Với mục đích xây dựng trung tâm hành chính thứ hai, giúp Chính dinh cai quản vùng đất phía Nam, năm 1602, chúa tiên Nguyễn Hoàng đã tiến hành khảo sát và cho xây dựng dinh trấn Thanh Chiêm. Ban đầu, trụ sở chính tại xã Cần Húc (nay là xã Văn Đông, huyện Duy Xuyên) sau dời về làng Thanh Chiêm (nay thuộc xã Điện Phương, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam). Bài viết Dinh trấn Thanh Chiêm trung tâm hành chính thứ hai của chính quyền Đàng Trong trình bày sự ra đời của dinh trấn Thanh Chiêm; Sự phát triển của dinh trấn Thanh Chiêm.
Trang 1THỨ HAI CỦA CHÍNH QUYỀN ĐÀNG TRONG
Phạm Thị Phúc 1
Tóm tắt:Với mục đích xây dựng trung tâm hành chính thứ hai, giúp Chính dinh cai
quản vùng đất phía Nam, năm 1602, chúa tiên Nguyễn Hoàng đã tiến hành khảo sát và cho xây dựng dinh trấn Thanh Chiêm Ban đầu, trụ sở chính tại xã Cần Húc (nay là xã Văn Đông, huyện Duy Xuyên) sau dời về làng Thanh Chiêm (nay thuộc xã Điện Phương, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam) Kể từ khi thành lâp, dinh trấn Thanh Chiêm đã thể hiện được vai trò là một trung tâm chính trị, quân sự và là đòn bẩy cho sự phát triển kinh tế - văn hóa của xứ Đàng Trong dưới thời chúa Nguyễn.
Từ khóa: Dinh trấn Thanh Chiêm, Quảng Nam dinh, Cảng thị Hội An,…
1 Mở đầu
Vào năm 1471, sau khi thực hiện thắng lợi cuộc Nam chinh, vua Lê Thánh Tông đã cho thành lập đạo thừa tuyên thứ 13(đạo thừa tuyên Quảng Nam), danh xưng Quảng Nam bắt đầu có từ đây Kể từ đó, vùng đất Quảng Nam chính thức có tên trong lịch sử nước nhà với tư cách là một đơn vị hành chính Ban đầu khi mới thành lập, vua Lê khuyến khích dân chúng vào vùng đất mới khai khẩn đất hoang và lập làng tại đây Một số làng của người Việt được hình thành trong đợt di dân này nhưng sau đó nhà Lê sơ sụp đổ, chiến tranh Nam – Bắc triều bùng nổ, công cuộc di dân bị gián đoạn Đến năm 1558, khi Nguyễn Hoàng nghe theo lời khuyên của cụ Nguyễn Bỉnh Khiêm vào trấn thủ vùng Thuận Hóa để bảo toàn tính mạng
và mưu đồ nghiệp lớn thì cuộc di dân diễn ra rầm rộ hơn Nhiều làng mới được lập và phát triển trong cuộc Nam tiến ấy
Sau khi đã ổn định được chính quyền tại vùng đất mới, vào năm 1602, Nguyễn Hoàng
đã có một quyết định hết sức quan trọng, đó là cho xây dựng dinh trấn Thanh Chiêm Mục đích xây dựng dinh trấn là giúp chính quyền chúa Nguyễn ở Chính dinh quản lý được vùng này Đồng thời cử người con thứ sáu của mình là hoàng tử Nguyễn Phúc Nguyên vào nhậm chức trấn thủ
Tồn tại trong khoảng hai thế kỷ, dinh trấn Thanh Chiêm thực sự chứng tỏ được vai trò chiến lược của mình trong cả chính trị, kinh tế lẫn văn hóa, xã hội
2 Nội dung
2.1 Sự ra đời của dinh trấn Thanh Chiêm
Vào năm 1602, trong một lần đi thị sát quan trọng để thực hiện ý đồ lớn (chỗ này nên dùng dấu phảy nếu không câu không có chủ ngữ Ai đi thị sát?)Tại vùng đất Thăng Hoa, Nguyễn Hoàng đã đưa ra hàng loạt những quyết định quan trọng: thành lập dinh trấn Quảng Nam (dinh trấn Thanh Chiêm), cải đặt và đổi tên một số đơn vị hành chính ở Thuận Hóa và Quảng Nam…Chính sách di dân khai thác xứ Quảng Nam cũng được xúc tiến mạnh mẽ.(có
1 ThS., Giảng viên khoa Kinh tế - Du lịch, Trường ĐH Quảng Nam
Trang 2lẽ nên thêm câu này) Từ đó, quá trình di cư ồ ạt của người dân từ các tỉnh Thanh - Nghệ (Thanh Nghệ bấy giờ thuộc sự quản lý của chính quyền vua Lê, chúa Trịnh, dân chỉ có thể di
cư tự do, vậy có sự di cư ồ ạt được không? Dân Thuận Hóa cũng có thể di cư vào đây chứ! Nên viết rõ ý này hoặc dùng từ cho phù hợp) vào đây định cư ngày càng nhiều, tăng thêm nguồn nhân lực cho việc khai phá vùng đất mới Trong hơn năm thế kỉ, Quảng Nam nhiều lần thay đổi về hành chính và địa giới, tách rồi lại nhập và định hình lãnh thổ như ngày hôm nay
