Giáo trình lí luận dạy học Địa lí - Phần đại cương: Phần 1

Cuốn sách giáo trình lí luận dạy học Địa lí là sự tổng hợp cô đọng những tri thức lí luận chung về phương pháp dạy học môn Địa lí ở trường. Từ những tri thức lí luận nền tảng này sẽ soi sáng cho các giáo viên áp dụng tương thích với phương pháp dạy học của cá nhân mình. Sách được chia thành 2 phần, mời các bạn cùng tham khảo nội dung phần 1 cuốn sách.

[IIIIIIIIIIIIIIIII

DAY HOC DIA LI Phần Đại cương

2005 | PDF | 350 Pages buihuuhanh@gmail.com

` NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC SU PHAM

i

Mé s6: 01.01.56/411.DH-2005

Chương 1 - Đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

của Lí luận dạy học địa lí

Quy trình nghiên cứu những vấn để về phương pháp dạy học

1, Khoa học Địa lí và môn Địa lí trong nhà trường „19

2 Những chỗ tương đồng và khác biệt giữa khoa ge Dia li,

và môn Địa lí trong nhà trường .20

3 Vị trí, chức năng và nhiệm vụ của môn Địa lí trong nhà trường 33

4 Quá trình dạy học địa lí ở trường trung học cơ sở

Chương 3 ội dung môn Địa lí ở trường trung học cơ sở

và quá trình nắm tri thức của học sinh

Chương 4 Vận dụng các nguyên tắc dạy học

vào việc giảng dạy Địa lí

1 Nguyên tắc bảo đảm tính khoa học và tính vừa sức

đối với học sinh

9 Nguyên bảo đảm tính hệ thống và liên: hệ với thực tỉ

3 Nguyên tắc bảo đảm tính giáo dục

4 Nguyên tắc bảo đảm tính tự lực và sự phát triển tư duy

Chương ð Phương pháp day hoc dia li

ở trường trung học eơ sở

1 Những vấn để chung về phương pháp đạy học địa lí.

hiện trong sách giáo khoa Làm thế nào để những kiến thức và kĩ năng

đó trở thành niềm tin, tình cảm, năng lực và phẩm chất của học sinh

Đây là một quá trình rất phức tạp về mặt tâm lí - giáo dục xảy ra giữa

người với người, giữa giáo viên và học sinh Tuy nhiên, dù phức tạp đến

đâu thì diễn biến của quá trình đó cũng có tính quy luật Việc nghiên

cứu tính quy luật của quá trình giáo dục, đào tạo con người thông qua

việc giảng dạy các môn văn hoá trong nhà trường là nhiệm vụ của môn

Lí luận dạy học bộ môn Trong chương trình dạy học ở trường phổ thông,

có nhiều môn văn hoá khác nhau, mỗi môn đều có đặc điểm riêng bắt

nguồn từ tính đặc thù của các khoa học tương ứng, vì vậy mỗi môn lại có

môn Lí luận dạy học riêng của mình Vì thế, để giảng dạy môn Địa lí

cũng có môn Lí luận dạy học địa lí

Môn Lí luận đạy học địa lí được giảng dạy trong khoa Địa lí của

a0, bồi dưỡng những giáo viên

m vụ giáo dục của mình một

các trường Sư phạm Nó có nhiệm vụ đào t

tương lai có đầy đủ năng lực làm tốt nh

cách sáng tạo và có hiệu quả cao đối với các thế hệ học sinh, thông qua

môn Địa lí Như vậy, đối tượng nghiên cứu của nó chính là quá trình dạy

học môn Địa lí trong nhà trường phổ thông, hay nói một cách day đủ hơn

là: “quá trình giáo dục, đào tạo con người mới thông qua việc giáo viên tổ

chức, hướng dẫn cho học sinh nắm vững một khối lượng kiến thức, kĩ

năng nhất định ghi trong chương trình hoc môn Địa lí trong nhà trường”

2 _ Nhiệm vụ của Lí luận dạy học địa lí

Để quá trình dạy học đạt được kết quả cao, môn Lí luận dạy học địa lí phải tìm ra những mối quan hệ có tính quy luật giữa nội dung

môn Địa lí trong nhà trường với các hoạt động của giáo viên va học sinh,

nhằm tạo ra hiệu quả ngày càng cao đối với học sinh về mặt học vấn và

phát triển nhân cách

Nhiệm vụ đó yêu cầu môn Lí luận dạy học địa lí phải đáp ứng được

hai câu hỏi

1 Môn Địa lí dạy những nội dung gì? Tại sao phải đạy và học những nội dung đó?

9 Dạy và học như thế nào trong điểu kiện thực tế của nhà trường Việt

Nam để học sinh có được những năng lực và phẩm chất của con người mới?

Giải đáp hai câu hồi trên tức là phải giải đáp những vấn đề có liên quan đến mục tiêu, nội dung, phương pháp và các điểu kiện dạy học của môn Địa lí

š thực hiện nhiệm vụ trên, môn Lí luận dạy học địa lí với tư cách

là một khoa học, phải nghiên cứu những vấn để cụ thể sau:

a Vị trí, mục tiêu, yêu cầu của môn Địa lí trong nhà trường, ở mỗi

bậc học, mỗi lớp học cụ thể

b, Nội dung của môn Địa lí trong nhà trường, cơ sở lí luận của chương

trình, sách giáo khoa, tài liệu tham khảo cho giáo viên và học sinh

e Các phương pháp, các hình thức tổ chức, các phương tiện dạy học

địa lí thích hợp với nội dung chương trình, với đặc điểm tâm sinh lí của học sinh va tính đặc thù của khoa học Địa lí

đ Tác dụng rèn luyện những phẩm chất và năng lực của con người

mới qua môn Địa lí

e Những yêu cầu về năng lực chuyên môn của người giáo viên Địa

1í để hoàn thành nhiệm vụ

f Quá trình phát triển và những kinh nghiệm về phương pháp dạy

học địa lí

3 _ Quan hệ giữa môn Lí luận dạy học địa lí với các khoa học khác

3.1 Quan hệ với khoa học Địa lí

Nội dung của mỗi môn học trong nhà trường đều cố gắng phản ánh những thành tựu mới nhất của khoa học tương ứng Môn Địa lí trong

nhà trường cũng vậy Nó cung cấp cho học sinh những kiến thức và kĩ

năng địa lí hiện đại, nhưng phù hợp với tâm lí lứa tuổi, với trình độ

nhận thức của học sinh Mối quan hệ của nó với khoa học Địa lí được thể

hiện rõ rệt nhất trong nội dung của môn học

Trong nhà trường phổ thông, học sinh được học cả về địa lí đại

Đó

Ngay

lí kinh tế - xã

cương, địa lí khu vực, cả về dịa lí tự nhiên và đị

cũng là những bộ phận chủ yếu trong cấu trúc của khoa học Địa lí

cả một số dụng cụ và phương pháp giảng dạy địa lí cũng được mô phỏng theo những dụng cu và phương pháp nghiên cứu khoa học Địa lí Có thể

dẫn ra một số ví dụ: các bản đồ và phương pháp sử dụng bản đồ trong

nghiên cứu địa lí được đưa vào nhà trường dưới hình thức một loạt các

bản đồ giáo khoa địa lí và các thao tác về kĩ năng bản đổ Trong việc

giảng dạy Địa lí kinh tế - xã hội, các kĩ năng về sử dụng số liệu thống kê kinh tế - xã hội cũng được mô phỏng theo phương pháp nghiên cứu thống kê, một phương pháp quan trọng của các khoa học kinh tế - xã

hội Ngay cả phương pháp thực địa của khoa học Địa lí cũng được phan

ánh vào nhà trường dưới hình thức các cuộc tham quan, khảo sát ngoài trời ở địa phương v.v

