Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người: Phần 1 - TS. Phạm Ngọc Anh

Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người: Phần 1 cung cấp cho người học những kiến thức như: Bối cảnh lịch sử, quá trình hình thành, phát triển và những đặc điểm nổi bật của Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người; Nội dung cơ bản của Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người. Mời các bạn cùng tham khảo!

TS PHAM NGOC ANH

TS PHẠM NGỌC ANH

(Chủ biên)

TU TUONG HO CHi MINH

VE QUYEN CON NGƯỜI

NHA XUAT BAN CHINH TRI QUOC GIA

Hà Nội - 2005

TS PHAM NGOC ANH (Chủ biên)

PGS;TS NGUYEN KHANH BAT

TS PHAM VAN BINH

TS VŨ VĂN CHAU

Th8§ VỮ CÔNG GIAO

TS TRAN HAI

ThS LÝ THỊ BÍCH HỒNG

ThS PHUNG THU HIEN

TS NGUYEN THI KIM DUNG

NCS TUGNG DUY KIEN

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Quyền con người là một phạm trù đa diện, cũng là một phạm trù lịch sử, phát sinh, phát triển và mất đi cùng với

các phạm trù giai cấp, nhà nước, và pháp luật Chỉ có trong

xã hội xã hội chủ nghĩa, mợi người mới được hưởng thụ các

quyển con người một cách đầy đủ và bình đẳng theo đúng nghĩa của nó

Ty tưởng Hồ Chí Minh về quyển con người không chỉ

đừng lại ở quyển bình đẳng, quyển sống, quyển tự do và

quyển mưu cầu hạnh phúc, Người còn bàn tới quyền làm

chủ, quyển bình đẳng trước pháp luật và quyển được pháp luật bảo vệ, quyền đi lại, cư trú, quyền lao động, quyền học

tập, quyền người già, trẻ em được chăm sóc, quyền tham gia vào mợi mặt đời sống của xã hội, v.v Với Hồ Chí Minh, quyền con người không phải là sự ban phát của nhà nước,

mà là quyền vốn có của người đân, do nhân dân đấu tranh

mà giành được Theo Người, độc lập dân tộc, toàn vẹn lãnh thổ, thống nhất đất nước là điều kiện tiên quyết, là tiền đề của quyển con người của các dân tộc bị áp bức

Trong Cương lĩnh đầu tiên của Đảng ta năm 1930, bên cạnh vấn để đân sinh đân chủ đã bao gồm mục tiêu đấu tranh đòi tăng lương, giảm giờ làm, thực hiện quyền nghỉ

hưu, quyền được bảo hiểm thất nghiệp, quyển được trợ cấp

khi ốm đau, tai nạn lao động Đặc biệt, ngay tử năm 1946,

quyền bất khả xâm phạm về tính mạng, thân thể, danh dự

và nhân phẩm của công dân Việt Nam đã được Hiến pháp

ghi nhận như một nguyên tắc hiến định Nguyên tắc này đã

được tái khẳng định trong các Hiến pháp năm 1959, 1980,

1992 Mới đây, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thi IX cha

Đảng ta đã khẳng định: Đẳng, Nhà nước sẽ "Thực hiện đẳng

bộ chính sách bảo vệ và chăm sóc sức khoẻ nhân dân, thực

hiện công bằng xã hội trong chăm sóc sức khoẻ " Quyền con người luôn là lý tưởng của Đảng, là bản chất của Nhà nước

Nhân dịp kỷ niệm 115 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh (19-5-1890-19-5-2005), 60 năm ngày Chủ tịch Hé

Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập (2-9-1945- 2-9-2005), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản cuốn sách Tư tưởng

Hồ Chí Minh oề quyền con người do Tiến sĩ Phạm Ngọc

MỞ ĐẦU

Hiện nay trên thế giới, trước xu thế toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế, vấn để quyển con người được gắn với

vấn đề phát triển bền vững, trở thành một chủ để lý luận

cơ bản, hết sức bức thiết Việc giải quyết vấn để quyền con

người theo cäc lý thuyết khác nhau, không phải bao giờ

cũng có sự thống nhất, mặc đù mục đích đặt ra là vươn tới

tìm kiếm một mô hình xã hội phát triển tự giác - mô hình

có sự quản lý, điều tiết, dựa trên tri thức khoa học và chủ nghĩa nhân văn Nghiên cứu quyển con người mang tính

tổng hợp các tri thức triết học, kinh tế học, luật học, xã

hội học nhằm phát hiện ra quy luật bảo đảm thực hiện

quyển con người một cách triệt để Quá trình vận động tất yếu lịch sử và xu thế giải quyết vấn để quyển con người cho thấy: các giá trị làm người, các quyền cơ bản của con người được bảo đảm và thực hiện đến cùng trong điều

kiện của chủ nghĩa xã hội hiện thực và chế độ cộng sản tương lai, khi mà "sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự đo của tất cả mọi người"

Nghiên cứu quyền con người gắn chặt với việc khẳng định

tính tất yếu thắng lợi của chủ nghĩa xã hội, con đường hợp

lý, hợp quy luật đi lên chủ nghĩa xã hội của các dân tộc -

Ở Việt Nam, trong các giai đoạn cách mạng, con người

bao giờ cũng được đặt ở vị trí trung tâm Đảng và Nhà nước Việt Nam đặc biệt chú ý bảo đảm thực hiện các

quyền con người trên tất cả các lĩnh vực một cách thực tế

và dây là một thành tựu nổi bật, khẳng định ưu thế của

chế độ xã hội mới Trong quá trình đổi mới toàn diện đất

nước các quyền con người được mở rộng, có thêm những tiểm lực mới để bảo đảm và thực hiện Quyền con người

không chi là mục tiêu mà còn là động lực phát triển đất

nước Chính vì vậy, việc Đảng và Chính phủ Việt Nam đặt

con người vào vị trí trung tâm trong các chính góch phát triển, đã xác lập các tiền để vững chắc thúc đẩy sự phát

triển mạnh mẽ và toàn điện các quyền con người, bao gồm

các quyển dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa Tuy

còn một số khó khăn do điểu kiện khách quan chỉ phối,

những thành tựu của Việt Nam trong việc giải quyết vấn

để quyền con người là không thể phủ nhận Thế nhựng,

thời gian gần đây đã xuất hiện một số quan điểm xuyên tạc thực trạng vấn để quyền con người ở Việt Nam nhằm

lợi dụng nó để can thiệp vào công việc nội bộ của đất nước, phá hoại sự ổn định phát triển kinh tế - xã hội Nghiên cứu vấn để quyển con người trên thực tế vừa khẳng định

các thành tựu đã đạt được phát biện các khía cạnh mới

nảy sinh, vừa phê phán các quan điểm sai trái có liên

quan đến nhân quyền nằm trong chiến lược "diễn biến hòa bình" của chủ nghĩa đế quốc

Quan niệm về quyển con người và giải quyết vấn để

nhân quyền ở Việt Nam được rọi sáng bởi các nguyên lý cơ ban cua chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hề Chí Minh Từ

truyền thống dân tộc, đặc điểm thời đại, con người biện

thực, Hồ Chí Minh là một trong những người Việt Nam

đầu tiên đề cập đến khái niệm nhân quyển và dùng khái

niệm nhân quyền trong các lập luận đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân, bảo vệ, bênh vực nhân quyền của các đân tộc thuộc địa Đồng thời, Hồ Chí Minh đã giành lại ngọn

cỡ dân chủ, nhân quyển từ chủ nghĩa thực dân, xem

những quyển đó là lý tưởng của chế độ xã hội, là bản chất

của Nhà nước ta Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về

quyền con người là nghiên cứu một trong những nội dung

có ý nghĩa dân tộc và thời đại của hệ thống tư tưởng

Hồ Chí Minh, nhằm khẳng định giá trị lâu bển và tính phổ biến của nó trong quá trình phát triển liên tục của nền văn

mình nhân loại hiện đại Vì thế, đây là một hướng nghiên cứu lý luận cơ bản, phục vụ trực tiếp cho việc cụ thể hóa con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, động lực thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