âu đó cũng do cái duyên cái phận đưa đẩy Nguyễn Hoàng vào trấn giữ vùng Thuận Hóa, để sau đó qua những lần thị sát ông đã nhận thấy được vị trí vai trò đặc biệt của vùng đất xứ Quảng cho cơ nghiệp sau này của xứ Đàng Trong Chính ông đã có những lời căn dặn
con trai mình lưu rằng: “Đất Thuận Quảng phía Bắc có núi Ngang (Hoành Sơn) và sông
Gianh (Linh Giang) hiểm trở, phía nam ở núi Hải Vân và núi Đá Bia (Thạch Bi Sơn) vững bền Núi sẳn vàng sắt, biển có cá muối, thật là đất dụng võ của người anh hùng Nếu biết dạy dân luyện binh chống chọi với Trịnh thì đủ xây dựng cơ nghiệp muôn đời Ví bằng thế lực không địch được, thì cố giữ vững đất đai để chờ cơ hội, chứ đừng bỏ qua lời dặn của ta”
[6; tr 80], để nhắc nhở muôn đời sau
Nguyễn Hoàng có nhận xét tốt về địa thế của Quảng Nam nên ra lệnh cho xây dựng dinh trấn và cử người có năng lực, tin cậy trấn thủ là lẽ đương nhiên Về vấn đề này, trong
sách Đại Nam Thực Lục Tiền Biên, tập 1, rằng/viết: “Quảng Nam đất tốt người đông, sản
vật giàu có, số thuế nộp vào nhiều hơn Thuận Hóa, Chúa thường để ý kinh dinh đất này Đến đây đi chơi núi Ải Vân, thấy một dải núi cao dăng dài mấy trăm dặm nằm ngang đến
bờ biển Chúa khen rằng: “Chỗ này là đất yết hầu của miền Thuận Quảng” Liền vượt qua mấy núi xem xét tình thế, dựng dinh trấn ở xã Cần Húc (huyện Duy Xuyên), xây kho tàng, chứa lương thực, sai hoàng tử thứ 6 trấn giữ.”[7; tr 42] Về vị trí của dinh trấn, sách Phủ
Biên tạp lục của Lê Quý Đôn có đoạn chép: “Từ tuần đồn Ải Vân đi đến dinh Quảng Nam
mà tục gọi Dinh Chiêm ở về xã Cần Húc, huyện Duy Xuyên không quá hai ngày.” Và“Đến như Dinh Chiêm ở Quảng Nam thì có quan đóng giữ, gọi là dinh Quảng Nam, ở xã Cần Húc, huyện Duy Xuyên” [4; tr 175].Căn cứ theo tài liệu lịch sử đó thì nhiều ý kiến ban đầu
cho rằng dinh Thanh Chiêm (dinh Quảng Nam) được xây dựng ở Cần Húc, Duy Xuyên chứ không phải tại làng Thanh Chiêm, Điện Bàn
Với mong muốn tìm hiểu thật chính xác vị trí của dinh trấn để không còn các cuộc tranh cãi,vào mùa hạ năm 1958, sử gia Phạm Đình Khiêm có ra Quảng Nam thực hiện chuyến điền dã để cố tìm lỵ sở xưa của dinh Và may mắn đã mỉm cười với ông khi phỏng vấn được những vị cao lão trong làng Thanh Chiêm cùng kết quả khảo sát từ các di tích ở làng Thanh Chiêm gồm: tường thành, thành vệ, nhà lao, hành cung, kho muối, tàu tượng,
mô súng, tịch điền, vọng khuyết, phường đúc, chợ củi, gò sứ kết hợp với bản đồ của cha Đắc Lộ (Alexandre de Rhodes) có vẽ vị trí dinh nằm trên tả ngạn bờ Bắc sông lớn chảy ra
Hội An (Haifo) nên ông đã rút ra kết luận: ‘Tất cả di tích và truyền thống nói trên chứng tỏ
Thanh Chiêm là thủ phủ Quảng Nam ngày trước, với đầy đủ cơ cấu tổ chức hành chính, nghi lễ, tư pháp, quân sự đi kèm với một hệ thống công nghệ và thương mại.” [8; tr 41] Một
số quan điểm tạm chấp nhận ý kiến của ông rằng xã Thanh Chiêm chính là xã Cần Húc xưa,
Trang 3nhưng lại một lần nữa sử cũ được lục lại và cuộc tranh luận đúng chất “Quảng Nam hay
cãi” đã diễn ra trong cuộc hội thảo khoa học “Vai trò lịch sử Dinh trấn Quảng Nam” tại
thành phố Tam Kỳ vào hai ngày 26, 27 tháng 08 năm 2002 đã giúp giải quyết được khúc mắc của lịch sử về vị trí của dinh trấn Trích dẫn theo sách Đại Nam Nhất Thống Chí, thời
Tự Đức, trong phần cổ tích: “Xã Cần Húc nay là xã Văn Đông, huyên Diên Phước, tiếp giáp
với xã Thanh Chiêm”, nhà Quảng Nam học Nguyễn Văn Xuân đã khẳng định rằng: “Dinh trấn Thanh Chiêm, nơi tổng trấn là con các chúa cai trị xứ Quảng Nam Trước đóng ở xã Cần Húc nay là xã Văn Đông ở cạnh đó Nơi đây có thành đất chu vi ngoài 300 dặm sát bờ sông Sông cũ nay chỉ còn những đám ruộng thấp tên là sông Chợ Củi Sông Chợ Củi mặc nhiên đổi thành sông Thu Bồn vào đầu thế kỷ này, sông lớn nhất và quan trọng nhất của Quảng Nam ” [8; tr 57] Và dựa vào bức “Giao Chỉ Quốc mậu dịch độ hải đồ”của thương