Như vậy, trong chương trình địa lí của trường phổ thông, ngoài

việc lựa chọn nội dung kiến thức, kĩ năng, còn có cả việc vận dụng các

quan điểm và phương pháp đặc trưng nhất của khoa học Địa lí

3.2 Quan hệ với các khoa học Giáo dục, đặc biệt là với Lí luận dạy học

đại cương

Môn Lí luận đạy học địa lí có quan hệ rất chặt chẽ với các khoa học

Giáo dục Nó được phát triển phù hợp với các quy luật và nguyên tắc do

môn Giáo dục học đề ra Nội dung của môn Địa lí trong nhà trường được

soạn thảo dựa trên cơ sở lí thuyết của nội dung giáo dục phổ thông, hệ

thống các phương pháp dạy học địa lí và những yêu cầu của chúng phù hợp với cách phân loại về phương pháp đạy học theo Lí luận dạy học đại cương

Trình tự tiến hành của bài địa lí cũng phù hợp với những hình

thức tổ chức đạy học trong nhà trường Ngược lại, môn Lí luận đạy học

địa lí cũng cung cấp cho môn Giáo dục học những tài liệu cụ thể để khái

quát hoá quá trình giáo dục Môn Lí luận đạy học đại cương cũng không

thể phát triển được nếu không có sự khái quát hoá những quy luật dạy

học đặc thù của tất cả các bộ môn, trong đó có môn Địa lí

3.3 Quan hệ với môn Tâm lí học, đặc biệt là môn Tâm lí học Sư phạm

Môn Lí luận đạy học địa lí còn có quan hệ hết sức chặt chẽ với môn

Tâm lí học sư phạm, bởi vì những tri thức về các quy luật tâm lí có thể giúp cho việc nghiên cứu các phương pháp giáo dục cũng như dạy học

môn học một cách hiệu quả Những năm gần dây, trong các công trình nghiên cứu về Lí luận dạy học địa lí, các cứ liệu về tâm lí học đã được

đánh giá rất cao Trong cuốn: “Phương pháp giảng dạy địa lí ở các

10

trường phổ thông (1968) do tập thể các nhà nghiên cứu lí luận day hoc

địa lí (A.E.Bibieh chủ biên), lần đầu tiên đã có một chương trình riêng

nói về những cơ sở tâm lí và giáo dục trong việc giảng đạy địa lí Đặc

biệt, nhiều công trình nghiên cứu và các thành tựu mới về tâm lí sư

phạm của các nhà tâm lí học trên thế giới trong những năm gần đây, đã

có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của môn Lí luận dạy học địa lí

Mối liên hệ giữa tâm lí học và môn Lí luận đạy học địa lí được t

cụ thể trong việc vận dụng những quy luật về hoạt động nhận thức

theo lứa tuổi của học sinh để quy định khối lượng kiến thức, kĩ năng,

lện

mức độ yêu cầu về tư duy ở từng lớp, từng cấp học, cũng như trong việc

tổ chức, điều khiển quá trình lĩnh hội những kiến thức và kĩ năng địa

lí của học sinh

3.4 Quan hệ với môn Lógic hoc

Môn Lí luận day học địa lí còn có mối quan hệ mật thiết với môn Lôgic học Do tính lôgie là đòi hỏi bắt buộc đối với bất cứ môn học nào, nên cùng với sự phát triển của mình, môn Lí luận dạy học địa lí ngày

càng gắn bó chặt chẽ với lôgie học Những quy luật của lôgie học đã được

sử dụng cụ thể vào việc xây dựng hệ thống khái niệm và kĩ năng địa lí

trong chương trình các lớp, trong nội dung sách giáo khoa và cả trong

việc nghiên cứu, để ra các phương pháp, biện pháp dạy học địa lí thích

hợp nhất

Tâm lí học và Lôgie học đều là những khoa học về tư duy, nhưng

nếu Tâm lí học chú trọng vào việc nghiên cứu đặc điểm tư duy cu thể

của học sinh theo lứa tuổi, thì Lôgic học lại chú trọng vào việc nghiên

cứu cách thức tư duy cụ thể của học sinh như thế nào cho đúng đắn và

phù hợp

Mối quan hệ giữa môn Lí luận dạy học địa lí với các môn học nói

trên có thể tóm tắt bằng sơ đồ dưới đây:

.*

KHOA HỌC DIA Li

Hình 1 Mối quan hệ giữa món Lí luận dạy học địa lí

với các môn khoa học khác

Như vậy, rõ rằng là muốn xem xét một kết luận về Lí luận dạy học địa lí, chúng ta không thể không chú ý đến những mối quan hệ giữa nó với các môn khoa học khác

4 Các phương pháp nghiên cứu Lí luận dạy học địa lí

Người giáo viên Địa lí muốn thành công trong công tác dạy học của

mình thì ngoài việc nắm vững kiến thức và kĩ năng địa lí, còn cần phải

nắm được phương pháp dạy học môn học và biết cách nghiên cứu những

vấn để có liên quan đến lĩnh vực này Điều đó rất cần thiết để giáo viên

có thể đánh giá được những công vi

nghiệm của người khác, đồng thời phát huy được hết năng lực sáng tạo của bản thân trong công tác chuyên môn

: của chính mình, học tập kinh

Công tác nghiên cứu lí luận đạy học môn học ngày nay không còn

là việc riêng của các cán bộ chuyên môn trong lĩnh vực nghiên cứu mà còn là công việc sáng tạo của đông dảo các giáo viên trực tiếp giảng dạy

trên lớp

Muốn nghiên cứu lí luận dạy học trong các môn học, trước hết phải

dựa vào phương pháp luận bộ môn, vào các vấn để lí luận dạy học dại

cương, vào eơ sở duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Nếu không nắm

vững những quan điểm nói trên, thì người nghiên cứu không thể hiểu

được một cách sâu sắc đối tượng, cũng không thể lựa chọn, xử lí được các

tài liệu khoa học Địa lí một cach dung dan dé dua vào nội dung giảng

dạy và học tập trong nhà trường

Trong quá trình nghiên cứu các để tài khoa học giáo dục (trong đó

có các để tài về phương pháp dạy học bộ môn), người ta thường vận dụng

các phương pháp nghiên cứu thuộc hai nhóm sau đây:

4.1 Các phương pháp lí thuyết

Trong những năm gần đây, việc nghiên cứu lí luận dạy học địa lí cũng

như lí luận các môn khoa học khác, người ta thường sử dụng phổ biến một

số phương pháp lí thuyết (cũng gọi là quan điểm tiếp cận) như: phương

pháp phân tích hệ thống, phương pháp phân loại, phương pháp lịch sử

v.v Nội dung chủ yếu của phương pháp hệ thống - cấu trúc là đem đối

tượng được nghiên cứu, xem xét nó trong một hệ thống hoàn chỉnh gồm

những yếu tố có liên quan với nhau theo một cấu trúc chặt chẽ

Trong cấu trúc đó, những mối quan hệ và tác động tương hỗ giữa

các yếu tố được đặc biệt chú ý Chẳng hạn: Khi nghiên cứu quá trình dạy

học địa lí (đối tượng của môn Lí luận đạy học địa lí), người ta phải

nghiên cứu toàn bộ những mối quan hệ giữa hoạt động của thầy và trò

(tức là giữa hoạt động dạy và học), giữa việc nấm tri thức địa lí và việc

phát triển nhân cách của học sinh, giữa mục tiêu và nội dung của môn

Địa lí với các hình thức tổ chức, các phương pháp kể cả

lại, rồi so sánh, phân chúng ra từng loại theo các dấu hiệu đặc trưng

Thí dụ: Khi nghiên cứu vấn đề nội dung dạy học địa lí, trước tiên người

ta tập hợp tất cả ău tố về nội dung lại, rồi phân chúng ra các thành

phần: các loại kiến thức (lí thuyết, thực tiễn hay tự nhiên, kinh tế - xã

hội v.v ), các loại kĩ năng (kĩ năng bản đổ, kĩ năng sử dụng các dụng cụ

ảo đạc ), các mô hình sáng tạo rồi sau đó mới nghiên cứu chúng theo

a9

từng loại Các vấn để về phương pháp, hình thức tổ chức, phương tiện dạy học, cũng đều phải được tiến hành phân loại cụ thể Sự phân loại

cũng còn được vận dụng cho các kiểu hoạt động nhận thức của học sinh, các kiểu bài, kiểu tiết lên lớp v.v

Trong khi nghiên cứu lí luận dạy học địa lí, một phương pháp thường được sử dụng nữa là phương pháp toán học Giá trị của nó không

chỉ giới hạn trong việc tính toán (tuy rất quan trọng, như xử lí hàng loạt các số liệu về thực nghiệm) mà chủ yếu là giải thích và làm rõ những mối quan hệ qua lại phức tạp và những quy luật trong các vấn để lí luận đạy học địa lí đựa trên các số liệu đã xử lí và những mối quan hệ có tính định lượng giữa tâm sinh lí và khả năng nhận thức của học sinh

Ngoài các phương pháp nói trên, trong số các phương pháp nghiên

cứu lí thuyết còn có các phương pháp lịch sử và phương pháp so sánh

Với phương pháp lịch sử, tất cả các đối tượng và hiện tượng nghiên cứu

đều phải được xem xét trong quá trình phát triển và biến đổi của chúng

theo thời gian Phương pháp này chủ yếu sử dụng các tài liệu, những hiện tượng đã xảy ra trong các giai đoạn lịch sử trước đây để nghiên cứu những vấn để hiện tại Nếu việc nghiên cứu lại căn cứ vào các kết quả

của nước ngoài mà xử lí các vấn để tương tự của nước ta thì đó là

đề đã thực sự xây ra trong những điểu kiện, hoàn cảnh thực tế Các

phương pháp này có giá trị rất lớn trong việc hoàn thiện các dự thảo chương trình và sách giáo khoa, vạch ra những cách thức bỗi dưỡng giáo

viên, tổng kết và phổ biến các kinh nghiệm dạy học tiên tiến

Những phương pháp nghiên cứu thực tiễn thường được sử dụng là:

quan sát quá trình dạy học địa lí trên lớp; diéu tra giáo viên và học sinh;

nghiên cứu các sổ điểm của lớp, giáo án của giáo viên; tiếp xúc, trao đổi với

giáo viên, học sinh và tiến hành các bài kiểm tra, tổng kết kinh nghiệm

Thường thì các phương pháp này được sử dụng phối hợp với nhau

tuỳ theo mục đích và nhu cầu cân thiết tìm hiểu Thí dụ: Nếu cần nắm

trình độ, kiến thức và kĩ năng địa lí của học sinh thì cần tiến hành kiểm

tra, đồng thời cũng có thể phối hợp với việc quan sắt trên lớp, điều tra

trong giáo viên và học sinh, nghiên cứu tài liệu, sổ điểm của lớp, sau đó

đặt kế hoạch và chuẩn bị chu đáo trình tự các công việc phải làm như:

dự những giờ nào trên lớp hoặc soạn ra các câu hỏi kiểm tra nào cho

học sinh,

Trong các phương pháp thực tiễn, quan trọng nhất là phương pháp

thực nghiệm sư phạm Phương pháp này thường được tiến hành để tìm

xa những kinh nghiệm dạy học mới, xác định xem nội dung của chương

trình hoặc tài liệu giáo khoa có phù hợp với nhận thức của học sinh

không, hoặc đánh giá cách tiến hành một phương pháp, hiệu quả của

một loại đồ dùng dạy học mới trong quá trình đạy học

Khi tiến hành thực nghiệm, người nghiên cứu cần phải suy nghĩ kĩ

về giả thuyết đặt ra, về những vấn để cần kiểm tra để chứng minh kết

quả Đối với những đề tài nghiên cứu về phương pháp, giả thuyết đặt ra

thường nhằm vào tính hợp lí cũng như tính hiệu quả của những cải tiến

về trình tự tiến hành, về cách thức hướng dẫn học sinh cũng như về các

phương tiện dạy học

Một diều cần thiết để tiến hành thực nghiệm là: Tài liệu biên soạn

để dạy thử phải phù hợp với giả thuyết để ra (giáo án, bài tập, câu hỏi

kiểm Lra v.v )

"Tiêu chuẩn chính để đánh giá những dé xuất về lí luận dạy học (hoàn

và phương tiện day học) là kết quả thể hiện ở

mức độ hoạt động tự giác của họ Vì vậy, trong quá trình thực nghiệm, cần

phải có những biện pháp kiểm tra để đo những tiến bộ đó

Một hình thức khá phổ biến trong việc tổ chức đạy thực nghiệm là

có các lớp đối chứng dạy song song bên cạnh các lớp thực nghiệm Trong

các lớp dạy thực nghiệm, việc giảng dạy được tiến hành theo các phương

án phù hợp với giả thuyết, còn trong các lớp đối chứng, việc giảng dạy

vẫn tiến hành một cách bình thường, không có gì thay đổi Một điểm cân

lưu ý là học sinh ở các lớp thực nghiệm phải được chọn lọc sao cho các

em có trình độ và khả năng nhận thức tương tự như học sinh ở các lớp

đối chứng Ngoài ra, sự đông đều về nể nếp, kỉ luật học tập ở các lớp

thực nghiệm và lớp đối chứng cũng là một điều kiện đáng chú ý, tuy không phải là điều kiện cơ bản