CHUONG I

BOI CANH LICH SU, QUA TRINH

HiNH THANH, PHAT TRIEN

VA NHUNG DAC DIEM NOI BAT

CỦA TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

VỀ QUYỀN CON NGƯỜI

"1 BOI CẢNH LỊCH SỬ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG

HỒ CHÍ MINH VỀ QUYỀN CON NGƯỜI

Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người không phải xuất phát từ mong muốn chủ quan của dân tộc Việt Nam,

mà là sản phẩm tất yếu của cách mạng Việt Nam và của thời đại Tư tưởng của Người được hình thành trong những bối cảnh lịch sử cụ thể của quê hương, gia đình,

dân tộc và thời đại

1 Bối cảnh xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX dau

đấu tranh vũ trang của nhân dân ta nên sau khi căn bản

dập tắt phong trào Cần Vương, thực dân Pháp bắt tay vao tién hanh khai thac thuộc dia’

Hồ Chí Minh sinh ra và lớn lên trên quê hương, đất

nước trong khoảng thời gian của cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất Trước khi ra nước ngoài tìm đường cứu nước cứu dân, với lòng yêu nước, thương dân, căm thù

thực dân Pháp và bọn tay sai cùng với một trí tuệ đặc biệt, Hồ Chí Minh bước, đầu đã nhận biết được tình hình

xã hội Việt Nam thuột địa dưới chính sách khai thác của

thực dân Pháp

Đầu thế kỷ XX, dưới ảnh hưởng của cuộc khai thác

thuộc địa lần thứ nhất, xã hội Việt Nam đã có su phan hóa và cùng với quá trình bóc lột của thực dân, phong

kiến thì sự phân hóa đó ngày càng sâu sắc Cùng với các

gla1 cấp cũ trong lồng xã hội phong kiến độc lập như giai

cấn địa chủ phong kiến, giai cấp nông dân, một số giai cấp mới đã ra đời như gia) cấp công nhân, giai cấp tư sản dân

tộc và tiểu tư sản Đó là những điểu kiện vật chất bên

trong của xã hội thuộc địa Việt Nam Còn ảnh hướng bên

ngoài là các trào lưu tư tưởng tư sản từ phương Tây đội vào

qua hai con đường Trung Quốc và Nhật Bản Những cuộc vận động cải cách và cách mạng cùng các "tần thư", "tân

văn” vào Việt Nam gắn liển với tên tuổi của Khang Hữu Vị, Lương Khải Siêu, bác sĩ Tôn Dật Tiên (Tôn Trung Sơn) Tư

1 Cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất (1897 1814) và lần thứ hai (1919 - 1929),

tưởng cách mạng của giai cấp tư sản Pháp trong thời kỳ

đang phát triển tiến bộ với các gương mặt tiêu biểu như Rútxê (Rousseau), “Méngtexkid (Montesquieu), Vonte

(Voltaire) Nhang khẩu hiệu tự do, bình đẳng, bác ái của

cách mạng Pháp 1789:cũng từng bước thâm nhập vào

nước ta

Trong các bài viết của mình, Hồ Chí Minh thường

nhắc đến các tên tuổi như Phan Bội Châu, Phấn Chu

Trinh, Hoàng Hoa Thám Người cũng nhắc đến các phong trào mở trường học, bí mật truyền bá chủ-nghĩa

yêu nước và công kích bón cầm quyển Pháp do Phan Chu

Trinh đứng đầu Rêi phong trào Đông Du sang Nhật; hy

vọng Nhật:giúp đỡ để đuổi Pháp Người cũng kể tới cụ

Hoàng Hoa Thám với tỉnh thần trực tiếp đấu tranh

chống Pháp Hàng loạt phong trào khác cũng rộ lên trong thời kỳ này như Đông Kinh nghĩa thục ỏ Hà Nội

(1907), phong trào Duy Tôn (1906 - 1908), Việt Nam

Từ sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, phong trào dân tộc và đân chủ theo xu hướng tư sản cũng đã xuất hiện như phong trào "tẩy chay các chú" (1919); phong trào

chống xuất nhập khẩu ở cảng Sài Gòn (1928) Năm 1924, Đăng Lập hiến do Bùi Quang Chiêu đứng đầu được thành

lập Mục tiêu hoạt động chủ yếu của đảng này là nhằm

tranh cử vào Hội đồng thuộc địa, xin nhà cầm quyền Pháp ban cho một bản hiến phu, một chế độ tự trị trong khuôn

khổ của chế độ thực dân Cuối cùng, Đảng Lập hiến

thực đân Pháp

Sau khi tòa án thực dân xét xử và kết án Phan Bội

Châu (11-1928), rồi Phan Chu Trinh qua đời (24-3-1926)

cả nước đã dấy lên một phong trào đấu tranh suc sôi đòi

trả tự do cho Phan Bội Châu và tổ chức đám tang cho

Phan Chu Trình Đây là phong trào yêu nước của tầng lớp

tiểu tư sản thành thị, phản ánh tỉnh thần dân tộc, dân

chủ của đội ngũ thanh niên, học sinh, trí thức và nhiều

tầng lớp khác

Giai cấp công nhân Việt Nam ra đời từ trong cuộc

khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp Từ

sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, giai cấp công nhân

tăng lên về số lượng và mức độ tập trung ở các nhà máy, hầm mỏ, đồn điền Giai cấp công nhân ra đời thì có phong trào công nhân,

Phác thảo bức tranh xã hội Việt Nam thuộc địa từ

đó rút ra một số nét tiêu-biểu của bối cảnh lịch sử để

thấy rõ hơn sự hình thành tự tưởng Hê Chí Minh về quyền con người:

Một là, xã hội Việt Nam thuộc địa xuất hiện hai mâu

thuẫn cơ bản: mâu thuẫn giữa thực dân Pháp cùng phong

kiến tay sai với toàn thể dân tộc Việt Nam Đây đồng thời

là mâu thuẫn chủ yếu Và mâu thuẫn giữa toàn thể nhân

dân Việt Nam, mà chủ yếu là nông dân với giai cấp địa chủ phong kiến Hai mâu thuẫn này có mối quan hệ khăng khít với nhau Bởi vì sự câu kết giữa đế quốc và

phong kiến là đặc trưng của chế độ thuộc địa Thực dân Pháp muốn bóc lột nhân dân phải dựa vào giai cấp địa chủ phong kiến Giai cấp địa chủ phong kiến muốn bóc lột nhân dân phải dựa vào thực dân Pháp Bản chất sâu xa

của hai mâu thuẫn này là vì nước Việt Nam, dưới ách

thống trị của thực dân Pháp và phong kiến tay sai, mất độc lập; dân tộc Việt Nam không có hạnh phúc, tự do; nông dân Việt Nam không có ruộng đất Nói cách khác, con người và dân tộc Việt Nam như sống dưới địa ngục

Họ bị tước hết mợi quyền về chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục Nỗi nhạc lớn nhất của nhân dân Việt Nam lúc bấy giờ là mất nước, mất mọi quyển về chủng tộc, màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo, luật pháp, thậm chi ca chủ

Nhân dân Việt Nam vừa không có quyền sống, quyền

tự do, lại còn, bị xâm phạm về thân thể, chịu nhục hình, bị

đối xử đã man, vô nhân đạo, bị hạ thấp nhân phẩm Dưới chế độ thuộc địa, người bản xứ có thể bị bất bớ, giam giữ bất cứ lúc nào hoặc bị kết án tử hình vắng mặt Chúng ta không có quyền tự do di chuyển và hựa chọn cho mình nơi

cư trú trong phạm vi quốc gia hay tới một nước nào đó

Mỗi người không có quyền sở hữu tài sản, quyền tự do chính kiến và tự do không bị ngăn cần thực hiện chính

kiến của mình, tự do tìm kiếm thu nhận, phổ biến thông

tin và tư tưởng Chế độ thuộc địa giam hãm con người

trong sự què quặt, méo mó về trí tuệ Họ không thể có sự

-_ phát triển tự do của cá nhân trong các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, sức khỏe, nghề nghiệp Nói ngắn gọn và khá đầy đủ, người dân thuộc địa không có quyền công dân mà chỉ là thần dân