gia Chaya Shinroku, miêu tả chuyến hải trình vượt biển của một thương thuyền Nhật Bản
đi từ Nagasaki cập bến tại Hội An đến dinh trấn Thanh Chiêm yết kiến Chúa, ta có thể hình dung được vị trí của đô thị cổ Hội An, phố của người Nhật và Thanh Chiêm vào đầu thế kỷ XVII Hiện bức tranh được lưu giữ tại chùa Jomyo ở thành phố Nagoya và được xem như
báu vật quốc gia cùng bức “Thác kiến Quan Thế Âm”do chúa Nguyễn thỉnh tại chùa trên
Ngũ Hành Sơn tặng ông Araki Sotaro lúc xưa
Từ những dẫn chứng trên ta có thể kết luận một điều rằng ban đầu, năm 1602 chúa Nguyễn đã cho xây dựng dinh Quảng Nam và đặt lỵ sở tạm tại làng Cần Húc huyện Duy Xuyên với tên gọi Hành điện Cần Húc đó chính là làng Văn Đông nằm kề làng Thanh Chiêm, xã Điện Phương, huyện Điện Bàn nay Sau đó dời về chính thức tại làng Thanh Chiêm với tên gọi dinh trấn Thanh Chiêm, dinh Quảng Nam hay dinh Chiêm được nhiều nhà nghiên cứu hiện nay đang dùng Vấn đề này còn được các nhà khoa học nước ngoài chứng minh, vào những năm 1999 - 2000 - 2001, Giáo sư Kikuchi Seichi cùng các chuyên gia Viện nghiên cứu văn hóa quốc tế Đại học Nữ Chiêu Hòa Nhật Bản phối hợp Trung tâm nghiên cứu Việt Nam và Đại học Quốc gia Hà Nội đã ba lần tiến hành điều tra khai quật tại Thanh Chiêm Từ các phát hiện về hiện vật và các nghiên cứu khai quật, dò tìm bằng thiết bị địa thám, Giáo sư Kikuchi đã giả định đó chính là Di tích Dinh trấn Thanh Chiêm được xây dựng từ năm 1602? (ở trên viết năm 1602 xây dựng dinh ở Cần Húc mà?) với di vật và dấu tích kiến trúc từ thế kỷ XVII Hơn nữa, trên những cấu trúc này còn có những hố chôn cọc
có niên đại thế kỷ XVIII - XIX Điều này chứng tỏ đây là dấu tích của một công trình xây dựng lớn không nào khác chính là dinh Chiêm
Làng Thanh Chiêm được thành lập vào năm 1474 (niên hiệu Hồng Đức thứ 5), dẫn đầu là công của bảy vị tiền hiền (Võ, Đinh, Lê, Nguyễn, Phạm, Hà, Lý) dưới thời vua Lê Thánh Tông đã từ vùng Thanh - Nghệ vào mở đất khẩn hoang Nhưng kể từ lúc lập làng, vị thế của làng Thanh Chiêm cũng giống như bao làng quê khác ở Quảng Nam, đến khi chúa Tiên Nguyễn Hoàng quyết định thành lập dinh trấn Thanh Chiêm và chọn mảnh đất này để xây dựng lỵ sở của dinh thì hai năm sau (1604) làng Thanh Chiêm trở thành dinh trấn, là nơi đặt dinh thự của quan Trấn thủ Quảng Nam và trụ sở ba cơ quan hành chính đầu não của dinh là Xá sai ty, Tướng thần lại ty và Lệnh sử ty Nguyễn Hoàng đã có một quyết định
Trang 4vô cùng quan trọng đó là tách Điện Bàn khỏi trấn Thuận Hóa cho sáp nhập vào trấn Quảng Nam và khi đó làng Thanh Chiêm chính thức thuộc Quảng Nam và mang trong mình sứ mệnh to lớn cho đến hết các đời chúa Nguyễn sau này Dinh trấn trở thành nơi hội tụ tất cả những yếu tố cần thiết để phát triển, là trung tâm hành chính nên gắn liền với trung tâm kinh
tế cũng như văn hóa Từ đó cuộc sống của nhân dân trong làng Thanh Chiêm hay dinh trấn Thanh Chiêm có những thay đổi vượt bậc, sẽ được tìm hiểu kỹ ở phần phát triển của dinh trấn Thanh Chiêm sau
Với sự ra đời của dinh trấn Thanh Chiêm đã thúc đẩy cho sự phát triển của cảng Hội
An Nơi đây trở thành hải cảng quan trọng nơi giao thương buôn bán với tàu thuyền nước
ngoài khi muốn mua hàng hóa của xứ Đàng Trong Theo Huỳnh Công Bá viết: “Một giáo
sĩ người Ý tên Christoforo Borri từng sống ở Hội An từ năm 1618 - 1621, đã ghi nhận:
“Hải cảng chính là hải cảng Quảng Nam Người ta vào cảng ấy bằng hai cửa bể: một là Pullucianpello(Cù Lao Chàm) và hai là Touron (Đà Nẵng)”.”[8; tr 150] Chính điều này đã
góp phần tạo nên vai trò của dinh trấn Thanh Chiêm trong việc giúp đỡ chính dinh ở Ái Tử
ổn định kinh tế tạo cho dân chúng có cuộc sống ấm no, giữ vững niềm tin với chúa Nguyễn Theo lịch sử để lại thì ông cha ta làm gì cũng có nguyên nhân của nó, họ có con mắt biết nhìn xa trông rộng có thể xem là tầm nhìn vĩ mô so với thời đại, Nguyễn Hoàng cũng không ngoại lệ ông đã chọn con đất phù hợp với phong thủy của người xưa như câu nói:
“Nhất cận thị, nhị cận giang”, để rồi con cháu sau này thấy rõ vị trí đặc biệt quan trọng đó
với phố thị Hội An và con sông cái Thu Bồn cùng khu vực
Bên cạnh yếu tố kinh tế và chính trị thì quân sự cũng là một điều đáng để suy ngẫm khi đặt dinh tại đây Mặc dù nằm ở bờ Bắc sông Chợ Củi, phía bên trong nội địa nhưng không quá sâu có vị trí chiến lược có thể vừa tấn công vừa phòng thủ để bảo toàn lực lượng nếu có chiến tranh diễn ra tại đây Thứ nhất ta đề phòng quân Chiêm Thành có thể tấn công
từ phía Nam (trong lịch sử vào năm 1611, 1653 quân Chiêm Thành đã hai lần xâm phạm lãnh thổ Đại Việt) Thứ hai là tránh các cuộc tập kích của hạm đội quốc tế nếu có thì quân thủy của ta sẽ đủ thời gian phản kích và mở cuộc tấn công theo hướng Cửa Đại, đồng thời điều động lục quân tiếp viện cho Hội An nhanh chóng
Thấy được sự hiểu biết uyên thâm của vị chúa Nguyễn đầu tiên này, tác giả Phan Du
trong sách Quảng Nam qua các thời đại có nhận xét như sau: “Muốn gây nghiệp lớn, trong
cái thế của Tiên hoàng thời đó, cần phải tạo một cơ sở vừa đem lại cái thế ỷ dốc cho Thượng
đô và cho cả Chính dinh, nhằm có đủ khả năng lực lượng chặn đứng mọi cuộc tiến chiếm của quân Trịnh từ phía Bắc tràn xuống, và mặt khác vừa tạo được một bàn đạp để bành trướng thế lực mở rộng bờ cõi về Nam.” [3; tr 147]Từ những dẫn chứng trên ta có thể khẳng
định một việc rằng sự lựa chọn xây dựng dinh trấn Thanh Chiêm ngay tại làng Thanh Chiêm
là một việc làm hợp lý hợp tình, đủ lý luận để chứng minh cho điều đó và không một ý kiến nào có thể bác bỏ được điều này
2.2 Sự phát triển của dinh trấn Thanh Chiêm
2.2.1 Dinh trấn Thanh Chiêm dưới thời các chúa Nguyễn
Trang 5Trải qua chín đời Chúa với các quan trấn thủ khác nhau, dinh trấn Thanh Chiêm càng thể hiện rõ vai trò của mình, thật xứng với nhận xét của Nguyễn Hoàng khi còn sống và không có nghi ngờ gì nữa, nó chính là cái yết hầu của xứ Đàng Trong trong suốt mấy thế kỷ Thời gian đầu, những hoàng tử được tín nhiệm và được chọn sẽ lên nối ngôi chúa sẽ đưa đưa vào đây để trấn trị Tuy nhiên sau sự mưu phản do Nguyễn Phúc Anh làm ra, thì việc trấn thủ bắt đầu không được lựa chọn theo lệ cũ như trước nữa
Sau khi thành lập, vào năm Nhâm Dần 1602 thì chúa Nguyễn Hoàng liền điều vị con trai thứ sáu của mình là Thế tử Thái Bảo Thụy Quốc Công Nguyễn Phúc Nguyên đến trấn thủ tại dinh trấn Quảng Nam Vì nhận chức khi thời gian đầu tiên nên công việc tại dinh trấn rất bận rộn, nhiều việc phải lo toan có thể nói phải xây dựng từ con số không lên Việc đầu tiên của thế tử là thiết lập mối quan hệ ngoại giao, mở rộng quan hệ quốc tế để đẩy mạnh giao thương với ngoại quốc Cũng chính ông đã đặt nền móng cho hội chợ quốc tế thường niên kéo dài bốn đến sáu tháng tại hải cảng Hội An thường là giữa hai mùa gió Đông Bắc và Đông Nam vì ngày xưa đi thuyền phải nhờ vào sức gió đẩy, sau đó cho phép người Nhật và
người Hoa lập thương điếm buôn bán, xây dựng “phố” tại đây Ngài còn viết thư gửi cho
nước ngoài về việc đề nghị họ chỉ cho thuyền bè vào buôn bán tại Quảng Nam chứ không nên ra ngoài Bắc Chính nhờ những chính sách khéo léo đã tác động mạnh đến nền kinh tế tại dinh trấn nhất là tại Hội An và làng Thanh Chiêm Từ đó, cảng Hội An trở thành trung tâm trung chuyển hàng hóa thương phẩm như tơ lụa, gốm sứ, hồ tiêu, trầm hương, chè, quế, yến sào với các làng nghề truyền thống trù phú gắn liền như làng dệt Chiêm Sơn, Mã Châu, làng gốm Thanh Hà, làng mộc Kim Bồng Ngoại thương càng phát triển, cuộc sống của người dân ngày càng hạnh phúc no ấm, an cư lập nghiệp Thế tử khuyến khích, ưu ái tàu buôn của người Nhật hơn trong buôn bán, với chính sách thuế nhẹ hơn rất nhiều so với tàu buôn Bồ Đào Nha, Hà Lan Kể về việc này, tác giả Đinh Trọng Tuyên đã có trích đoạn của
