụ thể do mỗi đối tượng có đặc điểm, thói quen và trình độ nhận thức khác nhau Giáo dục chịu ảnh hưởng của môi trường chính trị, xã hội, trình độ kinh tế, văn hóa, tập quán, thói quen của dân tộc, địa phương, gia đình, nhà trường, đoàn thể xã hội Giáo dục gắn liền với tự giáo dục Giáo dục chỉ có hiệu quả khi mỗi người tự ý thức được mục đích cuộc sống và tích cực hoạt động vì cuộc sống của mình Giáo dục có thể được thực hiện bằng nhiều biện pháp, chủ yếu thông qua hoạt động dạy học Giáo dục gắn liền với cuộc sống lao động sáng tạo, thông qua hoạt động, giao lưu xã hội của con người nên giáo dục cũng được thực hiện bằng con đường lao động, thông qua lao động để hình thành kỹ năng hoạt động sáng tạo
1.1.2 Phương pháp và phương pháp giáo dục
Trong đời sống, các hoạt động của con người đều mang tính mục đích Để đạt được mục đích, con người cần có sự định hướng và điều chỉnh hoạt động của mình Cách thức giúp con người định hướng và điều chỉnh hoạt động để đạt được một mục đích nhất định, đó là phương pháp Phương pháp là cách thức nghiên cứu, nhìn nhận các hiện tượng của tự nhiên và đời sống xã hội, hay đó là hệ thống các cách sử dụng để tiến hành một hoạt động nào đó [70, tr 983]
Phương pháp do con người tìm kiếm, lựa chọn, sử dụng, do đó, nó mang tính chủ quan Song, sự lựa chọn, tìm kiếm và sử dụng phương pháp của con người phải xuất phát từ cơ sở khách quan, tức là phương pháp không có mục đích tự thân mà bao giờ cũng nhằm tác động vào những đối tượng, khách thể nhất định nhằm thực hiện mục tiêu đã đặt ra Mặt khác, phương pháp còn mang tính khách quan, vì nó gắn với đối tượng, khách thể mà con người muốn tác động bằng hoạt động của mình (cả hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn) Con người muốn tìm ra được phương pháp đúng đắn, thích hợp để tác động vào đối tượng một cách có hiệu quả thì cần phải hiểu rõ đối tượng, khách thể cần tác động với những quy luật khách quan quy định sự tồn tại và vận động của nó Điều đó có nghĩa là để có một phương pháp đúng đắn, khoa học thì cần có sự phù hợp giữa hai mặt chủ quan và khách quan khi tìm kiếm, lựa chọn và sử dụng phương pháp Phương pháp không đúng đắn, không khoa học khi nó được xác định không căn cứ trên những cơ sở thực tế khách quan, lựa chọn một cách duy ý chí và sử dụng một cách tùy tiện
Như vậy, chúng ta có thể hiểu: Phương pháp là toàn bộ những cách thức với tính chất là một hệ thống các nguyên tắc xuất phát từ các quy luật tồn tại và vận động của đối tượng, khách thể đã được nhận thức, để định hướng và điều chỉnh hoạt động (hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn) của con người, tác động vào đối tượng, khách thể để đạt được mục đích nhất định [30, tr 21]
Mỗi lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội đều cần sử dụng những phương pháp phù hợp Giáo dục cũng cần phải có phương pháp Phương pháp giáo dục là “cách thức tác động qua lại giữa nhà giáo dục và người được giáo dục, trong đó nhà giáo dục giữ vai trò chủ đạo nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ giáo dục đã đề ra” [59, tr 92] “Phương pháp giáo dục bao gồm một tổ hợp những cách thức phối hợp các tác động sư phạm của nhà giáo dục và tác động tự giáo dục của chủ thể được giáo dục nhằm tạo sự chuyển hóa tích cực những yếu tố của nội dung giáo dục thành những phẩm chất, năng lực cần thiết và phát triển toàn diện nhân cách phù hợp những yêu cầu của mục tiêu giáo dục và các nhiệm vụ giáo dục” [71, tr 223]