Hai là, một trong những nét độc đáo của bối cảnh lịch

sử đã nêu ở trên là nhiều gương mặt triết học tiêu biểu

của "thế kỷ Ánh sáng" như Môngtexkiơ (1689-17öð),

15

Vônte (1694 - 1778) Rútxô (1712 - 1778) đã im dấu ấn của

mình vào tư tưởng Hề Chí Minh về quyền con người Chắt lọc tư tưởng:của các nhà khai sáng, Hồ Chí Mirth thường

lên án cái gọi là "công lý” của nhà nước tư sản họ KP

Ba là, mầu thuẫn bao trùm lên xã hội thuộc địa Việt Nam là mâu thuẫn dân tộc Bối cảnh lịch sử này tất yếu dẫn tới các phong trào đấu tranh như đã nêu Các phong trào đó từ cuối thé ky XIX, dau thé kỷ XX do các sĩ phu

phong kiến tư sản hóa, nghĩa là tiếp thu tư tưởng tư sản

từ bên ngoài dội vào Nhưng điều cần nói ở đây'là sự xuất

hiện và tồn tại tuy không đài của các loại hình phong trào theo khuynh hướng tư sản, là một mình chứng cho sự

khát khao độc lập, tự do và quyền con người Thực tiễn đỏ

là đòi hỏi cấp bách và yêu cầu bức xúc cần được giải dap

Hồ Chí Minh di-tim dường cứu nước, cứu dân và đến với

chủ nghĩa Mác-Lênin là xuất phát từ thực tiễn đó -

Một bối cảnh lịch sử không chỉ có: gia! cấp công nhân,

nông dân, tầng lớp trí thức đòi quyền sống mà cả dân tộc, mọi con dân nước Việt, con Lạc cháu Hồng, con Rồng cháu Tiên, chỉ trừ một bộ phận cam tâm ôm chân đế quốc, làm

tay sai cho giặc

2 Quê hương và gia đình

Hồ Chí Minh sinh ra trong một gia đình nhà Nho yêu

nước Từ cụ Nguyễn Sinh Vượng (Nguyễn Sinh Nhậm), bà

Nguyễn Thị Kép - ông bà ngoại Hồ Chí Minh, đến ông

Nguyễn Sinh Sắc, bà Hoàng Thị Loan - thân phụ và thân mẫu Hồ Chí Minh cùng các chị, các anh của Người đều là người lao động Mọi thành viên trong gia đình đều thấu

hiểu cuộc sống vất vả của người dân dưới chế độ thực dân -

phong kiến Hiếu học, trọng tình, trọng nghĩa, khinh tài,

quý trọng những giá trị văn hóa, đạo đức của quê hương, dân tộc, đó là những đặc trưng tiêu biểu của các thành

viên và gia đình Hồ Chí Minh

Từ tuổi thiếu niên, Hồ Chí Minh đã sớm nhận được sự

quan tâm dạy bảo, giáo dục của ông bà, cha mẹ, anh chị,

những thầy giáo, người lớn tuổi trong làng Họ là những người tâm huyết, yêu nước, thương dân, mong muốn con

em mình làm được những gì ích nước, lợi đân Một trong những người có ảnh hưởng lớn nhất tới việc hình thành

nhân cách, lòng yêu- nước, thương dân của Hồ Chí Minh là

thân phụ của Người Ông Nguyễn Sinh Sắc, hai lần thi

hương, be:lén thi hội, đỗ phó bảng 6-1903), nhưng lại

không muốn ra làm quan

Chính cuộc sống khổ cực, chịu khó học tập rèn luyện

của ông Nguyễn Sinh Sắc là một tấm gương lớn đối với

Hồ Chí Minh Và chính ông cũng lấy kinh nghiệm và cuộc

đời của mình để giáo dục các con đức tính kiên trì, chịu

khó học tập

Hoàn cảnh gia đình đã có ảnh hưởng lớn đến việc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, trong đó có tư

tưởng của Người về quyền con người

Quê hương Hồ Chí Minh, hẹp là làng Kim Liên, rộng

là huyện Nam Đàn, rộng hơn nữa là Nghệ An là những

nơi có truyền thống yêu nước chống ngoại xâm, hiếu học,

trọng đạo lý Kim Liên là vùng đói khổ nhất của huyện Nam Đàn, nhưng có những người tiêu biểu như Vương

Thúc Mậu phất cờ Cần Vương, lập đội Chung nghĩa binh

Kim Liên cũng là "đất văn vật, chốn thi thự"

Quê hương ở đây còn phải kể tới sự tác động của

những vùng đất xung quanh, những nơi Người được đi theo cha Đó là Hà Tĩnh mà dư âm cuộc khởi nghĩa Phản

Cần Vương - không bao giờ nguội tắt trong tâm trí Người

những mảnh đất nơi sinh ra, lớn lên, sống tuổi thiếu niên, Người đều chứng kiến tỉnh thần yêu nước và ý chí quật khởi của đồng bào trước sự đàn áp, bóc lột dã man, thái dé

ngạo mạn của bọn thực dân và sự ươn hèn, bạc nhược của quan lại Nam triều

Trong phong trào chống thuế Trung Kỳ, Hề Chí Minh

đã tham gia với tất cả nhiệt tình yêu nước Người hô hào

các bạn “hợp quần, ái quốc" Và chắc chắn rằng, cũng như

bao đồng bào yêu nước, Người đã biết tới những cậu "Đề tỉnh ca" của nhà ái quốc Phan Bội Châu:

"Nghĩ lắm lúc bầm gan tím ruột Vạch trời cao mà tuốt gươm ra"

Bối cảnh đó đã thôi thúc Người ra đi tìm một con đường mới, những giá trị văn héa mới để cứu nước, cứu dần

3 Bối cảnh thời đại

Tư tưởng Hỗ Chí Minh là sản phẩm của dân tộc và thời đại Từ những trăn trở, suy ngẫm và đau xót khi còn

ở trong nước, Hồ Chí Minh đã quyết định xuất dương nghiên cứu nền văn mính Pháp và phương Tây, tìm xem

những gì ẩn giấu đằng sau các khái niệm tự do, bình

đẳng, bác ái, xem người ta làm như thế nào rồi trở về giúp

đồng bào

Ở thời điểm tháng 6-1911, tất nhiên Hồ Chí Minh

chưa thể biết con đường mình chọn Nhưng chắc chắn là

không đi theo con đường của Phan Bội Châu và làm theo cách của những người đi trước Người cũng không chấp nhận kiểu đề nén con người, tước đoạt quyền tự do, dân

chủ, quyền làm người của chế độ thực dân phong kiến Thập ký thứ hai của thế kỷ XX, Hề Chí Minh tập

tư bản Đây là thời kỳ chủ nghĩa tư bản tự đo cạnh tranh

đã chuyển sang-giái đoạn chủ nghĩa đế quốc Một mầu

thuẫn cơ bản mới xuất biện, đó là mâu thuẫn giữa chủ nghĩa đế quốc và các dân tộc thuộc địa Chủ nghĩa đế quốc

xuất hiện tập trung vào việc khai thác thuộc địa Ngay

khi còn ở trong nước, Hồ Chí Minh đã chứng kiến hậu quả

của cuộc khai thác thuộc địa của Pháp ở Đông Dương

Khảo sát các nước thuộc địa, Hồ Chí Minh càng thấy rõ

bản chất đê tiện, xấu xa, mất hết nhân tính của chủ nghĩa

đế quốc, của bọn thực dân xâm chiếm thuộc địa Khát

vọng giải thoát cho nhân dân các dân tộc thuộc địa càng nung nấu ý chí và quyết tâm của Người

Đến các nước tư bản phát triển như Pháp, Mỹ, Anh,

những nước tự xưng là văn minh, Hồ Chí Minh càng thấy

rõ sự đối lập giữa những lời tuyên bố hoa mỹ với việc làm,

giữa tuyên ngôn với cuộc sống thực tế Sự bần cùng của giai cấp những người lao động không phải chỉ có ủ các

thuộc địa mà ngay ở cả các nước tư bản Người đã thổ lộ

những điều trông thấy và suy nghĩ ở Pháp: "ƠQ! Ở Pháp

cũng có người nghèo như bên tai Tại sao người Pháp

không "khai hóa" đồng bào của họ trước khi đi "khai hóa"

chúng ta?" Ở Mỹ, Người đã đến Niu Oéc, di làm thuê ở

Brúclin, đến thăm và dự mít tỉnh với người da đen ở-khu

Háclem Người kiên trì chịu đựng gian khổ, chú ý xem

xét tình hình và suy nghĩ về những điều mắt thấy tai

nghe Trái ngược với Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ năm

1716, Tuyên ngôn Nhân quyên uà Dân quyên của cách mạng Pháp năm 1791 là thủ đoạn hành hạ nhân dân lao động rất tàn bạo, là thối thù ghét chủng tộc, hành hình kiéu Linsd Tuy chưa được tiếp cận với lý luận khoa học, nhưng qua khảo sát với những gì mắt thấy, tai nghe, Hồ Chí Minh tự rút ra được rằng chủ nghĩa tư bản ở đâu cũng

tàn ác, vô nhân đạo, ở đâu giai cấp công nhân và các tầng

lớp nhân dân lao động cũng bị áp bức đã man Trên đời này chỉ có hai loại người: người thiện và người ác; hai loại việc: việc thiện và việc ác; và chỉ có một mối tình hữu ái là thật mà thôi: Tình hữu ái vô sản