giáo sĩ Cristofoto mô tả: “Đàng Trong tìm cách thường xuyên buôn bán với người Nhật để
có những calane là những mã tấu được tôi rất tốt, chế tác tại Nhật Bản với số lượng lớn”
[9; tr 97].Minh chứng cho việc này là cuộc hôn nhân chính trị của Công nữ Ngọc Hoa, họ tên đầy đủ là Nguyễn Phúc Ngọc Hoa, con gái nuôi (cháu bên ngoại) của chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên tên Nhật là Okatulome và thương gia người Nhật Araki Sotaro (tên Việt là Nguyễn Thái Lang) Tất cả những việc làm đó đều hướng tới một mục đích là đặt nền ngoại giao, mua tích trữ nhiều loại vũ khí tốt từ bên ngoài, trước để bảo vệ dinh trấn Thanh Chiêm làm hậu thuẫn cho Chính dinh sau là góp phần tạo nên sức mạnh quân sự vững chắc ở Đàng Trong đồng thời chờ đợi thời cơ vực dậy nghiệp lớn báo thù của cha mình
Quan trấn thủ luôn biết chăm lo cho cả hai dinh, ngoài việc đảm bảo về kinh tế, xã hội ông còn xây dựng lực lượng lục quân, thủy quân hùng mạnh và các binh chủng tượng binh,
kị binh, pháo binh luôn sẵn sàng Với những di tích hiện nay trên đất dinh trấn Thanh Chiêm còn tồn tại như tàu tượng, mô súng,… đã minh chứng cho một thời vàng son của dinh trấn Năm 1611, quân Chiêm Thành quấy rối bờ cõi phía Nam,Chúa Tiên Nguyễn Hoàng
đã sai tướng đem quân đi đánh dẹp Thế tử Nguyễn Phúc Nguyên đã cho quân của mình kết hợp tướng Văn Phong đẩy lùi quân Chiêm Thành, chiếm thêm vùng đất phía Nam lập ra phủ
Trang 6Phó An (hay Phú yên) chia thành hai huyện Đồng Xuân và Tuyên Hoa Về sau phủ Phó An trở thành dinh Phó An (dinh Phú yên), từ đó đất/dinh? Phú yên xuất hiện
ông trấn giữ trọn vẹn trong vòng mười hai năm sau đó đến năm Quý Sửu 1613 do chúa Tiên băng hà, vâng mệnh di ngôn của phụ thân ông được tôn làm Thống lĩnh thủy bộ chư dinh kiêm Tổng nội ngoại Bình Chương quân quốc trọng sự Thái Bảo Thụy Quốc Công
và trở thành vị chúa thứ hai Tác giả Châu yến Loan chép trong Đại Nam thực lục ghi lại
như sau: “Quý Sửu 1613, mùa hạ, tháng 5, ngày Mậu Ngọ, chúa không được khỏe, triệu
hoàng tử thứ sáu từ Quảng Nam vào hầu” và bảo với thân thần rằng: “Ta với các ông cùng nhau cam khổ đã lâu, muốn dựng nên nghiệp lớn Nay ta để gánh nặng lại cho con ta, các ông nên cùng lòng giúp đỡ, cho thành công nghiệp” Rồi chúa cầm tay Hoàng tử thứ sáu
dặn bảo rằng: “Làm con phải hiếu, làm tôi phải trung, anh em trước hết phải thương yêu
nhau Mày mà giữ được lời dặn này thì ta không ân hận gì.”[2; tr 98 ]Từ đó ta có thể thấy vị
hoàng tử thứ sáu này rất được xem trọng, để có được sự tin tưởng giao cho quyền hành cao nhất ở xứ Đàng Trong này ắt hẳn ông phải là người có đức có tài hơn người, và điều này thể hiện rõ với những chiến công lập trong thời gian trấn giữ dinh trấn Thanh Chiêm của ông
Ở cương vị quan trấn thủ hay Chúa sau này ông cũng đều được nhân dân tin yêu bởi tài trí xuất chúng của mình, công lao lớn nhất của ông là khởi sắc cho dinh trấn một khởi đầu tốt đẹp, không những trong mà ngoài nước đều biết đến sự tồn tại, sự lớn mạnh của dinh trấn Thanh Chiêm
Sau khi lên ngôi chúa, Nguyễn Phúc Nguyên đã chọn người thay mình làm quan trấn thủ dinh trấn Thanh Chiêm Người này trước đây giữ chức Chưởng cơ, vào ngày tốt tháng
4 năm 1614 theo lệ của Tiên vương thế tử Khánh Mỹ hầu Nguyễn Phúc Kỳ được cử vào
trấn thủ thay phụ thân Đinh Trọng Tuyên có ghi sách thực lục chép: “Giáp Dần năm thứ 1
(1614), mùa hạ, tháng 4, thăng hoàng tử trưởng Chưởng cơ Kỳ làm hữu phủ chưởng phủ sự, trấn giữ dinh Quảng Nam Kỳ tới trấn chăm làm việc ân huệ, yêu thương quân dân, trong cõi yên vui” [9; tr 81]
Công lao của thái tử Kỳ gắn với dinh trấn Thanh Chiêm có thể nhắc đến trận đánh với quân Trịnh năm Đinh Mão 1627, sự kết hợp tài tình quân thủy binh và tượng binh bất ngờ
