Một số kinh nghiệm cụ thể trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy và nghiên cứu của các trường đại học Việt Nam lên ngang tầm chương trình Bologna của Liên minh Châu Âu

Bài viết Một số kinh nghiệm cụ thể trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy và nghiên cứu của các trường đại học Việt Nam lên ngang tầm chương trình Bologna của Liên minh Châu Âu đưa ra một số đề xuất để nâng cao chất lượng nghiên cứu, giảng dạy đại học ở Việt Nam nhằm hội nhập với các chương trình giảng dạy và nghiên cứu với chuẩn Bologna của Liên minh châu Âu, trong đó, ngành Vật Lý là một trường hợp ví dụ minh họa. Mời các bạn cùng tham khảo!

LÊN NGANG TẦM CHƯƠNG TRÌNH BOLOGNA CỦA LIÊN MINH CHÂU ÂU

GS.TSKH Cao Long Vân* 1

Tóm tắt: Với kinh nghiệm giảng dạy của cá nhân trong hơn ba chục năm qua, tác giả đưa ra một số đề xuất để nâng cao chất

lượng nghiên cứu, giảng dạy đại học ở Việt Nam nhằm hội nhập với các chương trình giảng dạy và nghiên cứu với chuẩn Bologna của Liên minh châu Âu, trong đó, ngành Vật Lý là một trường hợp ví dụ minh họa.

Từ khóa: Chương trình Bologna, chất lượng, Liên minh châu Âu, giáo dục.

Trước hết tôi xin tỏ lời cảm ơn chân thành đến GS Đặng Văn Soa và ban tổ chức

đã mời tôi tham gia Hội thảo Chắc chắn đề tài hội thảo là điều quan tâm của những người thầy tâm huyết với sự nghiệp trồng người Ở Ba Lan, nơi tôi đã tham gia giảng dạy và nghiên cứu, chúng tôi thường tâm niệm: “Dạy kém một thế hệ sinh viên sẽ làm đất nước tụt hậu 20 năm so với thế giới” Tôi tin chắc ở nước ta các bạn đồng nghiệp cũng tâm niệm như vậy về trách nhiệm nặng nề của mình với xã hội Các bạn đồng nghiệp trong nước mà tôi được gặp đều là những nhà giáo chân chính, tâm huyết với nghề của mình

Bài viết tập trung nhấn mạnh đến việc “phải xây dựng được một đội ngũ thầy giỏi

về kiến thức và nghiệp vụ” Để thực hiện được việc này cần có sự quan tâm của “các cấp, các ngành… để trong một tương lai không xa, nền giáo dục nước ta sẽ có một đội ngũ nhân tài góp phần làm phong phú kho tàng trí thức nhân loại và làm rạng danh dân tộc” Tuy nhiên, hiện nay giáo dục nước ta vẫn còn tồn tại những bất cập, hạn chế cần được khắc phục một cách triệt để, quyết liệt hơn nữa

Sau khi hòa bình lặp lại, cả nước bắt tay vào công cuộc khôi phục nền kinh tế, khắc phục hậu quả chiến tranh Trước bối cảnh đó, thầy và trò Trường Đại học Sư phạm Vinh đã tổ chức ngay việc đào tạo các hạt nhân khoa học đầu tiên trong lĩnh vực vật lý là thế mạnh của nhà trường, tạo ra cơ chế xuất dương ngay cho các cán bộ trẻ, tâm huyết sang Ba Lan, hội nhập ngay với các trường đại học dẫn đầu, đặc biệt là Trường Đại học Tổng hợp Warsaw, dẫn đầu về nghiên cứu và đào tạo ở Ba Lan, tiếp xúc với

* Khoa Vật lý và Thiên văn ĐHTH Zielona Góra, Ba Lan.

trung tâm nghiên cứu hàng đầu là Viện Vật lý - Viện Hàn lâm Khoa Học Ba Lan Các hạt nhân khoa học đầu tiên vừa được tiếp xúc với những kiến thức khoa học hiện đại, vừa có

có cơ hội tham gia hoạt động kinh tế trong giai đoạn chuyển đổi ở Ba Lan, cải thiện căn bản cho cuộc sống của gia đình trong nước Các thông tin hiện đại và hướng nghiên cứu quang học lượng tử do tôi đề xuất là nội dung của các bài giảng và giáo trình liên quan

này Như vậy, phương châm “đào tạo qua nghiên cứu” đã được quán triệt ngay từ đầu.