Vốn trì thức phong phú từ môi trường giáo dục ở gia

đình, quê hương, dân tộc và đặc biệt trong những tháng

năm hoạt động ở nước ngoài đã giúp Hồ Chí Minh có cơ sở

so sánh, ngày càng nhận rõ đúng, sai, phải, trái Người rất khách quan trong đánh giá các cuộc cách mạng tư sản Chẳng hạn, Người coi cuộc cách mạng tư sản Pháp 1789

là cuộc đại cách mạng; công nông là gốc cách mạng: nhần

1 Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện uề đời hoạt động

của Hồ Chủ tịch, Nxb Chính trị quốc gia - Nxb Thanh niên,

Hà Nội, 1994, tr 17

dân can đảm không sợ hy sinh Nhưng đó là cách mạng

tư bản, cách mạng không đến nơi, tiếng là cộng hòa và dân chủ, kỳ thực trong thì nó tước đoạt công nông, ngoài

thì nó áp bức thuộc địa Cách mạng đã bốn lần rồi, mà nay công nông Pháp hãy còn phải mưu cách mạng lần nữa

mới hòng thoát khỏi vòng áp bức Cách mạng An Nam nên nhớ những điều đó -

Như vậy, dù các nước tư bản có trình độ khoa bọc - kỹ thuật cao và những giá trị văn hóa phương Tây:làm phong

phú thêm tư tưởng Hồ Chí Minh, thì muốn giải phóng con người triệt để và thật sự cũng không thể đi theo con đường củá các nước tu ban

“Cuộc Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 bùng nổ

và thắng lợi là một biến cố lớn của lịch sử thế giới, mở ra

một thời đại mới, thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên

chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới Với một vốn

sống thực tiễn và tích lũy học vấn trước đó, Hê Chí Minh

có điều kiện để phân tích cuộc Cách mạng Tháng Mười

Và như sau này Người kể hại ảnh hưởng to lớn của cuộc

cách mạng đó đối với các dân tộc thuộc địa giống như

người đi đường đang khát mà có nước uống, đang đói mà

có cơm ăn Người dần dần định hình con đường mà dân

tộc Việt Nam đi là con đường của Cách mạng Tháng

Trong thời gian đó, Quốc tế Cộng sản (Quốc tế IID

được thành lập (3-1919) Mấy tháng trước đó (khoảng đầu năm 1919), Hồ Chí Minh đã vào Đảng Xã hội Pháp Đây

là bối cảnh quốc tế thuận lợi để Người có điều kiện gần

gũi và hoat động với các nhà chính trị, văn hóa nổi tiếng

của Pháp Những bối cảnh quốc tế dồn dập đó là môi

trương chính trị, văn hóa vô cùng thuận Idi dé Hé Chi

Minh có thể đến với chân lý của thời đại Đúng với nhận xót rằng: "từ nhận thức về quan hệ áp bức dân tộc Anh đã

đi tới nhận thức về quan hệ áp bức giai cấp, từ quyền của

các dân tộc, Anh đã đi tới quyên của con người, trước hết

là của những người lao động; từ xác định rõ kẻ thủ là chủ

nghĩa đế quốc, Anh cũng đã thấy được bạn đồng minh là nhân dân lao động ở các chính quốc và thuộc địa"',

Và cuối cùng Hồ Chí Minh đã tìm ra lý luận : đúng đắn, cách mạng, khoa học; tìm ra'con đường chân chính cho sự nghiệp giải phóng dân tộc Đó là chủ nghĩa Lênin

từ Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương vé van dé dan tộc uà uấn đề thuộc địa đăng trên báo 1Humanité (Nhân

đạo) (7-1920) Từ đây, N gười cũng có một nhận thức đúng

đắn, đầy đủ về quyền con người Tất nhiên, để đi tới sự hoàn thiện thì còn phải tiếp tục nghiên cứu lý luận Mác-

Lénin, hoat déng và chỉ đạo thực tiễn Tiếp sau sự kiện

tháng 7-1920, Hồ Chí Minh đã hoàn toàn tin theo Lênin

và tán thành gia nhập Quốc tế Cộng sản Từ đây trở đi,

cùng với việc chuẩn bị các yếu tế để thực hiện sự nghiệp Biải phóng dân tộc theo con đường cách mạng vô sản, Người cũng tích cực đấu tranh cho quyền con người chân

chính Hai nhiệm vụ đó tiến hành đồng thời và gắn kết

1 Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình quốc gia

các bộ môn khoa học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh: Giớo trình tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2004, tr 29

chặt chẽ với nhau Phải đi từ giải phóng dân tộc, giành

độc lập dân tộc mới tới được giải phóng giai cấp, giải

phóng con người Một nội dung lớn của giải phóng con người là đấu tranh cho quyền con người

Trong quá trình đấu tranh cách mạng lâu dài đó, Hồ Chí Minh luôn luôn có ý thức đặt sự nghiệp cách mạng

Việt Nam trong bối cảnh và những sự kiện lớn của thời

đại Tuy nhiên, Người không lệ thuộc vào hoàn cảnh

ngược lại, có thể nói Hồ Chí Minh có một trí tuệ,:'tầm nhìn

vượt thời đại Lý luận của Người chứa đựng "những lẽ

phải không ai chối cãi được" Người khai thác triệt để

những vấn đề pháp lý quốc tế, những "tuyên ngôn" của các nước lớn: tự coi là văn mình, từ đó buộc kẻ thù và nhân

dân tiến bộ thừa nhận và ủng hộ cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam vì quyền con người cũng như các vấn đề

khác Chẳng hạn, trong Chương trình Việt Minh (1941), Tuyên ngôn Độc lập (1945), H6 Chi Minh da ban tới những

nội dung về quyền con người không ai chối cãi được Người

nhắc lại những lồi bất hủ trong bản Tuyên ngôn Độc lập

của Mỹ năm 1776, bản Tuyên ngôn Nhân quyên uà Dân quyên của cách mạng Pháp năm 1791 Người nói tới những nguyện tắc dân tộc bình đẳng ö các Hội nghị

Têhêrăng và Cựu Kim Sơn

Chi chừng ấy đã đủ để đến khi Liên hợp quốc được thành lập (24-10-1945) và sau đó là Tuyên ngôn uề quyên

cọn người của Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 10-12-1948 với 30 điều cho thấy tư tưởng Hồ Chí Minh về

quyền con người gắn rất chặt với những bối cảnh của thời

dai, nhưng những nội dung cơ bản mà Người nêu ra lại có

trước khi Tuyên ngôn oÊ quyên con người của Liên hợp quốc được công bố

H- QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN `

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ QUYỀN CON NGƯỜI

Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người có quá

trình hình thành và phát triển, gắn với hoạt động thực

tiễn phong phú và nghiên cứu thấu đáo lý luận của Hồ

Chí Minh Về đại thể, có thể hình dung quá trình đó

thành mấy thời kỳ chính

1 Thời kỳ trước khi đến với chủ nghĩa Mác -

Lênin: nảy nở những nhận thức ban đầu về quyền

eon người (1890 - 1920)

Khi Hồ Chí Minh sinh ra (1890), nước Việt Nam đã

trở thành thuộc địa của Pháp Dưới ách thống trị của thực

dân, phong kiến, nhân dân Việt Nam sống cuộc đời nô lệ Thời kỳ thơ ấu và tuổi thiếu niên, Hồ Chí Minh đã được tiếp thu nhiều bài ca, bài vẻ, điệu ru con mang nặng tình nghĩa nước non và đạo lý làm người