làm tan vỡ kế hoạch xâm lăng của Trịnh Tráng “Trong cuộc chiến này Nguyễn Phúc Kỳ tỏ
ra là tướng tài, lập được nhiều công trạng, được chúa Sãi yêu quý đặt làm hoàng tử để sau này nối nghiệp chúa.”[9; tr 100]
Lúc chúa Sãi đẩy mạnh mối quan hệ ngoại thương với các nước, quyết định sự tồn tại của xứ Đàng Trong ông cũng tham gia tích cực với việc ra sức xây dựng thương cảng Hội An trở thành thương cảng chính của xứ Đàng Trong Lấy những sản phẩm sẵn có của địa phương thu hút các thương gia đến buôn bán nhiều hơn nữa ở nơi này, vẫn tiếp tục giữ mối giao thương đồng thời mua vũ khí như súng ống, đạn dược để nuôi dưỡng hoạt động quân sự của mình Cũng nhờ đẩy mạnh hoạt động ngoại thương ở Hội An mà các làng nghề xung quanh như phường đúc (Phước Kiều), làng gốm (Thanh Hà), hoạt động có hiệu quả hơn trước
Trang 7Bên cạnh những dấu ấn về kinh tế dinh trấn Thanh Chiêm cũng bắt đầu có bước chuyển mình trong vấn đề tôn giáo Được biết khi giáo sĩ Francesco Borri thuộc dòng Tên đến cửa Hàn vào ngày 18 tháng 01 năm 1615, trấn thủ đã tiếp đón hoan hỉ đồng thời cho cấp đất làm nhà thờ Giáo sĩ được cấp tờ chiếu dấu đỏ cho tự do truyền giáo trong khắp khu vực Đàng Trong Tiếp đến 1625 linh mục Pina đầu tiên thông thạo Tiếng Việt, người có công lớn trong việc tạo ra chữ Quốc ngữ được giao làm cha bề trên cai quản trú sở Thanh Chiêm Người này rất thân với thế tử, mặc dù không thuyết phục được Nguyễn Phúc Kỳ chịu lễ thánh tẩy nhưng mối quan hệ tốt đẹp của cả hai vẫn được giữ Sau khi Pina qua đời cũng chính ông đã giúp các cha ở lại 100 ngày chịu tang cha Pina và đeo các thứ công giáo (thánh giá, ảnh chúa ) bị cấm vào trong áo khi có lệnh thi hành bắt người Công giáo
Khoa học kỹ thuật trong thời gian này cũng được chú ý coi trọng vào việc xây dựng
bảo vệ dinh Chiêm, theo Borri kể: “Chúng tôi biết rằng các nhà toán học của chúa không
biết nguyệt thực này, trái lại các nhà toán học của Hoàng tử lần này chuyên chú học hỏi nên biết là có nguyệt thực ở Quảng Nam” [6; tr 104] , mặc dù ngày bị lệch chứ không chính
xác
Quãng thời gian làm trấn thủ nhờ tấm lòng nhân đức, yêu thương quân dân và sự tận tâm của mình ông đã đem lại cho xứ Đàng Trong cuộc sống ấm no, chính trị xã hội đều ổn định cả ông có công giữ gìn an ninh, bảo vệ bờ cõi biên giới phía Nam và hỗ trợ cho Chính dinh đẩy lùi các cuộc xâm lấn của chúa Trịnh ở phía Bắc Nhưng tiếc cuộc đời của ông quá ngắn ngủi, sau khi người vợ nết na, hiền thục được ông hết lòng yêu thương qua đời đột ngột, ông đã đau xót vô cùng chẳng bao lâu ông cũng lâm bạo bệnh và lâm chung khi mới
35 tuổi (ngày 24 tháng 06 năm Tân Mùi) tròn mười bảy năm làm quan trấn thủ ông mất để
lại nỗi mất mát lớn cho toàn quân dân và nhất là chúa Sãi khi “kẻ đầu bạc phải tiễn kẻ đầu
xanh” về nơi thiên thu.
Vì sự ra đi đột ngột của Khánh Quốc Công Nguyễn Phúc Kỳ, chúa Sãi cử công tử thứ
ba của ông là Dương Nghĩa Hầu Nguyễn Phúc Anh vào trấn thủ Quảng Nam dinh Cùng vào còn có công tử thứ tám Đức Lễ Hầu Nguyễn Phúc Tứ làm tham tướng để giúp anh trong công việc tại dinh
Đây là một thời kỳ sóng gió của nội bộ Đàng Trong; Dinh Thanh Chiêm trở thành đại bản doanh tập hợp một số quan quân ở Quảng Nam dinh bàn bạc việc mưu phản, thoán đoạt ngôi Chúa mà kẻ cầm đầu chính là Phó tướng Dương Nghĩa Hầu Nguyễn Phúc Anh Cuộc mưu phản, soán ngôi của Nguyễn Phúc Anh bị chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan đánh dẹp Năm 1635, Chúa Thượng phong Bùi Hùng Lương lên chức Chưởng cơ, trấn thủ Quảng Nam dinh Đây là lần đầu tiên ở Đàng trong dưới thời Chúa Nguyễn một võ quan ngoài hoàng tộc giữ chức quản lãnh Quảng Nam trong giai đoạn đầu
Sử sách nhà Nguyễn không thấy ghi chép về những việc làm của quan trấn thủ Chưởng cơ Bùi Hùng Lương tại dinh trấn Thanh Chiêm và Quảng Nam dinh và không rõ niên đại nào ông thôi giữ chức