Theo quan điểm của các nhà giáo dục học, các phương pháp giáo dục được phân thành 3 nhóm:
- Nhóm phương pháp thuyết phục: Gồm các phương pháp cụ thể: phương pháp khuyên giải; phương pháp tranh luận, đối thoại; nêu gương
- Nhóm các phương pháp tổ chức hoạt động: Bao gồm phương pháp luyện tập trong học tập, lao động, vui chơi và giao tiếp xã hội nhằm hình thành thói quen hành vi và hoạt động sáng tạo của người học; phương pháp đưa con người vào cuộc sống xã hội để hình thành các kỹ năng cần thiết
- Nhóm phương pháp kích thích hành vi: Bao gồm phương pháp khen thưởng, phương pháp trách phạt, phương pháp thi đua
Như vậy, phương pháp giáo dục là những cách thức để định hướng và điều chỉnh hoạt động giáo dục (bao gồm cả hoạt động dạy và học) của con người nhằm đạt được những mục đích đã đặt ra
1.1.3 Phương pháp Hồ Chí Minh
Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Hồ Chí Minh rất chú trọng đến phương pháp GS TS Hoàng Chí Bảo đánh giá: Phương pháp Hồ Chí Minh là phương pháp ở tầm tư tưởng, ở trong triết lý nhân sinh và hành động của Người; ở sự gắn liền tính khoa học, tính cách mạng và nhân văn trong con người và hoạt động của Người [5, tr 29] Phương pháp Hồ Chí Minh là hệ thống chỉnh thể, thống nhất hữu cơ giữa phương pháp nhận thức, phương pháp tư duy, phương pháp hành động [5, tr 34]
Thông thường, khi bàn về phương pháp Hồ Chí Minh, các tác giả thường đề cập nhiều đến phương pháp cách mạng Song, trên thực tế, chúng ta thấy,
Hồ Chí Minh quan tâm, chú trọng đến việc giải quyết các vấn đề của đời sống xã hội: Từ giải phóng dân tộc đến phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục
Trong mỗi lĩnh vực đó, Người đều có những ý kiến, những quan điểm nhằm thực hiện những mục tiêu nhất định Do đó, ta có thể khẳng định sự tồn tại của quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục Quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục chính là những ý kiến, những lời chỉ bảo, hướng dẫn của Người về những cách thức nhằm định hướng cho nền giáo dục Việt Nam đạt tới mục tiêu đề ra.
Cơ sở hình thành quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục
1.2.1 Phương pháp giáo dục trong truyền thống giáo dục Việt Nam Gia đình có vai trò quan trọng trong việc hình thành những nét nhân cách đầu tiên Gia đình là một chủ thể tiêu biểu trong nền giáo dục phong kiến Tất cả những lễ nghĩa, quy tắc, đức hạnh đều được các bậc cha mẹ chú ý dạy cho con cái ngay từ trong gia đình Giáo dục gia đình đã trở thành nền nếp, truyền thống được lưu giữ qua nhiều thế hệ, góp phần hình thành truyền thống hiếu học của dân tộc
Chủ tịch Hồ Chí Minh sinh ra trong một gia đình Nho học yêu nước, lại mang ảnh hưởng duy tân, coi trọng đạo lý, học vấn và coi trọng việc giáo dục con cái Tuổi nhỏ, Hồ Chí Minh đã được nuôi dưỡng trong môi trường giáo dục có nền nếp của gia đình Trước khi được học trong nhà trường, Người đã được cha dạy cho những nét chữ đầu tiên Nguyễn Sinh Sắc theo truyền thống gia đình, trong khi dạy chữ cho con đã chú trọng giáo dục lòng yêu nước, yêu thương con người, yêu nhân dân lao động Mẹ Người là bà Hoàng Thị Loan là một người đôn hậu, đảm đang Đối với các con, bà thường dạy những điều “đói cho sạch, rách cho thơm”, “có công mài sắt, có ngày nên kim” và những bài ca dao, bài vè mang nặng nghĩa tình nước non, thấm đượm đạo lý làm người