Sau khi đập tắt phong trào Cần Vương (1885 - 1896), thực dân Pháp tiến hành khai thác thuộc địa lần thứ nhất (1897 - 1914) Đây chính là thời kỳ Hồ Chí Minh chứng

kiến cảnh sống lao đao, khốn khổ bởi thuế khóa, phu

phen, tạp dịch

Khoảng tháng 9-1905, Hồ Chí Minh theo học lớp dự bị

(préparatoire), Trường tiểu học Pháp - bản xứ ở thành phố Vinh Chính tại trường tiểu học này, lần đầu tiên Người

tiếp xúc với khẩu hiệu: Tự do - Bình đẳng - Bác ái Sau này

Người kể lại: "Khi tôi độ mười ba tuổi, lần đầu tiên tôi đã

được nghe ba chữ Pháp: Tự do, Bình đẳng, Bác ái Và từ

thuở ấy, tôi rất muốn làm quen với nền văn minh Pháp, muốn tìm xem những gì ẩn đằng sau những chữ ấy"

Khoảng cuối tháng 5-1906, Hồ Chí Minh theo cha vào Huế trong dịp ông Nguyễn Sinh Sắc vào Kinh đô nhậm

chức Tháng 9 năm đó, Hê Chí Minh vào học lớp sơ đẳng

(élémentaire), Trường tiểu học Đông Ba (Huế) Sau một

năm, tháng 9-1907, Người chuyển sang học Trường Quốc

học Huế Đây là thời kỳ mà Hề Chí Minh có điều kiện

hiểu thêm nhiều vấn đề về quyền con người Chắc chấn rằng lúc đó Người chưa có cơ sở lý luận khoa học và chưa

đủ trí tuệ để hiểu thế nào là những quyền cơ bản của con người, thế nào là bảo vệ nhân quyền Nhưng xuất phát từ

lòng yêu nước thương đân và qua thực tiễn, Người đã

"sớm hiểu biết và rất đau xót trước cảnh thống khổ của đồng bào"?

Trong mỗi lớp học của Trường Quốc học Huế đều treo

khẩu hiệu Tự do - Bình đẳng - Bác ái Tuy nhiên, những

gì Hồ Chí Minh chứng kiến thì đều trái ngược với khẩu

hiệu đẹp đế mà cuộc cách mạng tư sản Pháp nêu ra Những gì diễn ra bằng ngày ở trường cho thấy không có gì được coi là: Nước mẹ đại Pháp đem văn minh đi khai hóa cho các dân tộc nhược tiểu

Những thực tế đó càng kích thích sự lò mò tìm hiểu

của Hồ Chí Minh, Người tìm đọc các loại sách báo từ nước Pháp chuyển vào Việt Nam Vừa đọc vừa đối chiếu với thực tiễn; Người càng nhận ra rằng làm gì có “Thiên

mang trí tuệ phát triển tự tưởng tự do như chính bọn

Pháp đã nêu ra: không thể có sự bình đẳng bác ái giữa

người bị áp bức và kẻ đi áp bức

Hơn một năm sau sự kiện tham gia cuộc biểu tình chống thuế của nông dân Thừa Thiên (tháng 5-1908), tháng 6-1909, Hồ Chí Minh theo cha vào huyện Bình Khê

họ làm ăn ra sao rồi trở về giúp đồng bào

Chí Minh nhận làm phu bép ‘duéi tau Amiran Latusa

Torêvin, thuộc hãng Sácgiơ Rêuyni của Pháp Từ đó Người

đi tới nhiều nước thuộc địa, phụ thuộc, các nước tự bản,

trước hết là sang Pháp

Từ chuyến đi vòng quanh châu Phi (năm 1912), những

nhận thức trước đây về cảnh cực khổ của người lao động đưới sự áp bức bóc lột đã man, vô nhân đạo của bọn thống trị trong nước cũng như nhiều nước trên thế gidi càng được củng cố vững chắc Một cảnh tượng ở Đaca: "Đến Đaca, bể nổi sóng rất dữ Tàu không thể vào bò, Cũng không thể thả ca nô xuống vì sóng rất to Để liên lạc với

tàu, bọn Pháp trên bờ bắt những người da đen phải bơi ra chiếc tàu Một, hai, ba, bốn người đa đen nhảy xuống

26

nước Người này đến người kia, họ bị sóng bể cuốn đi"! Từ

đó Hồ Chí Minh nhận xét: "Những người Pháp ở Pháp

phần nhiều là tốt Song những người Pháp thực dân rất hung ác, vô nhân đạo Ở đâu chúng nó cũng thế Ở ta, tôi cũng thấy chuyện như thế xảy ra ở Phan Rang Bọn Pháp

cười sặc sụa trong khi đồng bào ta chết đuốt vì chúng nó

Đối với bọn thực dần, tính mạng của người thuộc địa, da

Khoảng giữa tháng cuối năm 1912, Hồ Chí Minh đến

nước Mỹ Một năm sau, khoảng cuối năm 1913, 'Người rời

Mỹ sang Anh Cho dén cuối năm 1917, Người từ Anh trở lại Pháp Đây, là quãng thời gian quý hiếm để Hồ Chí Minh vừa làm thuê để kiếm sống, vừa tìm hiểu đời sống

của những người lạo động ở Mỹ, Anh Trong một lần tiếp

nhà báo Mỹ Dévit Denlinhgid (David Delingher), Người

nói: "Khi trở về Mỹ, ông có thể nói rằng tôi đã đi ở cho người ta ở Brúclin với lương tháng 40 đôla, còn bây gid làm Chủ tịch nước Việt Nam, tôi được lĩnh 44 đôla" "Fội

làm việc không đến nỗi vất vả lắm và tôi dùng một số thời

gian rảnh để học tập và đi thăm những khu vực trong

thành phố" Người còn nhắc đến chuyện đi xe điện ngầm tới thăm khu Háclem và rất xúc động trước điều kiện sống

của người da đen"3

1, 2 Trần Dân Tiên: Những mầu chuyện uề đời hoạt động

của Hồ Chủ tịch, Sđd, tr.22

3 Xem: Viện Nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng

Hồ Chí Minh, Viện Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu

sử, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, t 1, tr.53

27

_' Trong số các nhà sử học nước ngoài có bà J.Spenson, nha su hge Myila tnột:trong những người đã dành nhiều

tìm hiểu cho được tính cách của Hộ Chí Minh Bà đã bỏ

tiên ra để đi từ Mỹ sang Pháp và Liên Xô (cũ), những nơi

liệu gốc về Hồ Chí Minh Gần đây, một tư liệu lịch sử đo

suy ngẫm: "Tôi là nhà sử học, tôi đã lật ra xem những

trang ghi cảm tưởng của mọi chính khách đến tham quan,

chiêm ngưỡng tượng Nữ Thần Tự do và ca ngợi Thần Tu

do Nguyén Tat Thanh khi dén Niu Oée cing d& chiém

ngưỡng tượng Nữ Thần Tự do Mọi chính khách, sau khi đến tham quan tượng Nữ Thần Tự do đều ghi cảm tưởng

bằng những lời ea ngợi ngôi sao tỏa sáng trên vòng nguyệt

quế là ánh sáng tự do Duy chỉ có Nguyễn 'Tất Thành đến xem tượng Nữ Thần Tự do nhừng nhìn xuống đưới chân

tượng và phi: "Ánh sáng trên đầu Thần Tự do tỏa rộng

khấp trời xanh, còn dưới chân Thần Tự do thì người da đen đang bị chà đạp Bao giờ người đa đen được bình đẳng

với người da trắng? Bao gid ngudi phụ nữ được bình đẳng

với nam giới?" Duy nhất chỉ có Nguyễn Tất Thành nhìn xuống chân tượng Thần Tự do và ghi lại ý kiến trên”1,

Bài học lớn từ thực tiễn mà Hồ Chí Minh rút ra được

ở đây là: ở đâu chủ nghĩa tư bản cũng tàn ác và vô nhân

đạo, ở đâu giai cấp công nhân và nhân dân lao động cũng

1 Xem: G§ Trần Dinh Huynh: Hé Chi Minh - cảm xúc xuân

trên quê hương của Nữ Thần Tự do, báo Sức khoẻ uà đời séng,

ngay 1-1-2004

28

bị áp bức, bóc lột, phân biệt đối xử tàn tệ, đã man Những tháng ngày làm thuê ở Anh, Hồ Chí Minh càng nhận rõ thêm những điều này và Người đã nghĩ tới những người nghèo mà theo vua đầu bếp người Pháp

Êtcốpphie ở khách sạn Cáclơtơn (Luân Đôn) thì đó là những "ý nghĩ cách mạng"