Hiện nay, trong nghiên cứu lí luận đạy học nói chung, phương pháp thực nghiệm sư phạm được coi là phương pháp đáng tin cậy nhất

Vì những kết quả thu được đã trải qua quá trình kiểm chứng, nên các

kết luận rút ra thường có giá trị thực tiễn và tính thuyết phục cao

Thông thường, các phương pháp nghiên cứu thực tiễn và nghiên cứu lí thuyết được sử đụng có quan hệ chặt chẽ với nhau Bất cứ một kết

luận khái quát nào về mặt lí thuyết cũng phải dựa trên những sự kiện thực tiễn Ngược lại, bất cứ một kết luận thực tiễn nào cũng đều phải dựa trên giả định về mặt lí thuyết

5 Quy trình nghiên cứu những vấn đề về phương pháp dạy học bộ môn

Những vấn đề hoặc để tài nghiên cứu về phương pháp dạy học môn

học thường có phạm vì rộng, hẹp khác nhau, xuất phát từ việc nghiên cứu những khó khăn, vấp váp nảy sinh trong quá trình tổng kết kinh

nghiệm đạy học bộ môn ở trường phổ thông, hoặc từ mâu thuẫn trong

hiện trạng dạy học với thực tế sinh động luôn luôn biến đổi trong môi

trường giáo dục

Để cho việc nghiên cứu đạt được kết quả tốt, cần phải có quy trình

hợp lí Đó là trình tự những công việc kế tiếp nhau một cách lôgic để thực hiện để tài nghiên cứu Thông thường, trong các để tài nghiên cứu khoa học

về phương pháp dạy học môn học, người ta áp dụng quy trình sau:

Bước 1: Chọn đề tài

Trong bước chọn để tài, người nghiên cứu cần xác định rõ hai vấn để: mục đích nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu Thí dụ: Mục đích nghiên cứu là hướng dẫn học sinh sử dụng sách giáo khoa Địa lí Đối tượng nghiên cứu là quá trình học tập với sách giáo khoa Địa lí của học sinh ở trên lớp và ở nhà

Bước 2: Tim hiéu tình hình hiện tại cia dé tai

Trong bước này, người nghiên cứu cần nắm được tình hình thực tế cũng như tình hình đã được nghiên cứu ở trong nước cũng như ở nước ngoài về những vấn để có liên quan đến để tài Thí dụ: Quan niệm về

oa

việc sử dụng sách giáo khoa Địa lí của học sinh ở trong nước và ngoài nước,

những ưu, nhược điểm và tổn tại xung quanh những vấn đề có liên quan

đến việc sử dụng sách giáo khoa Địa lí, các biện pháp và kinh nghiệm đã

được sử dụng để giải quyết những khuyết, nhược điểm nêu trên

Bước 3: Đặt giả thuyết oà cách giải quyết tối wu

Trong bước này, người nghiên cứu cần nêu lên những dự kiến cần

thực hiện và hướng giải quyết vấn để của để tài theo ý kiến riêng của

mình, khẳng định rằng hướng và cách giải quyết đó là tối ưu và có thể

thực hiện được Thí dụ: Học sinh cần sử dụng sá

ở nhà để khai thác kiến thức, coi

trọng Muốn vậy, học sinh phải biết cách làm việc với sách giáo khoa, giáo viên phải có phương pháp dạy họe địa lí như thế nào để giúp học sinh tự khai thác được kiến thức trong sách giáo khoa một cách tốt nhất

h giáo khoa trên lớp và

h giáo khoa là nguồn trí thức quan

Bước 4: Đề ra các nhiệm uụ uà chọn phương pháp nghiên

cách đạy và học hiện nay của giáo viên và học sinh, thu thập các kết quả

học tập của học sinh và thực nghiệm theo dự kiến dé ra

Bước 5: Đặt kế hoạch tiến hành uà kế hoạch thực nghiệm

sư phạm

Trong bước này, người nghiên cứu phải để ra một loạt các kế hoạch

nghiên cứu về mặt nội dung, về mặt thời gian, về tổ chức thực nghiệm, theo déi thực nghiệm, kiểm tra, do lường kết quả, xử lí tài liệu và rút ra

những kết luận Các kết luận này có thể khẳng định sự thành công của dé

tài nghiên cứu, nhưng cũng có thể phủ định giả thuyết đã dé ra, tite là

phan ánh sự thất bại của để “Trong trường hợp này, để tài phải tiến hành lại từ bước 3, nghĩa là phải đặt lại giả thuyết và cách giải quyết

VONG Ca SN TRE

TR wy [LE j

a7

Bước 6: Nêu giá trị thực tiễn của đề tài (báo cáo tổng kết đề tài)

Đây là bước cuối cùng của việc nghiên cứu một để tài Người nghiên cứu viết báo cáo tổng kết để tài, nêu lên giá trị thực tiễn của các

kết luận, phạm vi có thể áp dụng chúng vào lĩnh vực dạy học bộ môn và

các để nghị eụ thể khác v.v

CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP

~ Lí luận đạy học địa lí có phải là một khoa học không? Tại sao?

Mối quan hệ giữa môn Tí luận dạy học địa lí với các môn khoa học khác

ew Anh (chị) nhận thức như thế nào về nhiệm vu để ra cho môn Lí

luan day hoe dia If?

4 Thực hiện nghiên cứu một để tài khoa học giáo dục cần phải vận

dụng những phương pháp nghiên cứu và các bước tiến hành như

thế nào?

Lập thư mục về các sách phương pháp dạy học địa lí

18

Chương 2

MÔN ĐỊA LÍ

TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG

1 Khoa hoc Dia lí và môn Địa lí trong nhà trường phổ thông

Trong hệ thống các ngành khoa học, Địa lí là một trong những

ngành có lich sử phát triển lâu đời, ngay từ thời cổ đại Vai trò của khoa

học này đã được khẳng định nhờ những đóng góp lớn lao trong việc tìm

hiểu, nhận thức thế giới qua nhiều thời dai Dac biệt là trong những

thập kỉ gần đây khoa học Địa lí đã có nhiều đóng góp thiết thực trong

việc sử dụng, cải tạo và bảo vệ môi trường phù hợp với các quy luật của

tự nhiên và xã h

Cũng như một số ngành khoa học khác, quá trình phát triển

khoa học Địa If đã trải qua nhiều bước thăng trầm Cho đến nay, đối tượng, nhiệm vụ của khoa học Địa lí tuy đã nhiều lần thay đổi, nhưng những tài liệu do nó tích lu được vẫn luôn là vũ khí lợi hại để đấu tranh chống thiên tai, cải thiện, bảo vệ tự nhiên và góp phần vào việc