Hội đồng bảo vệ Tiến sỹ đầu tiên được thành lập ở Đại học Vinh năm 1990, sáu năm trước khi trường được phép đào tạo cao học chính quy

Quá trình đi tắt đón đầu táo bạo này gặp không ít khó khăn Hội đồng Bộ trưởng

đã ra quyết định cho phép Đại học Vinh mở mã ngành đào tạo sau đại học, trong đó

có đào tạo Tiến sỹ (Quyết định 99-CT ngày 29/03/1990) Chính lòng quyết tâm với

sự tin tưởng sâu sắc vào việc làm chính đáng đã giúp thầy trò chúng tôi vượt qua các trở ngại

Trường Đại học Vinh lúc đó cơ sở vật chất còn nghèo nàn, đội ngũ khoa học còn phân tán, các kiến thức về Vật lý hiện đại còn khá hạn hẹp Suy tính kỹ, tôi chọn hướng quang học lượng tử, dùng lý thuyết trường lượng tử chuẩn nhất lúc đó là điện động học lượng tử để giải thích tương tác của laser với vật chất với những ứng dụng công nghệ tiềm tàng, nhân đó cho các trò làm quen với hình thức luận của lý thuyết trường lượng tử

Đến năm 1995, hai NCS của tôi đã bảo vệ thành công luận văn TS của mình, lúc đó chúng tôi bắt đầu triển khai đào tạo cao học, những thế hệ kế tục cho các em, và tất nhiên tập trung vào hướng quang học lượng tử mà các em NCS đi trước làm nòng cốt Chương

trình dạy cho cao học liên tục được thay đổi dựa trên chương trình cao học của Ba Lan

mà các em đã được tiếp cận Lúc đó có thuận lợi là do đưa ra chương trình đào tạo cao học từ đầu Một thuận lợi nữa lãnh đạo nhà trường đã quan tâm đặc biệt đến sự phát triển của hướng nghiên cứu và đào tạo này Chương trình dạy cao học ngành Quang học đầu tiên dựa trên các chương trình của ĐHTH Warsaw, Poznań…, do các GS lỗi lạc của Ba Lan giảng dạy Do ở Ba Lan lúc đó cũng khó khăn trong thời kỳ chuyển đổi, việc soạn và giảng dạy do tôi hướng dẫn, tham gia soạn các giáo trình cùng các hạt nhân đã được đào tạo Đến năm 1999, một bước hội nhập vượt trội do xuất hiện hệ đào tạo Bologna của Liên minh châu Âu, hệ giáo dục thống nhất hiện đại nhất, luôn được hoàn thiện Tôi xin trình bày vắn tắt về hệ đào tạo này, đã được triển khai vào những năm đầu 2000, với sự tham gia trực tiếp của tôi với các cương vị công tác là Trưởng tiểu ban triển khai của Khoa Vật lý

và Thiên văn khi tôi đương nhiệm Phó chủ nhiệm khoa phụ trách đào tạo sinh viên trong các năm 2008-2012 Đây cũng là trọng tâm hội nhập của Khoa Vật lý - ĐH Vinh, sau đó là

ĐH Hồng Đức, đạt được những kết quả đáng tuyên dương Phải có sự nỗ lực cao độ mới đạt được những kết quả như vậy trong nghiên cứu và đào tạo theo chuẩn Bologna Về đào tạo, bằng cao học đã được công nhận là tương đương, về bằng cử nhân đã cùng chúng tôi xây dựng hệ 4+1 Về nghiên cứu, các em đã nghiên cứu mật thiết với các cơ sở của Ba

Lan, một hệ làm lạnh nguyên tử bằng laser đã được xây dựng đầu tiên ở Việt Nam phục

vụ cho nghiên cứu Đặc biệt trong 5 năm gần đây, phòng nghiên cứu sợi quang tử dưới sự lãnh đạo của GS.TS Đinh Xuân Khoa đã công bố trên hai chục công trình trong các tạp chí quốc tế có chỉ số ảnh hưởng (Impact Factor) cao, hứa hẹn những thành tựu mới trong thời gian sắp tới Đến nay ngành quang học đã đào tạo trên 25 tiến sỹ, trên dưới 800 thạc

sỹ với trình độ chuẩn châu Âu

Trở lại hệ Bologna, ở Ba Lan chương trình giảng dạy đại học được đổi mới ngay

từ trước khi chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ Các cán bộ giảng dạy luôn có những cải cách mới phù hợp với sự phát triển của khoa học và công nghệ của thế giới Với vị trí địa vật lý thuân lợi ở trung tâm châu Âu, sự hội nhập này rất dễ dàng và thời sự đối với Ba Lan Các bài giảng được chúng tôi thay đổi liên tục

từ năm này qua năm khác, thường giảng không cần giáo án (Hình 1)