Ngày 3-12-1917, Hồ Chí Minh từ Anh trở lại Pháp Người vừa hoạt động chính trị vừa phải kiếm sống Người

tham gia nhiều hoạt động và kiếm sống bằng nhiều cách như làm thuê cho hiệu ảnh, vẽ thuê tại mặt xưởng để cổ

mỹ nghệ Trung Quốc Người viết báo, phân phát truyền

đơn, dự các buổi mít tỉnh, thảo luận ở Câu lạc bộ ngoại ô

Part Mới hoạt động của Người đều toát lên một suy nghĩ lớn là làm sao giải phóng được đồng bào và đấu tranh cho

quyển bình đẳng giữa các dân tộc Những định hướng mang ý nghĩa cách mạng đó dĩ nhiên là được thức tỉnh bởi ảnh hưởng của cuộc Cách mạng Tháng Mười Nga năm

1917, cuộc cách mạng đã mở ra một thời đại mới trong lịch sử loài người, thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội

Khi được hỏi vì sao vào Đảng Xã hội Pháp, chính đẳng lớn nhất lúc bấy giờ ở Pháp (khoảng đầu năm 1919), Nguyễn Ái Quốc trả lời: "Chỉ vì đây là tổ chức duy nhất đ Pháp bênh vực nước tôi, là tổ chức duy nhất theo đuổi lý tưởng cao quý của Đại cách mạng Pháp: Tự do, Bình đẳng, Bác ái"

1, Viện Nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng

Hồ Chí Minh, Viện Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu

su, Sdd, t.1, tr 60

29

Tháng 11-1918, Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc Đầu năm 1919, các nước đế quốc thắng trận họp Hội nghị ở Vécxây (Pháp) nhằm chia lại thị trường thế giới

Thay mặt những người Việt Nam yêu nước ở ö Pháp, Hê

Chí Minh đã gửi đến Hội nghị Vécxây bản Yêu sách của

nhân dân An Nam Nội dụng bản Yêu sách đã chỉ ra "cuộc đấu tranh của Văn minh chống Dã man"), rằng "nhân đân Pháp đại biểu cho tự do và công lý, và không bao gid tir bỏ

lý tưởng cao cả của mình là tình bác ái toàn thế giới"? Dac

biệt có tám yêu sách, phản ánh những quyền cơ bản của Con người:

"1 Tổng ân xá cho tất cả những người bản xứ bị án tù

chính trị;

2 Cai cách nền pháp lý ở Đông Dương bằng cách cho người bản xứ cũng được quyền hưởng những đảm bảo vé

mặt pháp luật như người Âu châu; xóa bỏ hoàn toàn các

tòa án đặc biệt dùng làm công cụ để khủng bố và áp bức

bộ phận trung thực nhất trong nhân dân An Nam;

3 Tự do bđo chí và tự do ngôn luận;

_4 Tự do lập hội và hội họp;

ö Tự do cư trứ ở nước ngoài và tự do xuất dương;

6 Tự do học tap, thanh lập các trường kỹ thuật và chuyên nghiệp ở tất cả các tỉnh cho người bản xứ;

7 Thay chế độ ra các sắc lệnh bằng chế độ ra các đạo

luật;

8 Đoàn đại biểu thường trực của người bản xứ, do

1,2 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.1, tr 435, 486

người bản xứ bầu ra, tại Nghị viện Pháp để giúp cho Nghị

viện biết được những nguyện vọng của người bản xứ",

- Đây là tiếng nói chính nghĩa, chính thức đầu tiên của

Hồ Chí Minh trên diễn đàn quốc tế, đấu tranh đòi quyền

bình đẳng giữa người Pháp và người Việt Nam và những quyển cơ bản khác của củn người Dưới änh hưởng của Cách thang Tháng Mười, nhận thức này của Hề Chí Minh rõ

ràng xuất phát từ yêu cầu của nhân dân Việt Nam, một

khát vọng cháy bồng và chính đáng từ lúc thực dân Pháp

đặt ách cai trị lên đất nước ta Đồng thời tư duy của Hồ Chí

Minh được hình thành và phát triển nhờ vốn sống thực

tiễn, từ sự hiểu biết cuộc sống của giai cấp công nhân và

nhân dân laỏ động ở các nước thuộc địa và các nước tư bản

phát triển: Bản Yêu sách cắm cột mốc quan trọng trong quá

trình bình thành và phát triển tư tưởng Hỗ Chí Minh về quyền con người Đây chính là một trong những cơ sở vững

chắc để một thời gian không lâu sau đó, khi được ánh sáng cách mạng và khoa học của chủ nghĩa Mac - Lénin soi sang, Người cố những nhận thức đầy đủ, rộng mở hơn về quyền

con người cũng như việc bảo vệ nhân quyền

2 Thời kỳ từ khi bắt gặp chủ nghĩa Mác - Lênin

đến Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh ra nước Việt

Nam Dân chủ Cộng hòa: Những nhận thức mang tính khoa học, cách mạng và nhân văn về quyền

con người (1920 - 1945)

Hồ Chí Minh đến với chủ nghĩa Mác - Lênin trải qua

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.1, tr 435-436

31

một quá trình nhận thức từ thấp đến cao, vừa nghiên cứu lý luận vừa hoạt động thực tiễn, mà sự kiện mở đầu

có thể được coi là từ thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 Tiếp đến là sự ra đơi của Quốc tế Cộng sản (3-1919) Rồi những hoạt động tích cực của Hồ

Chí Minh trong Ủy ban Quốc tế III của Đảng Xã hội

Pháp (ủy ban này được thành lập cuối năm 1919) Cuối

cùng sự kiện quyết định là việc Người đọc tác phẩm của

V.I Lênin "Sơ (hảo lần thá nhất những luận cương uấn để dân tộc uà uấn để thuộc địa”, đăng trên báo L'Humanité, số ra ngày 16 và 17-7-1990, Tác phẩm của Lênin đã có ảnh hưởng to lớn đến sự hình thành thế giới quan của Hồ Chí Minh Từ đây, mọi hoạt động của Người đều được dẫn dắt và thực hiện dưới ánh sáng tư tưởng

cua Lénin, cha Quéc té III

Theo Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử, trong quãng thời gian từ năm 1921 đến năm 1927, Hé Chí Minh chủ yếu hoạt động ở ba địa bàn: Pháp (1921 - 1923); Liên Xô

(1923 - 1924), Trung Quốc (1924 - 1927) Đây là một trong

những giai đoạn Hồ Chí Minh hoạt động sôi nổi nhất, tâm

đắc nhất trong sinh hoạt lý luận Trong khi quyết tâm bảo

vệ và đưa chủ nghĩa Mác - Lênin vào phong trào cách

mạng Việt Nam, Người đã vận dụng sãng tạo và phát

triển học thuyết cách mạng và khoa học của các bậc thầy Điều trăn trở lớn nhất của Hồ Chi Minh là làm sao tìm ra

được lộ trình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc Việt Nam

dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin, Lộ trình đó

phải thể hiện được quy luật của cách mạng thuộc địa, trong đó có Việt Nam,

32

Muốn làm được điều đó không phải đơn giản chỉ suy

nghĩ về đường lối, phương pháp cách mạng mà phải xây

dựng cả một hệ thống quan điểm liên quan tới nhiều lĩnh vực, trong đó có cả việc vạch mặt kể thù, lên án chủ nghĩa

thực dân, bảo vệ những quyền cơ bản tủa con người

- - Đọc Hồ Chí Minh Tuần tập, chỉ riêng giai đoạn 1919 -

1980 đã có tới hàng trăm bài viết mà chủ yếu liên quan tới

việc tố cáo tội ác thực đân, tội ác của chủ nghĩa quân phiệt, khẳng định và bảo vệ những quyển cơ bản của con

người Bài viết sớm nhất của Hồ Chí Minh với tiêu để

Tam địa thực dân (1919); hãng loạt bài trên báo De Paria

(Người cùng khổ) (7992); tập bài viết về Đông Dương

(1923 - 1994) Tác phẩm Bản án chế độ thực đân Pháp

xuất bản nằm 1925

Không chỉ đơn thuần các hoạt động về lý luận thông

qua việc viết bài, sách, phát biểu ở các diễn đàn Đại hội Quốc tế để tỏ rõ quan điểm của mình về quyển con

người, Hồ Chí Minh còn có nhiều hoạt động thực tiễn phang phú Ngay sau khi đón nhận ánh sáng cách mang từ Lưận cương của Lênin về các vấn để dân tộc

và thuộc địa, "Nguyễn Ái Quốc nhận một thư của Hội

Liên mình nhân quyền (trụ sử số 10 phố UỦynivécxitê)

về việc đóng niên phí cho Hội" Đây tuy chỉ là một tổ

1 Viện Nghiên cứu chủ nghĩa Mac - Lénin va tư tưởng Hễ Chí Minh: Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử, Sđd, t.1, tr 86 Hội