Tiếp nhận sự giáo dục tốt đẹp từ gia đình, Hồ Chí Minh đã noi gương hiếu học của người cha, thương yêu đồng bào, sớm hình thành chí hướng cách mạng, quyết tâm ra đi tìm đường cứu nước Gia đình không những đã hình thành những nét nhân cách tốt đẹp ở Hồ Chí Minh mà còn để lại những dấu ấn trong tư tưởng giáo dục của Người sau này: Coi trọng việc giáo dục đạo đức, tấm gương cần cù, hiếu học, giáo dục lòng yêu nước, thương dân,…
Cùng với những ảnh hưởng tốt đẹp được tiếp nhận từ gia đình, Hồ Chí Minh còn chịu ảnh hưởng sâu sắc của các sĩ phu, nhà nho yêu nước thuộc thế hệ cha ông tại quê nhà Quê hương Hồ Chí Minh - xứ Nghệ - là mảnh đất có truyền thống hiếu học từ lâu Truyền thống ấy đã đi vào sử sách, là nơi “núi cao sông rộng, phong tục thuần hậu, cảnh tượng tươi sáng gọi là đất danh tiếng hơn cả Nam Châu Người thì thuần hậu mà chăm học… Được khí tốt của núi sông nên sinh ra nhiều bậc danh hiền” [16, tr 65] Ảnh hưởng khá sâu sắc đến Hồ Chí Minh thời còn trẻ là thầy Vương Thúc Độ có họ hàng bên ngoại với Người Thầy Độ có người anh trai là
Vương Hoàng Bỉnh bị giặc bắt và giết hại, nên trong lúc dạy học thường ngụ ý nhắc nhở học trò noi theo những tấm gương nghĩa liệt, tỏ rõ lòng trọng nhân cách học trò, không bao giờ đánh học trò Đặc biệt là ảnh hưởng tốt đẹp của thầy Vương Thúc Quý, con trai của tú tài Vương Thúc Mậu, người thủ lĩnh đội Chung nghĩa binh dựng cờ Cần Vương chống giặc Pháp năm 1885, đã hy sinh ngay trên mảnh đất Kim Liên để bảo toàn khí tiết Học với thầy Quý, ngoài phần chịu ảnh hưởng về mặt tư tưởng yêu nước, tình cảm thương dân, Nguyễn Sinh Cung còn rất tâm đắc với tính thức thời của thầy, không nệ cổ, không bắt học trò nhồi sọ cổ văn theo lối “tầm chương trích cú” [xem 3, tr 18]
Truyền thống hiếu học của quê hương và tấm gương những người thầy dạy tại quê nhà đã ảnh hưởng đến Người cả về mặt tư tưởng, tình cảm và góp phần hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục sau này: Giáo dục lòng yêu nước, giáo dục truyền thống dân tộc, phương pháp giáo dục không lệ thuộc vào sách vở,… Ở nước ta, sự học xuất hiện từ việc tiếp nhận chữ Hán và tư tưởng giáo dục của Khổng giáo Hán học vào Việt Nam đánh dấu sự phát triển của nền giáo dục Việt Nam: Giáo dục có trường lớp, chủ thể Hán học du nhập vào Việt Nam được hiểu theo hai phương diện: Học về nghĩa lý, tức là học chữ thánh hiền; học từ chương khoa cử, tức là học để ra làm quan Theo quan niệm của dân tộc Việt, người đi học có ba mục đích: Một là để hiểu biết cương thường đạo lí; hai là học để thi ra làm quan, mang tài ra kinh bang tế thế, làm tròn sứ mạng của kẻ sĩ đối với vua, với nước và cũng là để hưởng công danh lâu dài; ba là đối với dân quê, dù chân lấm tay bùn cũng cố gắng cho con đi học năm ba năm lấy cái chữ để biết đọc gia phả của dòng họ, biết viết văn tự mua bán nhà cửa, trâu bò để khỏi bị người khác lừa gạt [xem 62, tr 59 – 60] Giáo dục Việt Nam chú trọng đạo làm người, những phương cách cư xử trong đời sống, trong quan hệ xã hội, gia đình, bè bạn, truyền thống “tôn sư trọng đạo”