Hình 1

Đặc biệt sau khi “bức tường” Berlin bị sụp đổ, Ba Lan nay đã là thành viên chính thức nhiều năm quan trọng của Liên minh châu Âu, đã có một quá trình thích nghi và hòa hợp nhanh chóng trong mọi lĩnh vực Tôi xin trình bày sơ lược quá trình thống nhất về đào tạo được gọi là Hệ Bologna, dẫn đến khung đào tạo của Ba Lan hiện nay

mà tôi đã tham gia trực tiếp xây dựng cho ngành Vật lý ở ĐHTH Zielona Góra Hệ này mang tên thành phố nước Ý có Trường ĐHTH đầu tiên ở châu Âu Ngày 19 tháng 6 năm 1999, các bộ trưởng giáo dục của 29 quốc gia gồm các nước thuộc Liên minh châu Âu và Nga đã ký Tuyên bố Bologna Đây là một tài liệu bao gồm các nhiệm vụ dẫn đến sự tiến đến châu Âu Mục đích chính của Tuyên bố Bologna là tạo ra một Khu vực giáo dục đại học châu Âu, thống nhất hệ thống giáo dục đại học của các nước liên quan Việc này đã và đang tiếp tục tiến hành thực hiện qua:

1 Giới thiệu các hệ thống chấm điểm minh bạch và có thể so sánh được giữa các nước và thực hiện phụ lục cho văn bằng được cấp cho sinh viên;

2 Áp dụng hệ thống giáo dục dựa trên hai hoặc ba cấp học Ba Lan áp dụng hệ

ba cấp học, tương đương cử nhân, thạc sỹ, tiến sỹ;

3 Sử dụng rộng rãi hệ thống điểm tín chỉ (hệ viết tắt là ECTS - European Credit Transfer System hay Hệ thống chuyển tín chỉ châu Âu) Tín chỉ ECTS - được xác định

trong hệ thống tích lũy và chuyển tiếp tín chỉ châu Âu như một thước đo khối lượng công việc trung bình của một người học cần thiết để đạt được kết quả học tập dự kiến

60 tín chỉ ECTS tương ứng với khối lượng công việc hàng năm của một sinh viên toàn thời gian và bán thời gian trung bình và kết quả học tập đạt được (trong năm học) Một điểm tương ứng với 25-30 giờ làm việc

4 Thúc đẩy sự di chuyển giữa các nước của sinh viên, giáo viên đại học, nhà khoa học và nhân viên hành chính;

5 Thúc đẩy hợp tác châu Âu trong việc nâng cao trình độ chất lượng của giáo dục đại học;

6 Thúc đẩy giáo dục đại học châu Âu, đặc biệt trong các lĩnh vực phát triển nghề nghiệp, tính di động giữa các nước và xây dựng một chương trình giảng dạy, đào tạo

và nghiên cứu tích hợp

Sau đó các mục tiêu và nền tảng mới để định hình hệ thống giáo dục đại học quốc gia đặc thù cho từng nước đã được thêm vào như:

1 Xây dựng khung quốc gia về trình độ và kỹ năng của sinh viên tốt nghiệp trong Khu vực giáo dục đại học châu Âu (Qualification Framework for EHEA);

2 Học tập suốt đời, bao gồm cả việc thực hiện khung trình độ quốc gia nói đến

ở trên;

3 Phát triển các chương trình nghiên cứu sinh và liên kết giáo dục đại học với lĩnh vực nghiên cứu;

4 Đảm bảo khả năng tiếp cận các nghiên cứu, đặc biệt là đối với sinh viên thuộc các nhóm có địa vị xã hội thấp hơn – đây là khía cạnh xã hội của Tiến trình Bologna… Việc xây dựng chương trình khung quốc gia đặc thù cho mỗi nước dựa trên các nguyên tắc chung là rất phức tạp, nhất là mỗi nước trước đó đều có những chương trình riêng của mình Do cương vị công tác, tôi đã là chủ tịch phân ban xây dựng chương trình này cho Khoa Vật lý và Thiên văn ĐHTH Zielona Góra Diierm quan trọng nhất của khung này là xác định đầu ra qua các mã ngành đào tạo (Hình 2)

Hình 2

Mỗi môn học trong khung phải xác định được đầu ra là kết quả học tập - kiến

thức, kỹ năng và năng lực xã hội có được trong quá trình học tập môn cụ thể này Tôi

lấy ví dụ như môn Cơ học lượng tử cho cao học của GS TSKH Piotr Rozmej (Hình 3), trong đó outcome symbols được xác định rõ

Hình 3

Chương trình dạy theo chuẩn này có nhiều bài giảng khó với các cán bộ ĐH Vinh Chúng tôi cử các cán bộ của ĐHTH ZG sang dạy, ví dụ môn Cơ học lượng tử nặng và khó, GS TSKH Piotr Rozmej đã cùng tôi sang giảng ở ĐH Vinh nhiệu lần

Vì là hướng quang học, tôi đặc biệt chú ý đến các bài giảng về quang học phi tuyến Cùng với các GS TSKH Marek Trippenbach (Tiến sỹ danh dự của ĐH Vinh), chúng tôi từ năm 2003 đã về ĐH Vinh giảng nhiều lần, kết hợp với GS Đinh Xuân Khoa xuất bản cuốn sách duy nhất về đề tài này ở Việt Nam do nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành

Ngay trong hướng cụ thể này, tôi đã xác định một vấn đề cụ thể hơn nữa là nghiên cứu phương trình Schroedinger phi tuyến được biết từ thời Landau và Ginburg do ứng dụng của phương trình này trong các hiệu ứng siêu lỏng, siêu dẫn Sau này từ giữa những năm chín mươi thế kỷ trước được dùng một cách “đối ngầu”: Mô tả hệ đậm đặc Bose-Einstein và lan truyền xung trong môi trường phi tuyến kiểu Kerr Phương trình này quan trọng đến mức trong các bài giảng cho các sinh viên, tôi thường nhấn

mạnh: “Để hiểu vật lý hiện đại cần biết ba điều: Hàm Gauss, giao động tử điều hòa

và phương trình Schoedinder phi tuyến” Phương trình này được xem xét như một trường hợp đặc biệt của các phương trình vi phân phi tuyến đạo hàm riêng, được tôi cộng tác với TS Piotr Goldstein từ Warsaw giảng cho các sinh viên cao học, tìm lời giải bằng cả các phương pháp giải tích lẫn phương pháp số, đặc biệt là những lời giải kiểu sóng cô đơn (soliton), ứng dụng vào nhiều công trình công bố chung với cán bộ

và sinh viên ĐH Vinh, một lần nữa khẳng định sự đúng đắn của nguyên tắc “đào tạo qua nghiên cứu khoa học” Phương pháp số biến đổi Fourier nhanh Split-Step được dùng trong các công trình nghiên cứu tạo phổ siêu liên tục gần đây của nhóm các nhà vật lý ĐH Vinh với chúng tôi, dưới sự chỉ đạo của GS.TSKH Ryszard Buczyński từ ĐHTH Warsaw, nhà vật lý nằm trong nhóm 2% tất cả các nhà khoa học mọi ngành có nhiều trích dẫn nhất trên thế giới theo thống kê gần đây của ĐHTH Oxford, Tiến sỹ danh dự ĐH Vinh Các bài giảng này đã được chúng tôi in sách ở Ba Lan, nhận được nhiều phản biện đánh giá cao (Hình 4)

Hình 4

Chính theo sát việc giảng dạy cao học như vậy, nên các bằng cao học của Đại học Vinh và Đại học Hồng Đức đã được Ủy ban chất lượng so sánh đánh giá tương đương với bằng cao học của ĐHTH Zielona Góra, qua đó được công nhận là tương đương với bất cừ bằng cao học nào trong hệ Bologna

Về đào tạo cử nhân, việc triển khai khung Bologna gặp nhiều phức tạp hơn khi so sánh chương trình và chất lượng đào tạo, do nội dung của ta thừa nhiều kiến thức không cần thiết và nghèo nàn Năm 2008, tôi đã viết bộ vật lý đại cương theo kiểu dạy ở Ba Lan tôi có được qua nhiều năm giảng dạy, song các cán bộ giảng dạy và sinh viên coi là khó để triển khai trong nước Các kiến thức cơ bản cổ điển và hiện đại đã được lựa chọn

để sau hai năm đầu học cử nhân, sinh viên có thể hiểu được quá trình hình thành vũ trụ

từ vụ nổ lớn đến nay, với các hiểu biết cơ bản về mô hình chuẩn, tin học lượng tử, vật

lý hạt nhân, soliton học

Từ đó dẫn đến sáng kiến đào tạo hình thức “4+1”: Các cử nhân của ĐH Vinh sang được đặc cách nhập học là sinh viên của ĐHTH Zielona Góra hệ của 3 năm của Bologna, song phải học thêm một năm với các môn học bù theo chuẩn Bologna để lấy bằng tốt nghiệp của trường đại học này, được miễn học phí và chỉ phải chi tiền ăn ở

Ba Lan Điểm thi của các môn hai năm đầu sẽ được chuyển sang là điểm thi đạt được trong các môn tương thích ở ĐH Vinh Sau đó các em sẽ học tiếp lên cao học rồi NCS

ở Liên minh châu Âu và Mỹ mà không phải xác định tương đương về bằng cấp do đã

là cử nhân của hệ Bologna

Trong thời gian 5 năm gần đây, Trường ĐHTH Zielona Góra còn triển khai chương trình học bổng Erasmus Plus, cho phép các sinh viên (đi một học kỳ) ở các năm học, các cán bộ giảng dạy và phụ trách hành chính sang nước đối tác làm quen với hệ Bologna Hàng trăm sinh viên và cán bộ Việt Nam và các cán bộ Ba Lan đã được nhận học bổng này