Liên mình nhân quyền: Một tổ chức đấu tranh bảo vệ những

quyền tự đo tư sản, thành lập năm 1898 ở Pháp, do sáng kiến

của nhà văn Pháp Laudôvi Torariơ (Ludovie Trarieu), nhân vụ nhà cầm quyền Pháp xử phạt nhà văn Êmin Dôla (Emile Zala)

33

chức đấu tranh bảo vệ những quyển tự do tự sản,

nhưng thông qua tổ chức này để bảo vệ nhân quyền nói

chung, mà theo cách nói của Hồ Chí Minh, là những ]ẽ

Sự kiện trên điễn ra vào ngày 24-9-1920, tức là chị

sau hai tháng kể từ khi Nguyễn Ái Quốc đọc tác phẩm của

Lênin Tư liệu mới quan trọng và rất đáng chú ý này một lân nữa khẳng định trên cơ sd những nhận thức, từ khi được thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa

Mác - Lênin soi rọi, Hồ Chí Minh rất quan tâm đến lĩnh vực đấu tranh cho nhân quyền Từ đó trở đi, Người tiếp tục có nhiều hoạt động thực tiễn bổ ích: cùng một số đẳng

chí các nước thuộc địa như Angiêri, Marốc, Tuynidi,

Madagátxca thành lập Hội Liên hiệp thuộc địa (7-199 1)

tại Pari; sáng lập Hội lên hiệp các dân tộc bị áp bức ở Ä

cv SỐ

Từ sau Đại hội Tua trở đi (13-1920), trong hoạt động

lý luận và thực tiễn, Hổ Chí Minh kết hợp chặt chẽ cuộc đấu tranh bảo vệ quan điểm của Lênin với cuộc đấu tranh bảo vệ nhân quyền

Nếu những bài viết của Hồ Chí Minh trên báo Người cùng khổ và tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp, chủ yếu là /ên ứn chính sách của thực dân Pháp vi phạm quyền con người, thì từ sau khi Người sang Liên Xô với

những phát biểu tại Đại hội V Quốc tế Cộng sản, Hồ Chí

Minh một mặt tiếp tục ¿ố cđo lội ác thực dân uê 0í phạm nhân quyên, mặt khác có những để nghị chính thức với Quốc tế Cộng sản cần có những chính sách dung dan

trong vấn đề thuộc địa, vấn đề nhân quyền Theo Người,

34

cần phải hành động thực tiễn chứ không phải "đề ra

những luận cương dài dằng dặc và thông qua những nghị quyết rất kêu để sau Đại hội đưa vào viện bảo tàng như từ

trước vẫn làm thì chưa đủ"! Những vấn đề Người đề nghị, chẳng hạn "mở trên báo 1/Hưmanitế một mục để đăng đều đặn hằng tuần ít nhất hai cột các bài về vấn đề thuộc địa" Những vấn để thuộc địa mà Người để cập tới ở đây

có nhiều, nhưng nổi lên một mảng lớn là sự bất bình đẳng,

ha thấp và làm lu mờ những quyền cơ bản của cón Tigười

Hồ Chí Minh đã dẫn lại lời của Xtalin: "rằng bọn cải lưởng

và các lãnh tụ Quốc tế thử hai đã không đám đặt:ngang

hàng các dan tộc” đa trắng và các dan tộc thuộc các màu đa

khác, rằng Lénin đã bác bỏ sự bất bình đẳng đó và phá

tan cái vật chướng ngại ngăn chia những người nô lệ văn

minh với những người nô lệ không văn minh của chủ

nghĩa đế quốc”?

Đến khi Đảng ta ra đời, với "chủ trương làm tư sản

dân quyền cách mạng và thổ địa cách mạng để đi tối xã hội cộng sản" thì Hỗ Chí Minh đã "ghi" trên lá cỡ của Đảng tức là khẳng định trong Cương nh đầu tiên một số

vấn đề liên quan tới quyền con người:

"a) Dân chúng được tự do tổ chức

c) Phể thông giáo dục theo công nông hóa"

Từ năm 1930 trở đi, tư tưởng Hỗ Chí Minh về quyền

con người đã có một bước phát triển mới Sy phát triển

12, 3 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđa, t.1, tr 281, 277

4, 5 Hồ Chí Minh: Todn tap, Sdd, t.3, tr 1 ,

này vẫn dựa trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin, nhưng

có sự khác biệt so với trước năm 1930 là Người cùng với Đảng lãnh đạo nhân đân đấu tranh thực hiện những

quyền cơ bản của con người, trước hết là cho nhân dân Việt Nam Dấu ấn tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con

người chủ yếu đang đọng lại trong các bài viết, tác phẩm,

đặc biệt trong giai đoạn chuẩn bị lực lượng tiến tới tổng

khởi nghĩa giành chính quyền

Một trong những văn bản đáng chú ý là Chương trình Việt Minh Chúng ta đều biết, sau khi về nước - (28-1-

1941), Hồ Chí Minh đã thí điểm lập Mặt trận Việt Minh ä a

Cao Bằng Người chủ tri Hội nghị lần thứ tám Dang Cong

sản Đông Dương (5-194 1) Theo sáng kiến của Người, Hội

nghị đã quyết định thành lập Việt Nam độc lập đồng mình (gọi tắt là Việt Minh).Với các nội dung chính trị, kinh tế uăn hóa giáo dục, đổi uới các tầng lớp nhận dân,

xã hội, ngoại giao, có thể coi Chương trình Việt Minh là

một trong những Tuyên ngôn về quyển con người sớm

nhất thế giới theo tỉnh thần cách mạng, khoa học và nhân

văn cao cả

Ra đời trước Tuyên ngôn uề con người của Liên hợp quốc gần tám năm, nhưng Chương trình Việt Minh đã phản ánh môt tầm nhìn thời đại, một tư duy sắc sảo về

quyền con người, cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị

3 Thời kỳ từ thắng lợi của Cách mạng Tháng Tam nam 1945 đến năm 1969: Sự phát triển tư tưởng

Hồ Chí Minh về quyền con người

Cách mạng Tháng Tám thành công, ngày 2-9-1945,

Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh

nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa "Bản Tuyên ngôn độc

lập là kết quả của những bản yêu cầu gửi cho Hội nghị

Vécxây mà Cụ Hồ đã viết năm 1919 và Chương trình Việt

Minh Cụ Hồ đã viết năm 1941 Hơn nữa, bản Tuyên ngôn độc lập là kết quả: của những bản tuyên ngôn khác của

tiền bối nhự các cụ Thủ khoa Huân; Phan Dinh Phùng,

Hoàng Hoa Thám, Phan Bội Châu và của nhiều người khác, của bao nhiêu sách báo truyền đơn bí mật viết bằng

mắu và nước mắt của những nha yêu nước từ: than tắm mươi năm nay”, - aes ve Peg Air aie Nhu vay, van ban đầu t tiên ‹ của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - như Hồ Chí Minh nói trong đời mình, tuy

đã viết nhiều, nhưng bây giờ mới viết được một bản tuyên ngôn như vậy - đã cho thấy sự phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người Cần phải nhắc lại đây những lẽ

phải không ai chối cãi được:

“Tốt cả mọi người đêu sinh ra có quyên bình đẳng

Tạo hóa cho họ những quyên không ai có thể xâm phạm được; trong những quyên ấy, có quyền được sống, quyền tự

do va quyên mưu cầu hạnh phúc" "Người ta sinh ra tự

đo uà bình đẳng uê quyên lợi; uà phải luôn luôn được tự

Giờ đây dọc lại Tuyên ngôn Độc lập (mà trước đó là Chương trình Việt Minh) của Hồ Chí Minh và đối chiếu

với Tuyên ngôn vé quyén con người của Liên hợp quốc ra

1 Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện vé dai hoại 1 động của

Hồ Chủ tịch, Sđd, tr 105

2 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđđ, t.4, tr 1

37

sau đó hơn ba năm (10-12-1948), ta thay tat cA các quyền

và tất cả tự do được tuyên bố trong Tuyên ngôn của Liên

hợp quốc vẫn không vượt ra được những hội dung-cơ bản

mà Hồ Chí Minh đã nêu lên Nếu kể đến cả những ii

dung trong hai Hiến pháp 1946 và 1959 đo Hồ Chí Minh

dự thảo thì có thể khẳng định tư tưởng Hồ Chí Minh về

quyền con người đã phát triển tới một đỉnh cao, phản ánh

sự hoàn thiện của một tư duy về những quyền cơ bản của

con người Những nội đung đó trong tư tưởng Hồ Chí

Minh không đóng khung trong phạm vi dân tộc mà còn có

ý nghĩa quốc tế sâu sắc "

Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người không chỉ dừng lại ở quyển bình đẳng, quyền sống, quyền tự do, quyển mưu cầu hạnh phúc Trong các bài viết, tác phẩm

của Người từ sau năm 1945 đến "trước lúc đi xa", Người

còn bàn tới quyển làm chủ, quyền: bình đẳng trước: pháp

huật và quyển được pháp luật bảo vệ, quyển đi lại, cư

trú, quyển công dân, quyền hôn nhân va xây dựng gia đình, quyển sở hữu tài sản, quyền tự do tư tưởng, tín

ngưởng và tôn giáo, v.v

Một ngày sau khi đọc Tuyên ngôn Độc lập, khi nêu

những nhiệun vụ cấp bách của Nhà nước Việt Nam Dân chủ

Cộng hòa, Hồ Chí Minh đã bàn tới những vấn đề cốt tử Đó

là nạn đói, nạn đốt, không có quyền tự do dân chủ, lười

biếng, gian giảo, tham ô và những thói xấu khác, các loại thuế là một lối bóc lột vô nhân đạo; chính sách chia rẽ đồng

bào Từ đó Người kêu gọi thực hiện các nhiệm vụ cấp bách

để thực hiện quyền của con người, quyển của nhân dân Chẳng hạn, Người kêu gọi tổ chức cuộc Tổng tuyển cử để có

một biện pháp dân chủ, một nét đẹp của chế độ mới khi

nhân dân được hưởng quyền tự do dân chủ Hoặc Người đề

nghị Chính phủ ra tuyên bố: tín ngưỡng tự do và lương giáo

đoàn kết để khẳng định quyển tín ngưỡng và chống lại

chính sách chia rẽ đồng bào Giáo và đồng bào Lương

Mấy ngày sau Tổng tuyển cử thành công, phát biểu

tại cuộc họp đầu tiên của Ủy ban Nghiên cứu kế hoạch

kiến quốc, Hồ Chí Minh cũng bàn tới quyền con người

Người viết: "Chúng ta tranh được tự đọ, độc lập rồi mà dân cứ: chết đói, chết xét, thì tự do, độc lập cũng không

làm gì Dan chi biết rõ giá trị của tự do, của độc lập khi

mà dân được ăn no, mặc đủ

Chúng ta phai thực hiện ngay:

1 ‘Lam cho dân có ăn

1 Mỗi người có quyền tự do tham gia vào việc quản lý đất nước mình một cách trực tiếp hoặc qua trung gian những

đại biểu được tự do bầu ra - 2 Mỗi người có quyền như

nhau được tham gia phục vụ Nhà nước mình - 3 Ý chí

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sdd, t.4, tr 162

38

của nhân dân cần phải trở thành cơ sở quyền lực của

Chính phủ, ý chí đó phải được thể hiện trong các cuộc bầu

cử định kỳ và không gian lận, phải được tiến hành ngay trong quyền bầu cử phổ thông và bình đẳng !,

Nhiều bài viết và toàn bộ hoạt động của Hê Chí Minh cho thấy quan niệm của Người về quyền con người phát

triển cả bề rộng lẫn chiều sâu Người bàn tới quyền lao động, quyền học tập, quyền người già, trẻ em được chăm sóc, quyển tham gia vào đời sống văn hóa của xã hội Tất

cả những quyền đó nhằm phát triển tự do và đây đủ nhân

cách, phát triển toàn diện, phát triển hài hỏa giữa cá

nhân và tập thể, quyền lợi và nghĩa vụ, cá nhân mình vÄ quyền của người khác, đáp ứng đồi hỏi chân chính của đạo

lý, trật tự xã hội vì lợi ích của Tổ quốc và dân tộc

Từ năm 1945 đến năm 1969, dưới sự lãnh đạo của

Dang va Chi tịch Hồ Chí Minh, cả dân tộc tập trung vào

những nhiệm vụ lớn như bảo vệ chính quyền cách mạng, vừa kháng chiến vừa kiến quốc, chống Mỹ cứu nước và

xây dựng chủ nghĩa xã hội Xét đến cùng, đó là quá trình

đấu tranh vì quyền chân chính của con người phù hợp với

lợi ích của quốc gia và quốc tế, với Tuyên ngôn về quyền

Như chúng ta đều biết, ngày 25-4-1945, Liên hợp quốc

đã được thành lập Từ đó, hàng năm ngày 24-10 trổ thành

ngày kỷ niệm của Liên hợp quốc Đó là một sự kiện quan

1 Xem Nguyễn Quốc Hùng: Liên hợp quốc, Nxb Thông tìn

lý luận, Hà Nội, 1993, tr 120

40

trọng trong đời sống chính trị quốc tế và mối quan hệ giữa các quốc gia dân tộc

Ngày 10-12-1948, Đại hội đồng Liên hợp quốc thông

qua Tuyên ngôn vé quyên con người Đại hội đồng tuyên bố: Tuyên ngôn về quyền của con người như nhiệm vụ mà tất cả các dân tộc và tất cả các quốc gia đều cần thực hiện

để mỗi người và mỗi cơ quan xã hội thường xuyên quan tam tới Tuyên ngôn; mong muốn bằng con đường khai

sáng và giáo dục giúp cho sự tôn trọng các quyền và tự do

đó, bảo đảm bằng những biện pháp tiến bộ quốc gia và quốc tế sự thừa nhận chung và thực thị hữu hiệu trong

các quốc gia, dân tộc - thành viên của Liên hợp quốc cũng

như trong cáó dân tộc thuộc lãnh thổ của họ theo pháp lý!

Tuyên ngôn có 30 điều, khẳng định: tất cả các quyền và

tất cả tự do được tuyên bố trong Tuyên ngôn này

Với nước ta, ngay trong Tuyên ngôn Độc lập, Chủ tịch

Hễ Chí Minh đã nhắc tới và tin rằng: "các nước Đồng mình đã công nhận những nguyên tắc dân tộc bình đẳng ở

các Hội nghị Têhêrăng và Cựu Kim Sơn, quyết không thể

không nhận quyền độc lập của dân Viét Nam"

Như vậy, ngay từ những ngày tổn tại đầu tiên của

nước Việt Nam mới, Hồ Chí Minh đã ý thức sâu sắc gắn liền nền độc lập tự do của dân tộc Việt Nam với những nguyên tắc của Hiến chương Liên hợp quốc, khẳng định

1 Xem Nguyễn Quốc Hùng: Eiên hợp quốc, Sđd, tr 116

41

quyền cơ bản của con người, cả dân tộc ta cùng với cộng

đồng các dân tộc trên thế BIỚI

Trơng kháng chiến chống Pháp, Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu đã

hai lần nộp đơn xin gia nhập Liên hợp quốc, nhưng đều

không được chấp nhận

Năm 1969, trước khi qua đời, trong Di chúc, Chủ tịch

Hồ Chí Minh đã nói lên điểu mong muốn của Người là:

Toàn Đẳng, toàn dân ta đoàn kết phấn đấu, xây dựng một

nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, đân chủ và

giàu mạnh, và góp phần xứng dáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới

Mong muốn đó phần ánh những mục tiêu cao cả của Liên hợp quốc, và Việt Nam xứng đáng tham gia tổ

chức quốc tế này ẹ nhàn

Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu

nước (1975), từ ngày 20-9-1977, Việt Nam được công nhận

là thành viên chính thức của Liên hợp quốc Đây là một

sự kiện quan trọng trong đời sống chính trị của nước ta, cũng như trong quan hệ quốc tế của nước ta với cộng đồng

quốc tế Điều đó khẳng định những cống hiến quan trọng

của Hồ Chí Minh trong nỗ lực để đạt được những quan hệ

quốc tế cao cả, chân chính, đặc biệt là vấn đề quyền con người, quyền của các dân tộc Đồng thời sự kiện đó tạo đà phát triển mới trong quan hệ của Việt Nam với cộng đồng thế giới, góp phần tiếp tục thực hiện những quyền cơ bản của con người và bảo vệ nhân quyền