đẩy mạnh nền sản xuất của xã hội

Khoa học Địa lí ngày nay là một hệ thống gồm nhiều ngành khoa học có đối tượng và nhiệm vụ khác nhau, trong đó có hai ngành chủ yếu liên quan hết sức chặt chế với nhau: đó là Địa lí tự nhiên và Địa lí

kinh tế - xã hội Hai ngành này tuy có đối tượng, nhiệm vụ và phương

pháp nghiên cứu không hoàn toàn giống nhau, nhưng chúng không thể

tách rời nhau vì cùng có một đối tượng nghiên cứu về mặt không gian

là các cấp lãnh thổ có quy mô to, nhỏ khác nhau Tương ứng với khoa

học Địa lí, môn Địa lí trong nhà trường phổ thông hiện nay được coi là

một trong những môn văn hoa ed bản trong chương trình học ở tất cả

các nước trên thế giới

Hiện nay, trên thế giới dang phổ biến khuynh hướng tách môn Địa

lí truyền thống thành hai bộ phận: phần địa lí các nước (trong đó có địa

1Q

1í Tổ quốc) được giữ lại trong môn Địa lí, thuộc các khoa học xã hội, còn

phần địa lí tự nhiên đại cương, được bổ sung thêm các kiến thức về địa

chất, địa vật lí, địa hoá, thiên văn v.v trở thành môn Địa học hay khoa

học về Trái Đất, thuộc các môn khoa học tự nhiên

Trong chương trình phổ thông ở các nước Hoa Kì, Nhật Bản, Thái Lan v.v những kiến thức về địa lí ở cả hai bậc Tiểu học và Sơ Trung

(cấp 3) đều được tích hợp với các kiến thức về lịch sử, giáo dục công dân

i, con cic kiến thức

và xã hội học trong một môn chung: Khoa học xã

về địa học (khoa học về Trái Đất) thì được tích hợp với các kiến thức về

li, hoa, sinh trong môn Khoa học tự nhiên Chỉ đến cấp Cao Trung (cấp 3)

các môn Địa lí và khoa học về Trái Đất mới trở thành các môn học riêng

trong các chương trình phân ban

Ở nước ta, môn Địa lí cho đến nay vẫn theo truyền thống gồm cả

ba mảng: địa lí đại cương, địa lí thế giới và địa lí Tổ quốc được học thành

môn riêng bắt đầu từ bậc THCS

Do tính chất của môn Địa lí, vừa có những kiến thức về tự nhiên,

vừa có những kiến thức về xã hội, cho nên từ trước đến nay, nó đã gây

nhiều khó khăn, phức tạp trong việt

THỂS, nó được xếp vào hệ thống các khoa học tự nhiên (hầu hết các

trường Cao đẳng Sư phạm đều đào tạo giáo viên dạy hai môn: Địa lí -

Sinh vật hoặc Địa lí - Kĩ thuật nông nghiệp), nhưng đến THPT thì lại

được xếp vàc hệ thống các khoa học xã hội Lên đại học thì môn Địa lí ở

các trường Sư phạm cũng như ở một số trường đại học khác lại trở về hệ

thống các khoa học tự nhiên

sắp xếp, phân loại các môn học Ở

Tính chất không rõ ràng đó đã gây nhiều phiền phức cho việc đào

tạo giáo viên cũng như công tác quản lí, chỉ đạo ở các trường, các sở Giáo

duc - Dao tạo

2 Sự tương đồng và khác biệt giữa khoa học Địa li

và môn Địa lí trong nhà trường Giữa khoa học Địa lí và môn Địa lí trong nhà trường tuy có những mối quan hệ rất chặt chẽ, nhưng vẫn có sự khác biệt

20

2.1 Hiện nay, khoa học Địa lí vẫn được coi là một hệ thống khoa học

gồm hai ngành

Địa lí tự nhiên và Địa lí kinh tế - xã hội Hai ngành đó đã được

phần ánh trong chương trình môn Địa lí trong nhà trường Chương trình

này cũng gồm có cả hai phần: địa lí tự nhiên và địa lí kinh tế - xã hội

“Trong địa lí tự nhiên, học sinh được cung cấp những tri thức cơ sở về cả địa lí tự nhiên đại cương lẫn địa lí tự nhiên khu vực Trong địa lí kinh tế

~ xã hội, học sinh cũng được cung cấp cả những tri thức về địa lí kinh tế

~ xã hội đại cương lẫn địa lí kinh tế - xã hội khu vực

Toàn bộ những tri thức được chọn lọc, dạy trong nhà trường phổ

thông nói chung, đều được sắp xếp theo tính chất khoa học của Địa lí:

địa lí tự nhiên học trước địa lí kinh tế - xã hội, các yếu tố đại cương được

cung cấp làm cơ sở cho địa lí khu vực

Những quan điểm, những học thuyết đúng đấn trong khoe học Địa

lf, đương nhiên sẽ được thể hiện trong nội dung chương trình, sách giáo

khoa cũng như trong phương pháp dạy học trong nhà trường

Một số phương pháp nghiên cứu của khoa học Địa lí cũng luôn

được sử dụng trong quá trình dạy học Chẳng hạn như: phương pháp

bản đổ, phương pháp phân tích các số liệu thống kê, phương pháp so

sánh, phương pháp thực địa v.v Những phương pháp này thể hiện rõ

rệt tính chất của bộ môn, nên chúng cũng được coi là những phương

pháp đặc trưng của bộ môn

2.2 Sự khác biệt giữa khoa học Địa lí và môn học Địa lí trong nhà trường

Điều khác biệt quan trọng nhất là mục tiêu và nhiệm vụ mà chúng nhằm đạt tới Một bên nhằm tới chân lí khoa học, còn một bên thì nhằm tới việc giáo đục thế hệ trẻ Nếu khoa học Địa lí có nhiệm vụ chủ yếu là nghiên cứu, tìm ra những chân lí mới, phát hiện ra những quy luật địa