Truyền thống giáo dục của dân tộc còn được thể hiện qua tư tưởng của một số nhà giáo dục tiêu biểu như: Nguyễn Trãi (1380 – 1442): đề ra nội dung giáo dục: Đạo lí làm người, phép ứng xử, trong đó ông rất chú trọng đến đạo đức nhân dân [xem 28, tr 36] Lê Quý Đôn (1726 - 1784): Đưa ra phương châm giáo dục là: Học nhiều nhưng phải nắm lấy cái chính, học phải có óc suy luận, không câu nệ vào sách vở; học phải hành, phải giúp con người có năng lực để làm những việc có ích cho xã hội; chú trọng việc tự học [xem 28, tr 37] Nguyễn Trường Tộ (1828 – 1871): Ông được coi là một trong những nhà cải cách lớn của Việt Nam Về giáo dục, ông phê phán lối tầm chương trích cú, thuộc làu tứ thư ngũ kinh để thi ra làm quan Về nội dung và mục đích giáo dục, ông nêu rõ: “Giáo dục cho nhân dân biết làm ăn, biết yêu quý lao động, trừ bỏ óc danh lợi địa vị, biết yêu nước, không nên lén lút làm tay sai cho giặc Đối với những kẻ gian tà bất chính, nền giáo dục mới phảo có tác dụng giúp họ quay về con đường chính nghĩa: việc sửa kẻ tà đem họ về con đường chính, đó là một việc đại sự, còn cái học nào hơn, sao ta không học” [75, tr 105] Ông cũng đưa ra phương châm học gắn liền với hành, học thực dụng, học khoa học, học để phục vụ thực tế Về nội dung giáo dục, ông chủ trương giáo dục thiên văn, toán học, kỹ xảo, chính trị, lịch sử, địa lý, địa chất, pháp lý, ngoại ngữ Ông còn đề nghị dùng chữ viết riêng của nước mình (quốc âm) trong việc dạy học, làm sách và các giấy tờ [xem 28, tr 40 – 41]
Truyền thống giáo dục của dân tộc đã góp phần quan trọng trong việc hình thành tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh Người đã kế thừa những tinh hoa trong truyền thống giáo dục dân tộc cả về mục đích, nội dung, phương pháp giáo dục để hình thành hệ thống tư tưởng riêng của mình về giáo dục
1.2.2 Tiếp thu những yếu tố hợp lý về phương pháp trong triết lý giáo dục phương Đông
Trong các học thuyết tư tưởng phương Đông ảnh hưởng tới sự hình thành quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục, đặc biệt phải kể đến tư tưởng giáo dục của Nho giáo Ngay từ nhỏ, Người đã được hấp thụ vốn tri thức Nho học phong phú từ các bậc cha chú – những nhà Nho yêu nước thương dân Người nói: “Tôi sinh ra trong một gia đình nhà nho An Nam
Những gia đình như thế ở nước chúng tôi không phải làm việc gì Thanh niên trong những gia đình ấy thường học Khổng giáo” [39, tr 461] Cái học của Nho giáo thiên về đào tạo những hiền nhân, hiền giả thông thuộc kinh sử, thuộc và am hiểu các điển tích lịch sử Khổng Tử - người sáng lập Nho giáo - là một nhà giáo dục tiêu biểu Ông cho rằng, môi trường xã hội có tác động to lớn đối với việc hình thành và thay đổi tính người Bản tính con người, thoạt tiên khi được sinh ra thì cũng gần giống nhau, nhưng do tập nhiễm xã hội mà thành ra khác nhau: “Tính tương cận dã, tập tương viễn dã” [14 - Dương hóa, tr 2] (tính người không phải là bẩm sinh mà là khả biến, bản tính con người được hình thành dưới ảnh hưởng của môi trường và giáo dục)
Kế thừa tư tưởng của Khổng Tử, Hồ Chí Minh quan niệm: “Thiện, ác nguyên lai vô định tính/ Đa do giáo dục đích nguyên nhân” [41, tr 413]
(Hiền, dữ phải đâu là tính sẵn/ Phần nhiều do giáo dục mà nên) Khổng Tử là người đầu tiên trong lịch sử nhân loại nêu lên chủ trương giáo dục không phân biệt chủng loại, giàu nghèo, sang hèn, thiện ác Tư tưởng