Tiếp sau đó, Thái phó Dũng Lễ Hầu Nguyễn Phúc Tần, con trai thứ hai của Chúa
Trang 8Thượng Nguyễn Phúc Lan, sau trở thành Thế tử được Chúa cử làm quan trấn thủ Quảng Nam dinh và sống tại dinh trấn Thanh Chiêm điều hành công vụ trên toàn dinh vào năm 1638
Trong những năm cai quản dinh Chiêm, ông đã lập được những chiến công vang dội
để lại tiếng thơm muôn đời Đó là chiến thắng trong trận thủy chiến với quân đội nước ngoài đầu tiên trong lịch sử dân tộc, thế tử Dũng Lễ Hầu đánh thắng quân Hà Lan trên biển Đông Tiếp đó ông tự mình dẫn đại binh ra tiếp ứng hội chiến với Chính dinh để đánh chúa Trịnh ở Đàng Ngoài vào mùa xuân năm 1648 Không những thế với đức độ và tài trí của mình, ông còn để tiếng vang nhiều sau khi lên ngôi chúa với hiệu là chúa Hiền
Trong tiếng trống trận khải hoàn, chiến thắng quân Trịnh chấm dứt thời kỳ chiến tranh giữa hai miền Nam - Bắc kéo dài 45 năm, ba quân đang hò reo vui mừng thì đột ngột chúa Thượng qua đời, Nguyễn Phúc Tần lên nối ngôi chúa từ đây Tiếp tục theo lệ các đời Chúa trước Nguyễn Đức Bảo được phong chức Chưởng cơ và cho vào trấn dinh Thanh Chiêm Được xem là người đầu tiên cho vào trấn thủ dinh Thanh Chiêm mà không phải hoàng tử con chúa, (Bùi Hùng Lương hay Nguyễn Đức Bảo là người đầu tiên không phải con chúa Nguyễn?) mở ra một thời kỳ khác cho dinh Chiêm trong thời gian tới với nhiều chiến công lẫy lừng
Với chức danh mới ông đã nhiều lần điều binh về hợp với Chính dinh để chống lại quân Trịnh đồng thời góp phần vào công cuộc đánh bại quân Trịnh và chấm dứt cuộc phân tranh Trịnh - Nguyễn kéo dài gần nửa thế kỷ, để lại trong nhân dân lòng cảm phục vô cùng Nổi tiếng với cuộc chiến với quân Chiêm Thành là Bà Tấm năm 1653, ông đã cử thủy binh
và bộ binh của dinh Quảng Nam hỗ trợ dinh Phú yên đánh thắng trận, đồng thời ta lấy thêm được phần đất từ phía Bắc Chiêm Thành đến sông Phan Rang lập hai phủ Thái Khang và Diên Ninh nay là Ninh Hòa và Diên Khánh
ông làm quan trấn thủ trải qua mấy đời chúa, hết chúa Hiền sang chúa Nghĩa Nguyễn Phúc Thái lên ngôi năm 1687, thăng ông trấn thủ Quảng Nam và tiếp tục đến thời chúa Quốc Nguyễn Phúc Chu Trong thời gian làm trấn thủ của mình ông luôn ra sức giúp Thanh Chiêm ngày càng phát triển hơn đặc biệt là về mặc quân sự lực lượng được ông tôi luyện nhiều nhất là tượng binh và kỵ binh Vào năm 1694 ông qua đời tại dinh trấn Thanh Chiêm với tước hiệu là Tiến quận công dưới thời chúa Quốc được truy phong Tả lý công thần, thụy
là Thận cần
Sau khi Nguyễn Đức Bảo mất, đến đời chúa Ninh Vương Nguyễn Phúc Thụ và chúa
Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát các tài liệu chính sử không nói rõ ai làm trấn thủ Quảng Nam dinh tiền nhiệm kế tiếp Có thể với những lý do khác nhau mà các sử gia không nhắc nhiều đến vấn đề này nữa, nhưng dù thế nào ta cũng không thể phủ nhận vai trò của dinh Chiêm trong giai đoạn lịch sử ấy
Theo tác giả Châu yến Loan có trích đoạn trong Đại Nam Thực Lục tập 1, trang 182
rằng: “Mãi cho đến năm Ất Mùi (1775), khi quân Trịnh tiến vào Thuận Hóa, chúa Nguyễn
Phúc Thuần chạy vào Quảng Nam dừng chân ở Bến Giá, theo lời tâu của Nguyễn Cửu Dật
Trang 9cùng các quan lại khác, bèn lập Hoàng Tôn Dương làm thế tử, gọi là Đông Cung cho vào trấn thủ dinh Chiêm, tổng lý các công việc trong ngoài, và sai các tướng kiểm duyệt quân thủy bộ làm thế tiến thủ.” [2; tr 117] Thế là từ đó Đông Cung ở lại trấn thủ dinh Quảng Nam
nhưng chưa được bao lâu thì một trong ba anh em nhà Tây Sơn, Nguyễn Nhạc có ý chiếm đoạt, đánh bắt Đông Cung dẫn bộ đến Hội An Từ đây chính thức bắt đầu thời kỳ suy tàn của dinh trấn Thanh Chiêm sau hơn ba thế kỷ tồn tại.(năm1602 mới xây dựng, đến lúc vua Gia Long cho dời về Hội An chỉ 200 năm mà.)