1í tự nhiên và địa lí kinh tế - xã giải thích sự phân hoá lãnh thổ ở

các cấp có quy mô khác nhau thì môn Địa lí trong nhà trường lại có

nhiệm vụ chọn lọc và giảng dạy những tri thức, chân lí đã được tìm ra và

được thừa nhận Môn Địa lí trong nhà trường cũng có nhiệm vụ rèn luyện

cho học sinh một loạt những kĩ năng, kĩ xảo giúp các em có khả năng vận

dụng trí thức địa lí một cách có hiệu quả vào thực tiễn cuộc sống

91

Môn Địa lí trong nhà trường còn khác với khoa học Địa lí về phạm

vi và khối lượng tri thức Khoa học Địa lí có một phạm vi tri thức vô

cùng rộng lớn và phong phú Khối lượng tài liệu đó không ngừng được

mở rộng và tăng lên rất nhanh Đương nhiên, không thể đưa toàn bộ

khối lượng tri thức đó vào nhà trường để giảng đạy cho học sinh, mà chỉ

cần lựa chọn những kiến thức cơ bản nhất, phù hợp với mục tiêu đào tạo

của nhà trường nói chung, của từng cấp học nói riêng và phù hợp với

trình độ nhận thức của lứa tuổi học sinh Trong khi xác định phạm vi,

của tri thức, phải chú ý đến

khối lượng, chiều sâu và mức dộ chính x

tính chất phổ thông của nhà trường và thời gian dành cho môn học trong

kế hoạch dạy học

Về mặt này cũng có sự phân biệt rõ ràng ranh giới đào tạo ở các

trường phổ thông và

Những tri thức dị;

sinh học tập có kết quả và khi ra đời làm tốt nhiệm vụ của người công dân,

người lao động có văn hoá trong xã hội Còn những kiến thức và kĩ năng

day ở trường chuyên nghiệp, chủ yếu là giúp cho học sinh có được một trinh

độ hiểu biết chuyên môn nhất định về ngành nghề được đào tạo

trường chuyên nghiệp

ở trường phổ thông chủ yếu nhằm giúp cho học

Môn Địa lí trong nhà trường còn có trình tự sắp xếp các tài liệu

trước sau, ngang dọc khác với khoa học Địa lí Trình tự đó trong khoa

học được xác định thuần tuý bởi lôgie của bản thân khoa học, còn trình

tự sắp xếp tài liệu trong môn họe ở trường phổ thông thì ehủ yếu lại do

logic nhận thức và đặc điểm tâm, sinh lí học sinh quyết định Thí dụ:

Trong khoa học Địa lí, hai ngành Địa lí tự nhiên và Địa lí kinh tế - xã

hội được phân biệt rõ ràng, nhưng trong nhà trường phổ thông, có khi sự

phân biệt đó lại không cần thiết đối với các học sinh nhỏ tuổi

3 Vị trí, chức năng và nhiệm vụ của môn Địa lí ở trường trung học

cơ sở Mục tiêu của giáo dục trung học cơ sở là nhằm "giúp học sinh củng

ý và phát triển những kết quả của giáo dục tiểu học; có trình độ học

vấn phổ thông cơ sd và những hiểu biết ban đầu về kĩ thuật và hướng

nghiệp để tiếp tục học trung học phổ thông, trung học chuyên nghiệp,

học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động”.

Đó là nhiệm vụ nặng nể, phức tạp đòi hỏi mỗi môn học trong nhà

trường THCS phải dựa vào đặc trưng bộ môn mà xác định rõ vị trí, chức năng và nhiệm vụ của mình trong nhiệm vụ chung Cũng như tất cả các

môn học khác, môn Địa lí phải góp phần giáo dục và đào tạo những

người công dân tương lai phù hợp với yêu cầu xã hội

3.1 Nhiệm vụ trang bị học vần phổ thông

Đối tượng nghiên cứu của khoa học Địa lí là các lãnh thổ, xét cả về mặt tự nhiên và kinh tế - xã hội Vì vậy, môn Địa lí có khả năng:

~ Cung cấp cho học sinh những kiến thức khoa học về thiên nhiên,

về dân cư, về chế độ xã hội và về các hoạt động kinh tế của con người ở

khấp nơi trên thế giới Qua bức tranh toàn cảnh về tự nhiên và kinh tế -

xã hội của các lãnh thổ khác nhau, học sinh sẽ nắm được và biết cách

giải thích các hiện tượng, các mối quan hệ đã tạo nên những sự thay đổi

và phát triển trong môi trường tự nhiên cũng như trong nền kinh tế, xã

hội, đặc biệt là trong giai đoạn chuyển hướng nền kinh tế của đất nước

ta hiện nay

~ Trang bị cho học sinh một số kĩ năng, kĩ xảo để học sinh vận

dụng các kiến thức của khoa học Địa lí vào thực tiễn, làm quen với các phương pháp nghiên cứu: quan sat, điểu tra, làm việc với bản đồ, với các

số liệu thống kê kinh tế v.v để sau này các em không bỡ ngỡ trước những hoạt động phức tạp và đa dạng của cuộc sống

3.2 Nhiệm vụ phát triển các năng lực nhận thức và năng lực hành dộng

Trong dạy học địa lí, giáo viên phải Lạo cơ hội cho học sinh được

tập dugt, phát triển các kĩ năng và phẩm chất hoạt động trí tuệ nhằm nâng cao hiệu quả nhận thức, để học sinh được rèn luyện các thao tác, kĩ

năng hoạt động chân tay, xây dung thói quen vận dụng kiến thức đã học

vào thực tiễn (gọi tất là nhiệm vụ phát triển)

Về mặt tâm lí học, quá trình nhận thức gầm hai giai đoạn:

~ Nhận thức cảm tính, đòi hỏi các kĩ năng quan sát, chú ý, ghi nhớ Nhận thức lí tính, tức là tư duy trừu tượng, đời hồi các kĩ nắng so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa cá biệt hóa, trừu tượng hóa, cụ

thể hóa, hệ thống hóa

92

Những kĩ năng này là cần thiết để thực hiện có hiệu quả quá trình

nhận thức mà bản chất là thu thập, xử lí, lưu trữ, sử dụng các thông tin

Nhưng năng lực nhận thức còn đòi hỏi một mặt nữa, quan trọng hơn, đó

là phẩm chất tư duy Phẩm chất của năng lực tư duy biểu hiện ở tính

tích cực, tính độc lập, tính phê phán, tính linh hoạt là tiển đề tạo nên tính sáng tạo

Trong quá trình dạy học, nhiệm vụ phát triển bao gồm hai mặt liên

quan chặt chẽ: phát triển năng lực nhận thức và phát triển năng lực hành

động Năng lực hành động biểu hiện ở tính tích cực, độc lập, sáng tạo trong

học tập, nghiên cứu, công tác, ở thói quen tổ chức lao động hợp lí, đặc biệt

là năng lực tự học, tự nghiên cứu, tự tu dưỡng, năng lực phát hiện kịp thời

và giải quyết hợp lí những vấn để nảy sinh trong thực tế cuộc sống

Nâng cao tính tích cực, tính độc lập, tính sáng tạo của học sinh

trong hoạt động nhận thức và trong hành động thực tiễn là yêu cầu cơ bản hiện nay của nhiệm vụ phát triển trong quá trình dạy học, bao dam

mục tiêu đào tạo những người lao động sáng tạo

3.3 Nhiệm vụ giáo dục các phẩm chất nhân cách

Môn Địa lí có khả năng to lớn trong việc bồi dưỡng cho học sinh

thế giới quan khoa học và những quan điểm nhận thức đúng đắn, bồi

đưỡng tình cảm đạo đức, góp phần giáo dục thẩm mĩ, giáo dục lao động

hướng nghiệp

Như chúng ta đã biết, Địa lí là một môn học có tính tổng hợp Đối

tượng nghiên cứu của nó là các tổng thể lãnh thổ tự nhiên và tổng hợp thể

lãnh thổ sản xuất, trong đó cá: šu tố thành pi gắn bó chặt chẽ với

nhau và tác động lẫn nhau Trong quá trình học tập địa lí, học sinh luôn

luôn phải tìm hiểu mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng trong quá trình phát triển và biến đổi không ngừng của chúng Những kiến thức đó góp