“hữu giáo vô loại” [14 – Vệ linh công, tr 38] của Khổng Tử thể hiện tính chất tiến bộ trong điều kiện xã hội phân chia đẳng cấp rõ rệt khi đó
Trong thực tiễn lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Hồ Chí Minh chủ trương phát động “Bình dân học vụ” để xóa mù chữ, mở mang tri thức cho tất cả mọi người Điểm đặc biệt là nếu như trong Nho giáo, phụ nữ là đối tượng không được hưởng giáo dục thì Hồ Chí Minh quan niệm phụ nữ là phân nửa xã hội cho nên phụ nữ cũng cần được học tập như nam giới để tỏ rõ vai trò trong xã hội
Khổng Tử chú trọng giáo dục học trò hành vi đạo đức, ý thức trách nhiệm đối với quốc gia, đối với vua, với cha mẹ, với anh em, bạn bè Điều này cũng phù hợp với nội dung giáo dục trong tư tưởng Hồ Chí Minh
Về nguyên tắc và phương pháp giáo dục, theo Khổng Tử, đối với việc học, trước tiên phải lập chí; ông còn chỉ ra thái độ thực hiện chí hướng của người học phải có tinh thần chủ động, tích cực, khiêm tốn, cầu thị tiến bộ, không lo người không biết mình mà chỉ lo mình không có tài đức, học vấn để người ta biết [xem 14 - Hiến vấn, tr 32] Chính vì lập chí là rất quan trọng nên Khổng Tử đã lựa chọn con đường tự học và thực hành đạo lý, gợi mở giáo dục học trò, cùng các môn đệ bàn về chí hướng để dẫn dắt họ tạo dựng nên một lý tưởng cao đẹp, nỗ lực phấn đấu vì một xã hội bình trị
Hệ thống quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục
1.3.1 Khái quát nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục
Sinh thời, Hồ Chí Minh rất quan tâm đến vấn đề con người Trong “Di chúc”, Người căn dặn: “Đầu tiên là công việc đối với con người” [52, tr 616]
Sự nghiệp “trồng người” luôn quán xuyến tư tưởng của Người từ khi còn là một nhà yêu nước cho đến khi kết thúc sự trăn trở của cuộc đời người cộng sản: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người” [48, tr 582] Để thực hiện chiến lược “trồng người”, theo Hồ Chí Minh, giáo dục là biện pháp quan trọng hàng đầu, là bước đầu tiên trong sự sống còn của một quốc gia
Giáo dục có vai trò nâng cao dân trí cho nhân dân Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định vấn đề phát triển giáo dục, nâng cao dân trí vừa là vấn đề thời sự, vừa là chiến lược lâu dài của tiến trình xây dựng xã hội và con người Việt Nam mới
Giáo dục còn có vai trò đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước
Người chỉ rõ: “Nước nhà phải kiến thiết, kiến thiết cần phải có nhân tài” [42, tr
504] và nhấn mạnh: “Bây giờ xây dựng kinh tế Không có cán bộ không làm được Không có giáo dục, không có cán bộ thì cũng không nói gì đến kinh tế, văn hoá Trong việc đào tạo cán bộ, giáo dục là bước đầu” [47, tr 345]
Theo Hồ Chí Minh, mục tiêu giáo dục là đào tạo những người công dân có ích cho nước Việt Nam, những cán bộ tốt cho dân tộc Đào tạo những công dân tốt, những cán bộ tốt, những người chủ tương lai tốt của nước nhà cũng tức là đào tạo những thế hệ con người mới, những con người lao động làm chủ tập thể, yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội và có tinh thần quốc tế vô sản Để xây dựng những con người xã hội chủ nghĩa vừa “hồng”, vừa
“chuyên”, Người nhắc nhở: “phải chú trọng đủ các mặt: đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hoá, kĩ thuật, lao động và sản xuất” [49, tr