2.2.2 Sự suy tàn của dinh trấn Thanh Chiêm
Đến thời chúa Nguyễn Phúc Thụ và chúa Nguyễn Phúc Khoát, chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng trong đã rơi vào giai đoạn suy thoái, hoạt động buôn bán tại Hội An cũng không còn như xưa nữa, dinh trấn Thanh Chiêm cũng rơi vào giai đoạn lụi tàn Đặc biệt, trong 30 năm nội chiến ở Đàng Trong (1771 – 1802), giữa quân Chúa Nguyễn và quân Tây Sơn, giữa quân Tây Sơn và quân chúa Trịnh, dinh trấn Thanh Chiêm nhiều lần bị chiếm đi
và giành lại nhiều lần bởi các lưc lượng đối đầu Dinh trấn Thanh Chiêm đã bi phá hủy rất nhiều
Được biết sau khi vua Gia Long giành lại được dinh trấn Thanh Chiêm từ tay quân Tây Sơn, dinh trấn cũng không còn gì nữa hầu như tất cả đã tan nát hết ông quyết định đóng
lỵ sở Quảng Nam dinh tạm thời ở cảng thị Hội An Đến năm 1833, đời vua Minh Mạng thứ
14 đã cho xây dựng lại bằng gạch và dời dinh trấn về làng La Qua (xã Điện Minh hiện nay)
Sách Đại Nam Nhất Thống Chí đã viết: “Tỉnh thành Quảng Nam ở xã La Qua, huyện Diên
Phước: chu vi 489 trượng, cao 1 trượng 1 thước, có 4 cửa; hào rộng 4 trượng 5 thước, sâu hơn 7 thước… Năm Minh Mạng 14 (1833) dời qua chỗ này, năm 16 (1835) mới xây gạch.”
[1 Tr?]
Các vật dụng làm từ kim loại đồng bị quân Tây Sơn trưng dụng và cho đúc làm vũ khí nên thời gian này dinh trấn bị tàn phá nặng nề Về sau được di dời về La Qua nhưng cũng không có gì đặc sắc cả Chính thức kết thúc thời kỳ vàng son của dinh trấn đồng thời dinh trấn đi vào lịch sử dân tộc với một quá khứ đầy hào hùng
3 Kết luận
Hiện nay, dinh trấn Thanh Chiêm chỉ còn trong tiềm thức của mọi người là chủ yếu vì
đa số là phế tích, chỉ còn một số di tích nhưng số lượng rất hạn hẹp Tiêu biểu là các di tích được đề cập trong bài, nhưng cũng giữ được phần nào chứ không còn nguyên vẹn như xưa
Từ những kiến thức trên ta có thể khẳng định lại một lần nữa dinh trấn Thanh Chiêm thực sự tồn tại trên mảnh đất làng Thanh Chiêm xưa và nay Trải qua quãng thời gian từ
vị chúa đầu tiên Nguyễn Hoàng đến vị chúa cuối cùng Nguyễn Phúc Ánh, dinh Chiêm đã mang trong mình bao nỗi thăng trầm, có những lúc sầm uất tấp nập thuyền bè giao thương, với những chiến công vinh hiển nhưng cũng có những mất mát đau thương từ chiến tranh nội - ngoại xâm; có những ngày chính trị căng thẳng, vấn đề tôn giáo nhạy cảm và đan xen
là những mối tình đẹp, thơ mộng bên dòng sông Thu Bồn oai hùng, một minh chứng lịch sử cho dinh trấn Thanh Chiêm
Trang 10TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Bảo tàng Điện Bàn, Hồ sơ di tích Dinh Trấn Thanh Chiêm.
[2] Châu yến Loan (2015), Dinh Trấn Thanh Chiêm kinh đô thứ hai xứ Đàng Trong, Nxb
Đà Nẵng
[3] Phan Du (1974), Quảng Nam qua các thời đại – quyển thượng ,Cổ học tùng thư, Sài
Gòn 1974
[4] Lê Qúy Đôn, Bùi Tiến Đạt (1997), Phủ biên tạp lục Xứ Quảng Nam 1776, Nxb Khoa học xã hội
[5] Lịch sử Đảng bộ huyện Điện Bàn (1930-1975), Đảng bộ huyện Điện Bàn, Nxb Đà Nẵng
[6] Sở Văn hóa Thông tin Quảng Nam (2002), Vai trò lịch sử Dinh Trấn Thanh Chiêm, Kỷ
yếu hội thảo Tam Kỳ 9/2002
[7] Quốc sử quán triều Nguyễn (1962), Đại Nam thực lục tiền biên, tập I, Nxb Sử học
[8] Đinh Trọng Tuyên (2010), Dinh Trấn Thanh Chiêm Quảng Nam.
[9] Tỉnh ủy Quảng Nam và Thanh ủy Đà Nẵng(2006), Lịch sử Đảng bô Quảng Nam, NXB
Hà Nội
[10] Nguyễn Q Thắng (2001), Những chủ trương, biện pháp của các triều đại Việt Nam: Lê
– chúa Nguyễn trong việc xây dựng, củng cố đất Quảng Nam, Kỷ yếu hội thảo “Danh
xưng Quảng Nam”
Title: THANH CHIEM – THE 2 ND ADMINISTRATIVE CENTRE
IN DANG TRONG
PHAM THI PHUC Quang Nam University
Abstract: Thanh Chiem palace was built by Lord Nguyen Hoang in 1602 as the
2 nd administrative centre to rule the southern region At first, the headquarters was in Can Huc commune (Van Dong commune of Duy Xuyen district now); then it was moved
to Thanh Chiem commune (Dien Phuong commune, Dien Ban district of Quang Nam province now) Thanh Chiem palace played the role as a political and military centre, a lever for the economic and cultural development in Dang Trang under the Nguyen Lords
Keywords: Thanh Chiem palace, Quang Nam, Hoi An trading port.