phần hình thành cho học sinh thế giới quan duy vật biện chứng

Việc học tập địa lí cũng dần dẫn làm cho học sinh nhận thức được

vai trò của tự nhiên, của con người trong các hoạt động kinh tế - xã hội

trên lãnh thổ Tự nhiên chỉ chứa đựng những khả năng tiểm tàng, còn

việc khai thác chúng được nhiều hay ít, hợp lí hay không là do con

người, do trình độ công nghệ, kĩ thuật và do phương thức sản xuất quyết

DA

định Như vậy, môn Địa lí đã góp phần béi dưỡng cho học sinh quan

điểm duy vật lịch sử, tư duy kinh tế, tư duy sinh thái

Môn Địa lí cũng có nhiều khả năng giáo dục tình cảm, đạo đức,

thẩm mĩ cho học sinh Thông qua môn học, học sinh hiểu biết về nguồn

tài nguyên thiên nhiên phong phú, các danh lam thắng cảnh của đất

nước, thêm yêu quý Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, có ý thức, thái

độ, thói quen bảo vệ thiên nhiên giàu đẹp, bảo vệ môi trường, đảm bảo

cho sự phát triển bền vững

Tuy nhiên, khi học địa lí Tổ quốc, không phải chúng ta chỉ nói đến

những thuận lợi, những viễn cảnh tươi đẹp, mà còn phải nói đến những

khó khăn về tự nhiên cũng như về kinh tế - xã hội đang cẩn trở bước

tiến của chúng ta Các khó khăn đó bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân:

một xã hội cũ với nền kinh tế lạc hậu, trình độ khoa học kĩ thuật chưa

phát triển, nền nông nghiệp còn lệ thuộc vào tự nhiên, việc khai thác sử

dụng tài nguyên còn yếu, gây nhiều lãng phí, năng suất lao động còn

thấp, trình độ quản lí kinh tế - xã hội còn yếu kém

Những vấn để đó sẽ làm cho học sinh nhận thức được trách nhiệm

của mình, một mặt có quyết tâm ra sức học tập, nghiên cứu khoa học kĩ

thuật để chuẩn bị cho ngày mai; mặt khác có thái độ không khoan

lặt quyền lợi của cá nhân lên

nhượng đối với các hành động tiêu cực

trên lợi ích xã hội

Qua môn Địa lí, học sinh cũng sẽ nhận thức được rằng: nhân dân

lao động ở nhiều nước trên thế giới cũng còn nhiều khó khăn Họ đều

mong muốn có một cuộc sống ấm no, hạnh phúe, không bị áp bức, bóc

lột Thông cảm với những nguyện vọng đó, cdc em sẽ đồng tình với cuộc

dấu tranh gian khổ của nhân dân lao động trên thế giới để giành độc

lập, giành các quyền dân chủ, tiến bộ và tự do Đó chính là tình cảm

đoàn kết giữa nhân dân lao động quốc tế, không phân biệt dân tộc, màu

da Tất cả các nhận thức, tình cảm nói trên là những yếu tố cơ bản góp

phần hình thành nhân cách con người mới xã hội chủ nghĩa

Trong quá trình dạy học, ba nhiệm vụ trí dục, phát triển và giáo

dục nhân cách phải được thực hiện trong mối quan hệ thống nhất, có sự

tác động qua lại với nhau Trí dục là co sở để thực hiện hai nhiệm vụ

sau, trí thức là nội dung, là thức ăn của tư duy, là chất liệu để hình

thành niềm tin thế giới quan và nhiều phẩm chất tết đẹp của nhân cách

Phát triển năng lực nhận thức và hành động là hệ quả của quá trình

chiếm lĩnh tri thức một cách tích cực chủ động, sáng tạo và ngược lại, đó

cũng là điều kiện để học sinh tiếp tục chiếm lĩnh tri thức một cách sâu

sắc, với hiệu quả cao Suy nghĩ tích cực, độc lập sâu sắc trong tự học, rèn

n cũng là điều kiện để người học cải biến chính mình về tư tưởng,

tác phong, thái độ, niềm tin, điểu mà không ai có thể làm thay

Giáo dục phẩm chất nhân cách theo yêu cầu của xã hội dương đại vừa là hệ quả tất yếu của hai nhiệm vụ trên, là mục đích cuối cùng của

việc đạy học, lại vừa là yếu tố kích thích, động lực thúc đẩy việc chiếm

lĩnh đỉnh cao của trì thức, phát triển năng lực nhận thức và hành động

đến trình độ sáng tạo

Phấn đấu làm cho quá trình day học có tính phát triển và tính giáo dục là xu hướng của dạy học hiện đại Chúng ta thường nói nhiệm vụ

của dạy học là thông qua việc dạy chữ mà đạy tư duy và dạy con người

“Tương tự như vậy, trên thế giới người ta nói dạy học cùng một lúc hướng vào ba mục tiêu: cái đầu (kiến thức), cai Lay (Ki nding), trai tim (tình cảm)

4 _ Quá trình dạy học địa lí ở trường trung học cơ sở

4.1 Khái niệm cơ bản về quá trình dạy học

- Quá trình day hoc (QTDH) là một quá trình dưới sự hướng

dan, té chức, điều khiển của giáo viên, học sinh tự giác, tích cực, chủ

động, sáng tạo, biết Lự tổ chức, tự điểu khiển hoạt động nhận thức, học tập của mình nhằm thực hiện tốt các mục tiêu dạy học

- Day là quá trình tổ chức nhận thức cho học sinh của người giáo

viên; bản chất của dạy học là tổ chức các tình huống học tập các tình

huống gia cố, Lrong đó học sinh sẽ hoạt động tích cực dưới sự hướng dẫn

của giáo viên nhằm đạt được chất lượng và hiệu quả đạy học Trong quá

trình này, học sinh luôn luôn phải hoạt động tích cực, giáo viên luôn

tăng cường củng cố kiến thức cho học sinh, khen thưởng, xác nhận một

cách kịp thời

— Học (hoạt động học tập) là một quá trình hoạt động tự giác,

tích cực của học sinh nhằm lĩnh hội tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, phát triển