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
Như vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục là hệ thống các quan điểm, tư tưởng của Người, từ việc xác định vị trí, vai trò của giáo dục, mục tiêu giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục đến đội ngũ cán bộ làm công tác giáo dục… Tư tưởng của Người vẫn giữ nguyên tính thời sự, là cơ sở định hướng cho sự phát triển nền giáo dục Việt Nam trong bối cảnh hội nhập hiện nay
1.3.2 Quan điểm Hồ Chí Minh về phương pháp giáo dục 1.3.2.1 Các phương pháp mang tính nguyên tắc trong giáo dục
- Thống nhất giữa lý luận và thực tiễn – cơ sở nền tảng cho việc xác định các phương pháp giáo dục khác
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, thống nhất giữa lý luận và thực tiễn được coi là nguyên tắc nền tảng cho việc xác định các phương pháp giáo dục cụ thể
Về nội hàm khái niệm lý luận và thực tiễn, trong bài Diễn văn khai mạc lớp học lý luận khóa I trường Nguyễn Ái Quốc, Người nêu: “Lý luận là sự tổng kết những kinh nghiệm của loài người, là tổng hợp những tri thức về tự nhiên và xã hội tích trữ lại trong quá trình lịch sử Lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin là sự tổng kết kinh nghiệm của phong trào công nhân từ trước đến nay của tất cả các nước” [48, tr 96] “Thực tế là các vấn đề mình phải giải quyết, là mâu thuẫn của sự vật…Thực tế bao gồm rất rộng Nó bao gồm kinh nghiệm công tác và tư tưởng của cá nhân, chính sách và đường lối của Đảng, kinh nghiệm lịch sử của Đảng cho đến các vấn đề trong nước và trên thế giới” [48, tr 95]
Bàn về mối quan hệ giữa lý luận và thực tiễn, Hồ Chí Minh dùng nhiều cách diễn đạt khác nhau: “Lý luận đi đôi với thực tiễn” [48, tr 611], “Lý luận kết hợp với thực hành” [48, tr 400], “Lý luận và thực hành phải luôn luôn đi đôi với nhau [43, tr 307] Song, điều cốt lõi nhất mà Người muốn nhấn mạnh là: “Thống nhất giữa lý luận và thực tiễn là một nguyên tắc căn bản của chủ nghĩa Mác - Lênin Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn thì thành thực tiễn mù quáng Lý luận mà không có liên hệ với thực tiễn là lý luận suông” [48, tr
95] Như vậy, thống nhất giữa lý luận và thực tiễn được Hồ Chí Minh hiểu trên tinh thần biện chứng: thực tiễn cần tới lý luận soi đường, dẫn dắt, chỉ đạo, hướng dẫn, định hướng để không mắc phải bệnh kinh nghiệm, còn lý luận phải dựa trên cơ sở thực tiễn, phản ánh thực tiễn và phải luôn liên hệ với thực tiễn, nếu không sẽ mắc phải bệnh giáo điều
Theo Hồ Chí Minh, lý luận có vai trò hết sức to lớn đối với thực tiễn, lý luận “như cái kim chỉ nam, nó chỉ phương hướng cho chúng ta trong công việc thực tế Không có lý luận thì lúng túng như nhắm mắt mà đi” [43, tr 273 –
274] “Làm mà không có lý luận thì không khác gì đi mò trong đêm tối vừa chậm chạp vừa hay vấp váp” [44, tr 357] Làm mò mẫm chính là biểu hiện của bệnh kinh nghiệm Kém lý luận, khinh lý luận không chỉ dẫn tới bệnh kinh nghiệm mà còn dẫn tới bệnh giáo điều Bởi lẽ, do kém lý luận, khinh lý luận nên không hiểu thực chất lý luận, chỉ thuộc câu chữ lý luận và do đó cũng không thể hiểu được bản chất những vấn đề thực tiễn mới nảy sinh Do đó, không vận dụng được lý luận vào giải quyết những vấn đề thực tiễn mới nảy sinh Nếu có vận dụng thì cũng không sát thực tế, không phù hợp với thực tiễn