trí tuệ, thể chất và hình thành nhân cách của bản thân Như vậy, học là

r=

một hoạt động nhằm thay đổi, phát triển bản thân mình cho phù hợp với

yêu cầu của xã hội Nói một cách khác, học là nhằm biến những yêu cầu

của xã hội thành những phẩm chất và năng lực của cá nhân

Học về bản chất là quá trình tiếp thư, xử lí thông tin bằng các

hành động trí tuệ và chân tay, dựa vào vốn sinh hạc và vốn kinh nghiệm

đã có của cá nhân từ đó có được tri thức, kĩ năng, thái độ mới Như vậy,

trong học bao giờ cũng có tự học, không thể có ai học thay được Tuy

nhiên chúng ta muốn nhấn mạnh tự học là nói tới sự tự giác, tích cực và

độc lập cao

Œó nhiều cách học: học có chủ định và không chủ định, học bền vững

(có thể phát triển lên được) và học không bền vững, học bị động theo kiểu

hình thành phản xạ có điều kiện cổ điển, còn gọi là điều kiện cổ điển của

Pavlop, học chủ động theo kiểu điều kiện hoá tác động của B.F Skinner

(operant conditioning), học giáp mặt (với thầy), học từ xa v.v

Cần kết hợp nhiều cách học để có thể nâng cao chất lượng và hiệu quả

- Day học là một quá trình điều khiển, tự điều khiển và là một

quá trình có thể điều khiển được

- Day hoc là một quá trình công nghệ đặc biệt

- Quá trình dạy học là một hệ thống cân bằng động, gồm

nhiều nhân tố tác 2 qua la

tắc nhất định nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học, nhằm dạt chất

lượng và hiệu quả dạy học

¡ lẫn nhau theo những quy luật và ng!

Day hoc vé ban chat là một quá trình thiết bế uà góp phần thi công

của người giáo uiên Còn học tập uê bản chất là một quá trình tự thiết kế

va trực liếp thì công của người học sinh có sự hướng dẫn, hỗ trợ của

người giáo uiên nhằm đạt chất lượng oà hiệu quả dạy học

4.2 Cấu trúc của quá trình dạy học

Cấu trúc của quá trình dạy học là một hệ thống toàn vẹn gồm ba

thành tố cơ bản: khái niệm khoa học, di

Khái niệm khoa học là nội đung của bài học và là đối tượng của sự

và học

lĩnh hội bởi học sinh; nó là một trong hai yếu tố khách quan, quyết định

lôgic của bản thân quá trình đạy học về mặt khoa học.

Hoạt động học: là yếu tố khách quan thứ hai quy định lôgic của

quá trình dạy học về mặt lí luận dạy học; nghĩa là trình ri duc va

quy luật lĩnh hội của hoc sinh có ảnh hưởng quyết định đến việc tổ chức

quá trình đạy học; nó bao gồm hai chức năng thống nhất với nhau: lĩnh

hội và tự điểu khiển

Hoạt động dạy bao gồm hai chức năng: truyền đạt và điều

khiển, luôn luôn tương tác và thống nhất với nhau Dạy phải xuất phát từ

lôgie khoa học của khái niệm và lôgie sư phạm của tâm lí học lĩnh hội

Tế bào của quá trình dạy học là sự tác động qua lại giữa thầy và

trò để chiếm lĩnh một đối tượng Thí dụ: Để hiểu mục tiêu (M), để nắm nội dung (N), để thực hiện một phương pháp (P), đối tượng có thể là M, N, P Tế

bào đó được gọi là tam giác dạy học (Th - Thây; Tr - Trò; Ðt — Đối tượng)

Mổ rộng đối tượng (M, N, P) ta biến tam giác đạy học thành ngũ

giác sử phạm hoặc hệ thống sư phạm (HTSP) cốt lõi đặc trưng của hoạt

động sư phạm Sơ đỗ này cho thấy đẩy đủ quan hệ giữa mỗi yếu tố với

bốn yếu tố khác của HTSP

HTSP này đặt vào những điều kiện và môi trường khác nhau sẽ có

những tác động và ảnh hưởng qua lại khác nhau với điểu kiện, môi

trường và trong bản thân HTSP cũng có những biến đổi của từng yếu tố,

tạo nên những hiệu quả khác nhau của HTSP

4.3 Đặc điểm cơ bản của quá trình dạy học hiện nay ở phổ thông

« Hoạt động của học sinh được Lích cực hoá trên cơ sở nội dung dạy học ngày càng hiện đại hoá

e Trong QTDH hiện nay, học sinh có vốn sống và năng lực nhận

thức phát triển hơn so với trẻ cùng độ tuổi

e Trong quá trình học tập, học sinh có xu hướng vượt ra khỏi nội

dung tri thức, kĩ năng đo chương trình quy định,

e QTDH được tiến hành trong điều kiện cơ sở vật chất và phương tiện đạy học ngày càng hiện đại

4.4 Các tính chất của quá trình dạy học

® Động lực của quá trình dạy học

Dạy học là một quá trình vận động và phát triển, chỉ số để đo sự

vận động và phát triển của quá trình đạy học chính là sự phát triển của

trí tuệ và các phẩm chất nhân cách của học sinh Sự vận động của quá

trình dạy học có nguồn gốc từ việc giải quyết các mâu thuẫn cơ bản của

chính quá trình đạy học và sự phát triển của nó diễn ra theo một lôgic

đặc biệt

Quá trình dạy học có nhiều mâu thuẫn: mâu thuẫn bên trong và

bên ngoài, mâu thuẫn chủ yếu và thứ yếu Nhưng chỉ mâu thuẫn chủ

yếu và bên trong mới là nguồn gốc động lực của sự phát triển

Vậy, cái gì là mâu thuẫn và bên trong của QTDH? Theo M.A Đanilốp, nhà lí luận giáo dục nổi tiếng của Liên Xô (1960) thì đó là mâu thuẫn giữa các nhiệm vụ cao về lí thuyết và thực hành mà giáo viên đặt

ra và trình độ kiến thức, kĩ năng và kĩ xảo có hạn của học sinh Ông cho

rằng, đấy là mâu thuẫn cơ bản, nội tại và đặc biệt chỉ có trong quá trình

dạy học

Mâu thuẫn bên trong Mâu thuẫn bên ngoài

(giữa các thành tố {sự tiến bộ của KHKT của QTDH) với các thành tố của QTDH)

ø Tính lôgic của quá trình dạy học

Lôgic của QTDH là quy luật khách quan diễn tả trình tự vận động

có hiệu quả tối ưu của người học từ trình độ lĩnh hội trước khi nghiên

cứu đến khi nắm vững vấn để Có hai kiểu logic của QTDH:

~ Lôgie của chương trình, nội đung day học;

~ Lôgïe của quá trình nhận thức

« Các khâu của quá trình dạy học

Đề xuất nhiệm vụ học tập và gây ý thức về nhu cầu nhận thức;

- Tổ chức hoạt động giải quyết các nhiệm vụ nhận thức;

ệu đã nhận thức;

Vận dụng kiến thức vào thực tiễn;

Củng cố các tài

~ Kiểm tra, đánh giá việc lĩnh hội kiến thức của học sinh

« Các quy luật cơ bản của quá trình dạy học

~ Quy luật về tính quy định của xã hội đối với dạy học và đào Lạo;

~ Quy luật về sự thống nhất giữa dạy học, giáo dục và phát triển;